شامالعان, ۇزىنقارعالى وزەن سۋلارىن باعىندىرعان قاسىمبەك بابا اعاش ناۋامەن ونى ەڭىسكە «جەتەلەي» اكەلگەنىن جۇرت ءالى كۇنگە ۇمىتپايدى. ديقان بابا جۇرتتى وسىلايشا ەگىنشىلىككە ۇيرەتكەن ءحىح عاسىردان بەرى «نوۆوروسسيسكوە» ەلدى مەكەنى ىرگەسىن كەڭەيتىپ, حالىق سانى ءوسۋ ۇستىندە.
ءيا, قاي كەزدە دە حالىق ەرەن ەرلەرىنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاعان. وسى ءداستۇرمەن 1997 جىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وتىنىشىمەن ەلدى مەكەنگە قاسىمبەك ەسىمى بەرىلگەن-ءدى. ارينە, بۇل ورىندى دا. جوبالاۋ ينستيتۋتى, ارنايى تەحنيكاسى بولماسا دا بەل-بەلەستەن سۋ اسىرىپ, ارپا, بيداي ەگىپ, ايماعىن بەرەكەگە كەنەلتكەن ديقان ەڭبەگىن ءالى دە قاتارى سيرەگەن كارى قۇلاق قاريالار ايتۋدان جالىققان ەمەس.
ۇياداي اۋىلداعى حالىقتىڭ ءبىرلىگى ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق. ولاردىڭ قاتارىندا تۇپ-تۋرا ءبىر عاسىر جاساعان ءماريپا مەدەۋوۆا اجەمىز اللانىڭ بەرگەن كۇش-قۋاتىنىڭ ارقاسىندا عۇمىر كەشۋدە.
ورتالىق كوشەدەگى ەڭسەلى ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاۋىما ءماريپا اجەنىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن نەمەرە-شوبەرەلەرى جىبەرگەن شاقىرۋ قاعازى سەبەپ بولدى.
كەڭ بولمەدە قۇس جاستىققا جانتايعان اجە بوگدە جاننىڭ كەلگەنىن بىلە قويدى. «الگى ءجورناليست قىز با؟» دەپ قالدى. ودان ءارى اماندىق-ساۋلىق سۇراسۋمەن قاتار, اينالا قورشاعان نەمەرە, شوبەرە, شوپشەكتەرىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
– ءجۇزى بار بولسىن, – دەدى اجە اڭگىمە اراسىندا. – اينالايىن, كۇبى دە ماي, كۇبىنىڭ ءتۇبى دە ماي كەز ءوتتى عوي. بىلتىر ءتاپ-ءتاۋىر ەدىم. اۋىلدىڭ توي-تومالاعىنان قالمايتىنمىن. بيىل قۇلاعىم اۋىر ەستيتىن بولدى. ءالىم كەتىپ بارادى.
سوزگە نەمەرەسى جۇمابايدىڭ جۇبايى تۇرسىنگۇل ارالاستى. اجەنىڭ كۇيەۋى مارقۇم ساعىمبەك ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا ۇلەس قوسىپ, مايداندا ءبىر كوزىنەن ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ ورالعان ەكەن. ودان كەيىن كوپ جىل مال باعىپ, ونى ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسىرۋدە جاقسى تابىستارعا جەتىپتى. جانە وسىنداي ەڭبەگى ورىندى باعالانىپ, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالىپتى. ماسكەۋدەگى حالىق شارۋاشىلىعى كورمەسىنە دە بارعان ەكەن.
سوزدەن ءسوز شىعىپ, نەمەرە كەلىندەرى تۇرسىنگۇل مەن اقبىلەك تاعى ءبىر سىردىڭ پاراعىن اشتى. ەندى ايتساق, ايىبى بولماس. دەسەك تە, اجەمىزدى تۋعان انامىزدان كەم كورمەيمىز, دەپ تاعى ءبىر ەسكەرتتى ەكەۋى دە ويلارىن ناقتىلاي.
– اجەمىز اكە-شەشەسى تاجىبەك پەن زىليحانىڭ 13 پەرزەنتىنەن ءتىرى قالعان كەنجەسى. اتامىز ساعىمبەك ەكى ايەل الىپتى. ءبايبىشەسى قالتاي 14 قۇرساق كوتەرگەن. ال ءماريپا اجەمىز قۇرساق كوتەرمەپتى. ەكى انانىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سىيلاستىعى ارقاسىندا وتباسىنداعى ىنتىماقتىڭ ىرگەسى سوگىلمەگەن. وتباسىنداعى جاقسىلىق ەكەۋىنە دە ورتاق بولىپ, باۋىرىنا باسقان اتامىز ەركەتاي دا, اپامىز دا ومىردەن ءوتتى. ءبىز اجەنىڭ نەمەرەلەرىمىز. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, تۋعاننان دا جاقىن اجەمىز – وتباسىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, بەرەكەسى. ءبىز ءۇشىن ورنى دا, ءجونى دە بولەك. كەلىندەرى وسىنى جارىسا ايتتى.
نەمەرەسى جۇمابايدىڭ اڭگىمەسى تىپتەن قىزىق. وزدەرىنە دەگەن انالىق ىقىلاسى, مەيىرىمى جايلى تارقاتا تۇسەدى.
– اجەمنىڭ ۇزاق جاساۋ سەبەبى ەڭبەكقورلىعىنان دەپ ويلايمىن. جاسى جەتپىسكە كەلگەنشە ارباعا شوبەرەلەرىن سالىپ, كۇز سايىن ەگىستىكتەگى قىزىلشا مەن جۇگەرىنىڭ ماساعىن تەرەتىن. بىزگە ۇيات بولادى, اجە, جەتپەي جاتقان نە بار دەگەنگە كونبەيدى. اقىرى ەسەكتى ارباسىمەن بىرەۋلەرگە جاسىرىن بەرىپ جىبەرۋگە تۋرا كەلدى. اجەم بۇل ءۇشىن كوپكە دەيىن وكپەلەپ ءجۇردى. بالالاردى ەڭبەككە ۇيرەتەتىن ەدىم, دەيدى عوي. ارينە, ءبارىن تۇسىنەمىز. دەگەنمەن جاسى كەلگەن انامىزعا جانىمىز اشىدى, ەلدىڭ ءسوزى دە بار, دەدى جۇماباي اجەنى قۇشاقتاپ تۇرىپ.
قالتاي بايبىشەمەن تۋعان ءسىڭلىسىندەي سىيلاسقان ءماريپا اجە وسىلايشا ءالى كۇنگە شاڭىراقتاعى قۇت-بەرەكەگە ۇيىتقى بولىپ, 16 نەمەرە, 13 شوپشەك ءسۇيىپ وتىر.
قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى. ءبىز مارقۇم ساعىمبەك پەن قالتاي بايبىشەدەن تاراعان ۇرپاققا جانىن ءۇزىپ بەرۋگە ءازىر ءماريپا اجەنىڭ كەڭدىگىنە, مەيىرىمدىلىگىنە ريزا بولدىق. اجەنىڭ مەرەيىنە گەرمانياداعى ۇلى جومارت پەن نەمىس كەلىنى ادەيى كەلەتىن بولىپتى. شوبەرەلەرى ءاليا مەن ءاسيا دا اجەلەرىن كورۋگە اسىعادى, دەيدى.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
___________________
سۋرەتتە: ءماريپا اجە ءشوپشەكتەرىمەن بىرگە.