قۇرىلىس سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەر وسىنداي ساۋال تۋىنداتادى
مەملەكەتتىڭ قارجىسىن, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ نەسىبەسىن جىمقىراتىن جەمقورلار قاشان قۇريدى؟ ءالسىن-ءالى جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتايتىن سىبايلاستاردى باۋداي ورىپ تۇسىرەتىن ناۋقاندىق شارالاردىڭ دا ناتيجەسى كورىنبەيدى. ءبىرى ۇستالسا, ەكىنشىسى باس كوتەرەدى. تويىمسىزدىق دەگەن جاپپاي بويدى بيلەپ, سانانى تۇمشالاپ الدى. قالايدا ايتەۋىر جەۋ كەرەك. ار دا جوق, ۇيات تا جوق, بيلىك قولدا بولسا تۇيەنى تۇگىمەن جۇتۋعا بار. بۇعان قازىر دالەل دە, شاتىلىپ جاتقانداردىڭ سانى دا كوپ. بىراق ەشقايسىسى تويار ەمەس, سودان جەۋىن دە قويار ەمەس.
جەمقورلاردىڭ سىبايلاسىپ ەلدىڭ اقشاسىن جىمقىرا بەرەتىندىگى ولار زاڭدارىمىزدىڭ سولقىلداق تۇستارىن ءوز ءمۇددەلەرىنە ساي شەبەر پايدالانا الادى. سونىڭ ەڭ جەڭىل دە قاراپايىم جولى سالىنىپ جاتقان قۇرىلىس نىساندارىن قولدان قىمباتتاتۋ بولىپ وتىر. ول ءۇشىن قۇرىلىس نىسانىنىڭ مەرزىمىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارداعى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەرگە بايلانىستى دەپ ءسال ۇزارتسا جەتىپ جاتىر. بۇل سەنىمدى تەتىك التىن شۇمەكتى اشقانداي شەنەۋنىكتەردىڭ ءتۇبى جوق قالتالارىنا قىپ-قىزىل اقشانىڭ ەسەپسىز قۇيىلۋىنا جول بەرەدى. سوسىن «التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي, ول شۇمەكتى تارس بەكىتىپ جاۋىپ تاستاۋعا ەشكىمنىڭ «ءداتى» بارا قويمايدى. قايدا شاشىلماي جاتقان ۇكىمەتتىڭ اقشاسى, جەتەدى عوي دەيدى سىبايلاستار ءبىرىن-ءبىرى سابىرعا شاقىرىپ.
ماسەلەن, باس پروكۋراتۋرا بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ كەزىندە قۇرىلىس نىساندارىنىڭ قۇنىن قىمباتتاتۋ سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساپ كورسە 2009 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن 35 جوبا بويىنشا قۇرىلىس قۇنى 20 ملرد. تەڭگەگە قامباتتاپتى. ال ءدال وسىنداي جاعداي 2010 جىلى دا ورىن الادى. سونان ونىڭ نەلىكتەن قىمباتتاعانى زەرتتەلىنەدى. سويتسە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالار دۇرىس دايىندالمايدى ەكەن. سونىڭ سالدارىنان استانا قالاسىنداعى ونكولوگيالىق ديسپانسەردىڭ جوباسى ەكى رەت تۇزەتىلگەن. ناتيجەسىندە ونىڭ سمەتالىق قۇنى 2,8 ملرد.-تان 7,4 ملرد. تەڭگەگە ءبىر-اق قارعىپ, 2,5 ەسەگە ارتقان. سول سەكىلدى الماتى وبلىسىندا شاڭعى جانە بياتلون ستاديونىن سالۋ ورنى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا باسقا جەرگە اۋىستىرىلعان. نەگە اۋىستىرىلعان دەيسىز عوي؟ سەبەبى, ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق جاعدايلاردىڭ وزگەرۋىنە سايكەس سمەتاعا قوسىمشا شىعىندار قوسىلادى. ال ول ءوز كەزەگىندە نىساننىڭ سمەتالىق قۇنىن 9,5 ملرد.-تان 17,8 ملرد. تەڭگەگە دەيىن كوبەيتتى. مۇنداي قۋلىق امالدىڭ نە ءۇشىن قاجەت بولعانىن جۇرت كەيىن ءتۇسىندى.
جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اقشا جەۋدىڭ امالى دا كوپ. ماسەلەن, الماتى وبلىسى الاكول اۋدانىندا «سترويتەك» جشس بالاباقشا قۇرىلىسىن سالۋى ءتيىس ەدى. الايدا ول ءوز مىندەتىن ورىنداماۋىنا بايلانىستى, نىساننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ باسقا مەردىگەرگە تاپسىرىلادى. بۇل امال, قۇرىلىس جوباسىنىڭ 100 ملن. تەڭگەدەن استام سوماعا قىمباتتاۋىنا اكەپ سوقتىرادى. ەندى اتالعان قاراجات مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن زارداپ رەتىندە «سترويتەك» جشس-ىنەن ءوندىرىپ الىنعان شىعار دەپ ويلايسىز عوي. جوق. سىبايلاسقاندار ونداي قوماقتى قارجىنى وڭايلىقپەن قولدان شىعارا ما, اۋداندىق اكىمدىك ونى وندىرمەك تۇگىلى, ورىندالماعان جۇمىس تۇرلەرىنە دەپ قوسىمشا قاراجات ەسەبىندە اۋدارىپ جىبەرگەن. ءسويتىپ ەلدىڭ ەسىل بايلىعىنىڭ ءبۇيىرى بۇرىسكەن ۇستىنە ءبۇرىسىپ بارادى.
سول سياقتى قۇرىلىس جۇرگىزۋدە اقشا جەۋدىڭ قاراپايىم امالى ونىڭ سالىنۋ ۋاقىتىن قاساقانا ۇزارتۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى, الماتى قالاسىنداعى پەريناتالدىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىس مەرزىمىن مەردىگەر سوزبالاڭعا سالۋىنا بايلانىستى, ونىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى 2008 جىلدان بەرى ءۇش رەت قايتا ەسەپتەلگەن. سوڭعى قايتا ەسەپتەۋدەن كەيىن نىساننىڭ قۇنى قوسىمشا 1,6 ملرد. تەڭگەگە ءوسىپ شىعا كەلدى. مىنە, قالتاعا قوسىمشا تۇسەتىن ەلدىڭ ەسىل قارجىسى دەگەن وسى. ونى از دەسەڭىز وسكەمەن قالاسىنداعى «ۆوستوك» ستاديونىن قايتا جاڭعىرتۋ مەرزىمى ءۇش رەت ۇزارتىلعان. وسىنىڭ سالدارىنان, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كەلىسىم-شارت سوماسى 188 ملن. تەڭگەدەن 427 ملن. تەڭگەگە دەيىن وسكەن. تۇك بىتىرمەي-اق, اقشا جاساۋدىڭ جولى وسى. مۇنداي جاندى اۋىرتاتىن وقيعالار ءبىردى-ەكىلى بولسا كەمشىلىك تەز تۇزەتىلەر دەپ كونەسىز عوي, بىراق قۇزىرلى ورگاننىڭ انىقتاۋى بويىنشا ونداي دەرەكتەر رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە بايقالىپ جاتۋى الاڭداتپاي قويمايدى.
جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن نىسانداردىڭ قىمباتتاۋىنا نەگىزسىز جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك ساراپتاۋ, جوبالاۋ شەشىمدەرىنىڭ بىرنەشە مارتە وزگەرتىلۋى, اكىمشىلىكتىڭ جوبالاۋعا تۇسەتىن بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردى ساپاسىز ءازىرلەۋى سەبەپ بولىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قامباتشىلىققا كىنالى بولعانداردى, ياعني مەملەكەتتىك ساراپتاۋ ورگانى مەن جاۋاپسىز ءۇي سالۋشىلاردى جانە جوبالاۋ ۇيىمدارىن ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ارقىلى ماتەريالدىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نەمەسە سول كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلمەيدى. ونىڭ نەگە جۇرگىزىلمەيتىنى تاعى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانىندا 300 ورىندىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جوبا بويىنشا 597,2 ملن. تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. كەيىن ورىنداۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستاعاندا جەر استى سۋىنىڭ تەرەڭدىگى جوبادا كورسەتىلگەندەي بەس مەتر ەمەس, ەكى مەتر دەپ انىقتالعان. سونىڭ سالدارىنان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار دۇرىس دايىندالماعان دەگەن جەلەۋمەن قارجىلاندىرىلۋ كولەمى تاعى دا قوسىمشا 24,4 ملن. تەڭگەگە ۇلعايىپ شىعا كەلەدى. بىراق مەملەكەتتىڭ اقشاسى وسىنشاما شىعىندالىپ جاتسا دا قاراساي اۋدانىنىڭ اكىمدىگى اياق استىنان قوسىمشا «قىرۋار قارجى تۇسىرگەن» جوبالاۋشىنى جازاعا تارتۋدى ۇمىتىپ كەتىپتى.
مەملەكەتتىك ورگاندار «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ تالاپتارىن بۇزعاندىقتان قۇرىلىس مەرزىمى نەگىزسىز ۇزارتىلىپ, سونىڭ سالدارىنان ونىڭ قۇنى دا ەسەلەپ قىمباتتاي تۇسەدى. اتالعان زاڭنىڭ 39-بابىندا جابدىقتاۋشى ءۇشىن نەگىزگى تاڭداۋ بولىپ تابىلاتىن جانە ساپانىڭ بۇلجىماس جاعدايىندا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى بەكىتىلگەن شارتقا ەنگىزىلەتىن ءوزگەرىستەردىڭ تولىققاندى نەگىزى كورسەتىلگەن. الايدا, تاپسىرىس بەرۋشى اتالعان باپ تالابىن بۇزا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ شارتىنىڭ مىندەتتى ورىنداۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ بولىگىنە زاڭمەن كوزدەلمەگەن وزگەرىستەردى ەنگىزەدى. بۇل, البەتتە, قۇرىلىستىڭ قىمباتتاۋىنا اكەپ سوقتىرادى. مۇنداي جاعدايدىڭ كەزىندە مۇمكىن بولعان سىرى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى پايدالانۋ ەرەجەسىنىڭ 92 تارماعىنا سايكەس ايماقتىق قازىناشىلىق بولىمشەلەرىندە تىركەلگەن شارتقا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ مەرزىمى وزگەرگەن كەزدە قوسىمشا كەلىسىمدەردى تىركەۋ كوزدەلگەن ەدى. سونى اركىم وزىنشە پايدالانا ءبىلدى. بىراق بۇل قۇجات قازىرگى كۇنى كۇشىن جوعالتتى. الايدا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ شارتتارىنا زاڭمەن كوزدەلمەگەن نەگىزدە وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە سىبايلاس جەمقورلاردىڭ ءالى دە زاڭداردىڭ وسال تۇسىن ءساتتى پايدالانا ءبىلۋى مۇمكىندىك تۋدىرا بەرمەك.
ەلدى جايلاعان وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىستەردەن كەيىن جەمقورلىقتىڭ ج ۇلىنى ءۇزىلەدى دەگەن ءۇمىتىمىز الىستاي تۇسەتىن سەكىلدى. ويتكەنى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلاردىڭ ارامىزدا شايقالا باسىپ جۇرگەنى وسى جۇرگەن. اباي اتامىز ايتقانداي, ەگەر قولدا زاكون قۋاتى بولسا ەڭ اۋەلى سول ۇرتى مەن مۇرتى مايلانىپ, ميىعىنان مىرس-مىرس كۇلىپ جۇرگەن ناعىز ارامزالاردىڭ اياعىن اسپاننان كەلتىرىپ, اشكەرەلەۋگە بولار ەدى. بىراق سىبايلاس جەمقورلىقتى اشكەرەلەگەندە زاڭ دا سولقىلداقتىق تانىتادى. وعان سەبەپ قۇرىلىس نىساندارىنىڭ سمەتالىق قۇندارىن تالداعاندا تاعى دا قايران قاراجاتتىڭ قولدى بولعانى بايقالدى. مىسالى, 1200 ورىنعا ارنالعان ءبىر ۇلگىدەگى 26 مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ قۇنى 1,2 ملرد. تەڭگەدەن 2,8 ملرد. تەڭگەگە دەيىن بەلگىلەنىپ, ايىرماشىلىعى 2,5 ەسەنى قۇراعان. جانە مۇنداي جاعداي, ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش, ۇستەمە شىعىستاردىڭ, پايدالانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءبىركەلكى بولۋىنا قاراماستان ورىن الىپ وتىرعان. ءسويتىپ, وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جىبەرگەن «مەملەكەتتىك ساراپتاما» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن فيليالدارىنىڭ 7 ديرەكتورى مەن ديرەكتور ورىنباسارلارى, شۋ اۋدانىنىڭ اكىمى جانە وسى اۋداننىڭ قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باستىعىن تەك قىزمەتتەرىنەن بوساتۋمەن عانا توقتاعان. وعان قوسا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قۇرىلىس سالاسىنا جەتەكشىلىك ەتەتىن 6 جاۋاپتى قىزمەتكەر دە تۇك بولماعانداي جۇمىس ورىندارىنان ءوز ەركىمەن بوساتىلىپتى دا قويىپتى. ال وسىنداي سىلاپ-سيپاۋ شارالارىمەن جەمقورلىق تىيىلا قويسا جاقسى عوي.
تىيىلمايدى. ويتكەنى, جەمقورلىق جەتى باستى ايداhارداي ءبىر باسى كەسىلسە ەكىنشى باسى ءوسىپ شىعىپ ءبىر-بىرىنە اۋىسا بەرەدى. ماسەلەن, استانا قالالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تالداۋى كورسەتكەندەي, جەمقورلىقتىڭ تىيىلماۋى كوپتەگەن جاعدايدا جەمقورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەۋىنەن تۋىندايدى دەيدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلوردا سوتتارىندا 19 ادامعا قاتىستى سىبايلاس جەمقورلىق ساناتىنا جاتاتىن 12 قىلمىستىق ءىس قارالعان. سوندا بايقاساڭىز, اۋىر قىلمىس ساناتىنا جاتاتىن سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تەك لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر جاساعان. بىراق زاڭ بارىنە ورتاق دەگەنىمىزبەن, ولاردىڭ جەتەۋى عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلسا, جەتەۋى شارتتى تۇردە سوتتالىپ, ال بىرەۋىنە تەك جەڭىل-جەلپى ايىپپۇل عانا سالىنعان.
مۇنداي ۇساق-تۇيەك جازالارمەن جەمقورلار سازايىن تارتا ما؟ ارينە, جوق. ولار ءتىپتى وزدەرىنىڭ نە ءۇشىن كىنالى بولعانىن تۇيسىنبەۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان جانتالاسىپ اقتالىپ جاتادى. اقتالعان سوڭ قايتادان ۇيرەنشىكتى انگە باسادى. دەمەك, ناقتى دالەلدى سىبايلاس جەمقورلىقپەن ۇستالعان شەنەۋنىكتى بىردەن تاۋبەگە ءتۇسىرۋ جانە ودان وزگەلەردىڭ دە ءتارتىپ الۋى ءۇشىن بىردەن اۋىر جازاعا تارتىپ, ال ونىڭ ەلگە كەلتىرگەن شىعىنىن تولىقتاي, ءتىپتى ەكى ەسە اسىرا ياعني بالا-شاعاسىنىڭ, تۋما-تۋىسقاندارىنىڭ يەلەنىپ, پايدالانىپ وتىرعان بار دۇنيە-مۇلكىنىڭ تۇگىن قالدىرماي تاركىلەۋ ارقىلى قازىناعا دەرەۋ قايتارۋ قاجەت. مىنە, سوندا عانا كەز كەلگەن شەنەۋنىك جەمقورلىق جاساۋ تۇگىل, سىبايلاسۋدان ات-تونىن الا قاشاتىن بولادى. ولاي ىستەمەيىنشە جەمقورلار شىعا بەرەدى, ولاردى ۇستاۋ مەن سوتتاۋ دا جالعاسا بەرەدى. ءتىپتى ولاردى ۇستاۋ مەن قاماۋ ءۇشىن دە قىرۋار قارجى جۇمسالاتىنىن تاعى ەسكەرگەن ءجون.
ال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس شارالارى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ول جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلداندى. سوڭعى جىلدارى سىبايلاس جەمقورلىق دەرەكتەرى ارتقان سايىن وعان قارسى كۇرەس جۇيەلى جانە كەشەندى سيپات الدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جەمقورلاردى انىقتاپ, ولارعا شارا قولدانۋمەن قاتار, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا دا نەگىزدەلەدى. وسى ماقساتتا حالىقتىڭ قاجەتتى قۇجاتتاردى الۋ جولدارى جەڭىلدەتىلىپ, ءتۇرلى ليتسەنزيالار مەن رۇقساتتار سانى قىسقارا تۇسۋدە. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەشكىمگە ماتەريالدىق جاعىنان ءتاۋەلدى بولماي, سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرگە بارماي, مىندەتتەرىن ادال اتقارۋى ءۇشىن جالاقىسىن بارىنشا مولىنان كوبەيتۋ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. الايدا الاقول شەنەۋنىكتەر ايىلىن جيار ەمەس.
ماسەلەن, ەلوردالىق پروكۋراتۋرانىڭ انىقتاعانى بويىنشا, اقمولا وبلىسىنىڭ سوتتار اكىمشىسىنىڭ تسەلينوگراد اۋماقتىق بولىمشەسىنىڭ اعا سوت ورىنداۋشىسى لاۋازىمدى تۇلعا بولا تۇرا, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەسىنە مۇلدە قايشى كەلەتىن سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساۋعا نيەتتەنىپ, «سارقىراما-2006» جشس-ءنىڭ اتىنا تىركەلگەن اقمولا وبلىسى, تسەلينوگراد اۋدانى, قاراجار ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان جەر تەلىمدەرىنە تىيىم سالىپ, ونى باعالاۋعا تاپسىرىس بەرگەندىگىن ايتىپ جەر تەلىمدەرىن ساتقىزباۋ ماقساتىندا جانە «سارقىراما-2006» جشس-ءنىڭ اتقارۋ ءوندىرىسىن ورىنداۋسىز قالدىرۋ ءۇشىن ونىڭ ديرەكتورىنان 4 000 000 تەڭگە بەرۋىن تالاپ ەتكەن. سودان ونى پارا الۋ كەزىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇستاعان.
مۇنداي مىسالدار جەتىپ, ارتىلادى. ارينە, ولاردىڭ ءتيىستى جازاسىن الىپ, سوتتالىپ جاتقاندارى دا از ەمەس. بىراق, ادال جۇمىس ىستەيتىن ادامدار ەڭبەگىن ەش قىلىپ, ودان سىبايلاستىقپەن ۇستالىپ, تۇرمە توسەگىندە قايتادان سول ادال جاندار سالىعىنان شالقايىپ جاتىپ ءىشىپ, سوسىن مەرزىمى بىتكەن سوڭ تۋما-تۋىسقاندارىنا جيىپ-بەرىپ كەتكەن ۇرلىق دۇنيەسىنىڭ راحاتىن قايىرا جالعاستىرعانىنان قوعامعا نە پايدا؟ ولاردىڭ اراسىندا كەزىندە بيلىكتى شەكتەن اسا پايدالانىپ قارجىنى جىمقىرىپ, ودان تۇتىلىپ, سودان تۇزەلگەندەي بولىپ اينالىپ كەپ, بىراق ءبارىن قايتادان سىپىرا سيىرىپ, قاراسىن مۇلدە باتىرعاندارى دا بار ەمەس پە؟ ولاردى دا ىزدەپ تاۋىپ, قايتارعانشا قانشاما قىرۋار قارجى شىعىندالادى. ودان دا جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سىبايلاستار جەمقورلىقپەن ۇستالدى ما, بىردەن ونىڭ اينالاسىنداعى ارام جولمەن جيىلعان دۇنيەسىنىڭ ءدامىن تاتقاندارىنا دەيىن بارىنان ايىرىلاتىنداي قاتاڭ ۇكىم شىعارىلسىن. ول ءۇشىن زاڭدى تەتىك جاسالۋى ءتيىس. سوندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدىڭ ناتيجەسى بولماسا, ايتىڭىز.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.