وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى. وسى ءبىر التىن عاسىرداي قىدىرلى كەزەڭ قازاق توپىراعىنا قايتا اينالىپ سوقسا دەپ ارمان ەتەسىڭ. ءاپايتوس ءابدىسالاندار رينگ شارشى الاڭىندا مىنا بوستان زامانىمىزعا جاراستى ورلىكپەن ويقاستاپ, بوز كىلەمنىڭ ۇستىندە تۇيە بالۋان ابىلسەيىتتەرىمىز ەركىن ەلدىڭ ەرلەرىنشە وقساتا بەلدەسىپ, قۇستاي ۇشقان جەلاياق عۇسمان مەن ءاميندەرىمىز جارىس جولىندا اققان جۇلدىزداي جارقىراپ, عاجايىپ ۆولەيبولشىلارىمىز زاڭعار, وكتيابر, جانىبەكتەر كەرمە توردىڭ ۇستىنە بەلدەن كوتەرىلە قاقىراتا سوققان دوپتارىنىڭ شاتىر-شۇتىرى جەر جاڭعىرىقتىرىپ, قازاق سپورتىنىڭ داڭقىن ءدۇيىم دۇنيەگە جاڭا جەتىستىكتەرمەن كۇن ارالاتپاي جايىپ جاتسا... دەپ ءبىر ءسات قيالداعاننىڭ نەسى ايىپ. ادەبيەتىمىزگە جارقىلداپ جاس ولجاستار, مۇقاعاليلار, مۇحتار مەن ابىشتەر كەلسە...
وسى اتالعان جانە اتالماعان ارداقتى ەسىمدەر قاتارىنا قازاق فۋتبولىنىڭ اڭىزى, قازاقستان فۋتبولىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن جاساعان, ءبىر كەزدەگى سوۆەتتىك فۋتبول الامانىنداعى اتاقتى سايىپقىران تيمۋر سەگىزباەۆتى قوسساق, اسىرەسە سپورت پەن ادەبيەتتەگى التىن عاسىرىمىزدى قايتا ورالتۋ ورايىنداعى بەيكۇنا ارمانىمىزعا بولا ءبىزدى ەشكىم اسىرا سوكپەس دەپ ۇمىتتەنەمىز.
ال, وسى قازاق فۋتبولىنىڭ اڭىزى سەگىزباەۆ سۇراپىل سوعىس باستالاردان بەس اپتا بۇرىن سەگىز بالانىڭ ىشىندە ۇلداردىڭ ۇلكەنى بولىپ سەمەيدە دۇنيەگە كەلگەنىن قازىر بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. اكەسى سانجار سول كەزدەگى قىرعىز اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىن باسقارعان بىلىكتى زاڭگەر, ادال ازامات. سوعان قاراماستان, 1938 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ءتۇرمەگە قامالىپ, كەيىنىرەك اقتالعان. وسىدان-اق تيمۋردىڭ بالالىق شاعىنىڭ اسپانى بۇلتسىز بولماعانىن, تۇرمىس قيىندىقتارىمەن قارشادايىنان-اق بەتپە-بەت كەلگەنىن, الدەبىر بيۋروكراتتىڭ ءبالدەنگەن بۇلا ەركەسى بولىپ وسپەگەنىن اڭعارعاندايمىز. فۋتبولدىڭ بولاشاق جۇلدىزىنىڭ بۋىنى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىگەن جەرى ەسىك بولسا, ەسەيىپ ەرجەتۋگە بەت العان شاقتا وتباسى وتاعاسىنىڭ قىزمەت بابىمەن الماتىعا قونىس اۋدارادى. سەگىزباەۆتار تۇرعان ءۇيدىڭ تۋ سىرتىندا – فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتى. قول سوزىم جەردە 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار ساياباعى. سول كەزدە بۇل ساياباقتىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى سپورت الاڭدارى بولادى ەكەن. ءبىر جاعىندا باسكەتبول, ءبىر جاعىندا ۆولەيبول, ودان ءارى تەننيس الاڭى. وسى اراداعى ويىنداردى ەلمەن بىرگە ەستى بالا دا قۇمارتا تاماشالايدى. بويى 2 مەتر 33 سانتيمەتر فەنومەن باسكەتبولشى ءۋايىس اقتاەۆتى, بابىنداعى ۆولەيبولشى وكتيابر جارىلعاپوۆتى, جاس جۇرەگىنە وت تاستاعان باسقا دا مايتالمان سپورتشىلاردى العاش وسىندا كورەدى. ءسويتىپ, كەيىن ەلدىڭ ۆولەيبول قۇراماسىنىڭ بەلدى ويىنشىسى بولعان جانىبەك ساۋرانباەۆپەن بىرگە الاڭنان قياس كەتكەن دوپتى زاۋلاي ءجۇگىرىپ اكەلىپ بەرەتىن تيمۋردىڭ كەۋدەسىنە سپورتشى بولسام دەگەن اسىل ارمان ۇيا سالادى.
جەڭىل اتلەتيكا تۇرعىسىنداعى قاي سپورتتىڭ تۇرىنەن دە جامان ەمەس ەدى. جۇگىرۋگە دە, جۇزۋگە دە. مەكتەپتەگى دەنەشىنىقتىرۋ مۇعالىمى سىزدىقوۆ يكەمىن كورىپ گيمناستيكاعا تارتتى. كەيىن گيمناستيكادان كسرو سپورت شەبەرى, قازاقستاننىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى بولعان دوسى ولەگ تەن دە مۇنىڭ بالعىن دەنەسىندەگى تابيعي تالانتقا تانتىلىكپەن تاڭ قالىپ, گيمناستيكامەن اينالىسۋىن سونشالىقتى قالاپ ەدى. تيمۋر بولسا, بالا كەزىندە گەولوگ بولۋدى ارماندادى. ايتقانداي, سول جىلداردا بۇلار تۇرعان ۇيگە 8-مارت پەن كومسومول كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى دا ءتيىپ تۇرعان-دى. سونىڭ سەبەبىمەن قازاق كينوسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءبىرتۋار شاكەن ايمانوۆ اعانىڭ كوزىنە ءبىر, قولىنا ەكى ءتۇسىپ, كەزدەيسوقتا اكتەر دە بولىپ كەتە جازداعانى بار. كەيىنىرەك تيمۋردىڭ اتاعى شىققان كەزدە شاكەن اعا دا: «سوندا فۋتبولدى تاڭداعانىڭ دۇرىس بولدى. قۇدايعا شۇكىر, اكتەرلەرىمىز بارشىلىق. سوندىقتان, قازىر قازاققا ءوزىڭ سياقتى جاقسى فۋتبولشىلار كوبىرەك كەرەك», دەپ رياسىز قۋانىشىن جاسىرماپ ەدى.
ءيا, قازاق فۋتبولىنىڭ باعىنا قاراي ەلۋىنشى جىلداردىڭ ەلەڭ-الاڭ ورتاسىندا ءجاسوسپىرىم تيمۋر حالىقتىق ويىن فۋتبولدى قالادى. ونىڭ سپورتتىق ءومىرىنىڭ ورەلى جولى, قانات قاققان قيا شىڭدارى, ويىن ورنەگى, شەبەرلىك دەڭگەيى فۋتبول قازاقتىڭ قانىنا دارىماعان دەپ ءالى كۇنگە كوكيتىندەردىڭ ءسوزىن وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن-اق جوققا شىعارىپ قويعان-دى. وتاندىق فۋتبولدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مۇشكىل بولسا, ۇلتتىق قۇراما حالىقارالىق جارىستاردا قۇلاپ-ءسۇرىنۋدەن جازباسا, وعان كىنالى قازاقتىڭ قانى مەن جانى ەمەس. وعان كىنالى وسىناۋ بار حالىققا سۇيىكتى سپورت ءتۇرىن دامىتا الماي, قاۋلاپ وسكەن قانشاما جاس تۇلەكتەردىڭ اراسىنان كەزىندەگى تيمۋرداي تالانتتاردى تابا الماي, سولاردى دۇرىس باۋلي الماي وتىرعان فۋتبول توڭىرەگىندەگى دارىنسىز فۋنكتسيونەرلەر دەپ بىلەمىز. ايتپەسە, قازاق فۋتبولدى ەشقاشان جاتىرقاپ, جاتسىنباعان. كوكپارى, جامبى اتۋى, جاياۋ بايگەسى, ارقان تارتىسپاعى, اسىق اتىسپاعى, ات ۇستىنەن كۇمىس ءىلۋى, اۋدارىسپاعى, باسقا دا قىزۋقاندى سپورتتىق ويىندارىنىڭ نەشە اتاسى بولعان حالقىمىزدىڭ فۋتبولدى دا ءاۋ باستان-اق جانىنداي سۇيگەندىگىنە دالەلدەر كوپ. تاراتىپ ايتار بولساق, اڭگىمە ۇزاپ كەتپەك. ال, دالەلدىڭ ەڭ ۇلكەنى سول, فۋتبول قازاق ورەنى تيمۋر سەگىزباەۆتىڭ بۇكىل تاعدىرىنا, ال سەگىزباەۆ قازاق فۋتبولىنىڭ باستى تۇلعاسىنا اينالعاندىعى.
جاڭاعى ايتقان پانفيلوۆشىلار ساياباعى فۋتبول دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن وقۋشى بالالاردىڭ سۇيىكتى مەكەنى بولدى. الماتى توڭىرەگىندە, الاتاۋ باۋرايىندا نە كوپ؟ پيونەر لاگەرى كوپ. سونىڭ بارىندە بالالاردىڭ جەڭسىك ويىنى – ەڭ ءبىرىنشى, فۋتبول. ودان گوركي اتىنداعى ساياباقتاعى «سپارتاك» ستاديونىندا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا ءجيى-ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن ماتچتار. مىنە, ناق وسى دودالاردا تيمۋردى كاسىپقوي فۋتبول مامانى گەورگي كوزەلكو بايقايدى. ماڭدايىنا جازىلعان بولار, سول جىلداردا الماتىدا جەر اۋدارىلىپ جۇرگەن كەڭەس فۋتبولىنىڭ سايىپقىرانى نيكولاي ستاروستينمەن دە كەزدەسىپ, ءاڭگىمەسىن تىڭداپ, عاجاپ اسەرگە ءبولەنۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. مۇنى دا كەزدەيسوق دەۋدىڭ رەتى كەلمەس. 1957 جىلى تيمۋر قازاقستان قۇراماسىنىڭ ساپىندا كسرو مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سپارتاكياداسىنا قاتىسۋ ءۇشىن ريگاعا اتتاندى. سوندا موسكۆادا بىرەر كۇن ايالداعاندا فۋتبولعا قۇلاي بەرىلىپ, بەتىن ءبىرجولا بۇرعىزعان ءبىر وقيعا بولدى. 16 جاسار بوزبالا وتكەن جىلى عانا سالىنعان عاجايىپ «لۋجنيكي» ستاديونىندا ءجۇز مىڭ جانكۇيەردىڭ جانىققان ايقاي-اتويىمەن بۇرق-سارق قايناعان فۋتبول الامانىن تاڭدانىپ, تەبىرەنە تاماشالادى, فۋتبول قۇدىرەتىندەي ەلەستەگەن اتىشۋلى ەدۋارد سترەلتسوۆتىڭ جويقىن شابۋىلدارى مەن وزگەشە ويىنىن كوردى. ءسىرا, ۆالەنتين يۆانوۆتىڭ «وگونەك» جۋرنالىندا: «سترەلتسوۆ سوتتالىپ كەتىپ, بىرنەشە التىن جىلدى زايا جىبەرىپ الماعاندا فۋتبول كورولى كىم بولاتىنى ەكىتالاي ەدى» دەپ جازۋى تەگىن دە ەمەس شىعار. «ۇلكەن فۋتبول وسى ەكەن عوي» دەپ ويلادى تيمۋر. جان دۇنيەسىندە جاڭا ءبىر جانارتاۋ ويانعانداي تولقىدى. ءسويتىپ, ۇلكەن فۋتبولدا ءوزىنىڭ دە باعىن سىناۋعا بەكىندى.
باق سىناعانى سول, بۇل كەزدە ول قازاقستاننىڭ جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىنىڭ بەلدى ويىنشىلارىنىڭ قاتارىندا-تىن. جاقىندا عانا فرۋنزە قالاسىندا قىرعىزستان استاناسىنىڭ قۇراماسىن الماتىلىق ورەندەر 5:0 ەتىپ ويسىراتا جەڭگەندەرىندە 2 گولدى ءوزى سوققانىنا ىشتەي مەرەيلەنىپ جۇرگەن جايى بار ەدى. ال ەندى سترەلتسوۆتىڭ تاۋ قۇلاتارداي ەكپىنىن كورگەننەن كەيىن ريگاداعى وقۋشىلار سپارتاكياداسىندا تيمۋردىڭ شابۋىل ۇيىمداستىرۋ تالانتى مەن دوپ سوققىش مەرگەندىك قاسيەتى جارقىراپ اشىلدى. وسى جولى ول ارميان قۇراماسىمەن بولعان ويىندا بولماستى بولدىرعان كەرەمەت جاساپ, جۇرتتى تاڭ قالدىردى. فۋتبول ماماندارىنا ەرىكسىز باس شايقاتقان ول نە عالامات دەسەڭىز, ايتايىق. ءبىرىنشى تايمنان كەيىن قازاقستاندىقتار قارسىلاستارىنا 0:5 بولىپ ۇتىلىپ, سالدارى سۋعا كەتىپ تۇرعان. ال, ەكىنشى تايمنىڭ 45 مينۋتى وتكەندە تابلوداعى ەسەپ 5:5 بولىپ وزگەردى. بەس دوپتى دا سەگىزباەۆ سوققان بولاتىن. ءالبەتتە, بۇل جاي قازاق فۋتبولىنىڭ بولاشاعىنا نەمقۇرايدى قاراي المايتىن ادامداردىڭ نازارىنا ىلىنبەي قالمادى.
تيمۋر سانجار ۇلىنىڭ جادىندا جاتتالىپ قالعان تاعى ءبىر ۇمىتىلماس جاعداي مىناداي. قازاق فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزى. بىردە ونى ينستيتۋت رەكتورى حامزا مۇحامەدجانوۆ شاقىردى كابينەتىنە. قاسىندا «قايرات» كومانداسىنىڭ باپكەرلەرى وتىر ەكەن.
– سەنى «قايرات» كومانداسى ءوز قۇرامىنا العىلارى كەلەدى, – دەدى رەكتور. – بىراق سەن كۇندىزگى ءبولىمنىڭ ستۋدەنتىسىڭ. سوندىقتان, ساعان ساباقتارعا ەركىن قاتىسىپ, ەمتيحانداردى ىڭعايلى ۋاقىتتا تاپسىرۋعا رۇقسات ەتەمىن. وسىلاي ەتۋدى رەسپۋبليكا سپورت كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى كاركەن احمەتوۆ تە قولقالاپ سۇراپ وتىر. تەك سەن جامان وقيتىن بولساڭ, ەشقانداي دا فۋتبول بولمايدى. ەلدىڭ باس كومانداسىنا بەكەر الىنباعانىڭدى دالەلدەۋگە ءتيىسسىڭ. مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعاندا, ايانباي, بارىڭدى سال, اينالايىن. نامىستى قولدان بەرمە!
ۇلكەن جۇرەكتى ازامات حامزەكەڭ تيمۋرعا وسىلايشا اق جول تىلەپ, باتاسىن بەرىپ اتتاندىرىپ سالىپ ەدى. شاكىرتى سول جاقسىلىقتى ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس. (تيمۋر سانجار ۇلى قازاق تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسىنا وسى وقۋ ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ۇزاق جىلدار رەكتور بولعان قايراتكەر حامزا مۇحامەدجانوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەلى جاتقان حابارىن ەستىپ, قاتتى قۋانۋلى ەكەن). ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ قاسارىسقان كوماندا باسشىلىعىن تىزەگە سالىپ «قايراتقا» العىزعان باس قامقورشىسى كاركەن اعا ەكەنىن كەيىن ەستىپ بىلگەن. قالاي بولعاندا دا, فۋتبولدا قازاق ورەندەرىنىڭ ءوركەن جايىپ, ءورىسى كەڭەيۋىن قالاعان وسىناۋ اسىل اعالار ءۇمىتىن تيمۋر ارتىعىمەن اقتاپ شىعىپ ەدى.
نىشانداپ ايتار تاعى ءبىر جاعداي سول, ونىڭ كومانداعا الىنۋى «قايراتتىڭ» وداقتىق چەمپيوناتتىڭ جوعارعى توبىندا العاش رەت ونەر كورسەتەر ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسىلايشا «قايرات» پەن ونىڭ بارلىق ۋاقىتتاعى باس قاھارمانىنىڭ تاعدىرلارى ماڭگىلىك اجىراماس ءبىر ارنادا توعىستى. بۇل – 1960 جىلدىڭ كوكتەمى. تيمۋر جالىنداعان 19 جاستا بولاتىن. سۋحۋمي ماڭىنداعى قارا تەڭىز جاعالاۋىندا جاتتىعىپ جاتقان كوماندانىڭ سوڭىنان ارمانىنا اسىعا الابۇرتىپ جالعىز جول تارتقانى ەسىندە.
باپكەر ن.گلەبوۆ مينسكىدە بولاتىن ماڭىزدى ماتچ الدىندا جولشىباي گومەلدە جولداستىق كەزدەسۋ وتكىزىپ, ۇمىتكەر ءۇش ويىنشىنىڭ ەكەۋىن تاڭداپ الۋعا ءتيىس بولدى. ولار انگارسكىدەن كەلگەن ۆاديم ستەپانوۆ, تيمۋر جانە تاعى ءبىر جىگىت ەدى. ارقايسىسىنا ءوز ورنىندا ويناۋعا 30 مينۋتتان بەرىلدى. ءبىرىنشى ستەپانوۆ ويناپ, وعان «وتە جاقسى» دەگەن باعا قويىلدى. سودان كەيىن شىققان تيمۋر جاي عانا جاقسى بولماي, جارتى ساعاتتا ەكى گول سوعىپ ۇلگەردى. ءۇشىنشى جىگىتتىڭ ويىنىن باپكەر ۇناتپادى.
وسىدان كوپ ۇزاماي الەمنىڭ التىدان ءبىرىن الىپ جاتقان كەڭەس وداعى كولەمىندە جۇلدىزى جارقىراعان العاشقى كوزايىم كۇن دە كەلىپ جەتتى. ءيا, 1960 جىلدىڭ 12 مامىرى تيمۋر سەگىزباەۆ ءومىرىندەگى شىن مانىندەگى ەرەكشە كۇن. وسى ءبىر عاجايىپ فۋتبولشى جايىندا ايتىلار اڭگىمەنىڭ ەشقايسى دا بۇل كۇندى اتتاپ وتە المايدى. سەبەبى, ول تالايلى جاس جىگىتتىڭ جاي 19-عا تولعان كەزەكتى عانا تۋعان كۇنى ەمەس-ءتىن. بۇل كۇنى ول العاش رەت «قايراتتىڭ» نەگىزگى قۇرامىندا الاڭعا شىعىپ, تۇڭعىش ويىندا ءوز تۋعان كۇنىنە تالايدى تامساندىرعان تاماشا سىيلىق تارتتى. تيمۋردىڭ ناق وسى ماتچتا مينسك «بەلارۋسىنىڭ» قاقپاسىنا سالعان ەگىز قوزىداي قوس دوبى الماتىلىقتاردىڭ جوعارعى ليگاداعى العاشقى جەڭىسىنە جول اشىپ, بۇكىل كوماندانى ابىروي تورىنە شىعاردى.
«قايراتتىڭ» وسى جەڭىسى تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ سول كۇنى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ەستىپتى. ودان سوڭ قۋانىشتى حابار فيلارمونياعا جەتىپتى دەيدى. كونتسەرت جۇرگىزۋشى كوپشىلىكتىڭ الدىنا ارنايى شىعىپ: «جولداستار, مينسكىدە «قايرات» 2:0 ەسەبىمەن ءوزىنىڭ العاشقى جەڭىسىنە جەتتى!» دەپ جاقسى لەپەستى سۇيىنشىلەپ جاريا ەتەدى. ەرتەڭىنە سەگىزباەۆ ەسىمىن كۇللى قازاقستان مەن بەلورۋسسيا, ودان سوڭ بىرتىندەپ ۇلان-بايتاق كەڭەس وداعى ءبىلدى دەسە دە بولادى. ويتكەنى, ول كەزدە ەلدىڭ قۇلاعى فۋتبول دەسە, سونشالىق ەلەڭدەپ تۇراتىن.
وسىلايشا العاشقى ويىننان-اق ءالى جيىرماعا تولماعان جاس جىگىت «قايراتتىڭ» ارقا سۇيەر, سەنىم ارتار نەگىزگى شابۋىلشىسىنا اينالادى. ىرعالىپ-جىرعالۋعا, «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا ۋاقىت جوق-تىن. ويتكەنى, كوماندا كەڭەس وداعىنىڭ ماڭدايالدى كلۋبتارىمەن تايتالاسىپ جاتتى. ولاردى جەڭۋ ءۇشىن گول سوعۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا تيمۋر ادەپكى گول سوققىش ەمەس ەدى. ول قارسىلاستار قاقپاسىنا دوپتى تىم ءجيى سوقپايتىن. بىراق ءىس جۇزىندە ونىڭ سوققان گولدارى كومانداعا ۇنەمى اۋاداي قاجەت, اسا ماڭىزدى ۇپايلاردى اكەلەتىن.
نەگىزگى قۇرامداعى ورىندى ۇستاپ تۇرۋ دا وڭاي ەمەس-ءتىن. ءارىپتەستەرى وستروۋشكو, ستەپانوۆ, سكۋلكين, كۆوچكين, كامينسكيلەر ءوڭكەي سايدىڭ تاسىنداي شىڭدالعان شەبەرلەر. قارسىلاستارى بولسا, ياشين, ۆورونين, سترەلتسوۆ, يۆانوۆ, نەتتو, پارامونوۆ, كراسنيتسكي, مەسحي, پونەدەلنيك سىندى, ەلدى بىلاي قويعاندا, الەمدىك اۋقىمداعى جۇلدىزدار. وسىلاردىڭ اراسىندا تيمۋر تاسادا قالماي, ءوز ورنىن تابا ءبىلدى, جاسىل الاڭدا تانىمال كلۋبتار مەن اتاقتى فۋتبولشىلارعا قارسى لايىقتى ويىن ورنەگىن كورسەتە ءبىلدى.
1964 جىلدىڭ 26 تامىزىندا موسكۆادا «سپارتاكپەن» بولعان ماتچ قازاقستان فۋتبولىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلارى ءسوزسىز. تيمۋر وسى جولى ءوزىنىڭ ەستەن كەتپەس ەرەكشە ەكى گولىن سوقتى. «قايرات» 2:0 ەسەبىمەن قاھارلى قارسىلاستى ۇتىپ, باسقا الاڭدا مەرەيلى جەڭىسكە جەتتى. وسى قوس گول وعان بۇكىلوداقتىق اتاق-ابىروي اپەردى. الىپ ەلدىڭ ورتالىق گازەتتەرى كەلەسى كۇنى «تيمۋر جانە ونىڭ كومانداسى» دەگەن تاقىرىپپەن شىقتى. بۇل ءسوز سوۆەتتىك فۋتبولدىڭ ابىزى نيكولاي ءستاروستيننىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان ەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ءون بويىندا «قايراتتى» وسىلاي دەپ اتايتىن.
اسىرەسە, 63-ءشى جىلى «قايرات» ءوز الاڭىندا ەشكىمگە دەس بەرمەدى, بارلىق مىقتى كوماندالاردى ۇتىپ ىقتىرىپ تاستادى. ونىڭ مىقتى قورعانىس شەبىن «قايراتتىڭ» بەتونى» دەپ اتايتىن دا ناق وسى كەز. ءبىر قىزىعى, سويتە تۇرا, ءالسىز كوماندالاردان جەڭىلىپ قالاتىن. «قايراتتى» حالىق جاقسى كوردى, اقىندار وسى حالىقتىق كومانداعا جاۋھار جىرلارىن ارنادى. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعاسى تيمۋردىڭ افريكا تۋرنەسىنەن جازعان جولجازباسىن «لەنينشىل جاستا» كولدەي قىلىپ ەكى نومىرگە شىعاردى. بەلگىلى كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ ءوزىنىڭ «تاقيالى پەرىشتە» فيلمىنە «قايراتتىڭ» ويىنىنان قالايدا ءبىر كورىنىس قوسۋ كەرەك دەپ تاپتى. سول كورىنىستى ءتۇسىرۋ ءۇشىن قايراتتىقتار الماتىنىڭ ورتالىق ستاديونىندا كۇنى بويى وزدەرىن وزدەرى وينادى.
الپىسىنشى جىلدارداعى «قايراتتى» تيمۋرسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. كەشە عانا قاتارعا قوسىلعان ۇياڭداۋ بوزبالا كومانداداعى بەدەلدى ويىنشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى, جىگىتتەردى جەڭىسكە باستاپ وتىردى. جانكۇيەرلەر ونى ءپىر تۇتتى. بارشا حالىقتىڭ سۇيىكتىسى بولدى. جانكۇيەرلەردىڭ تيمۋردى جاقسى كورەتىندىگى سونشا, ورتالىق ستاديوندا ديكتور كوماندا قۇرامىن جاريا ەتكەندە «تيمۋر» ەسىمى اتالعان ساتتە ستاديون دۇركىرەپ كەتەدى دە, «سەگىزباەۆ» دەگەن فاميلياسى ارۋاقىت ەستىلمەي قالار ەدى. كوماندالار ساپقا تۇرعان ءداستۇرلى راسىمدەردە گۇل شوقتارىنىڭ كوبى تيمۋرعا بەرىلەتىن. بىراق ول اتاققا استامسىپ, داڭققا داندايسىپ كەتپەدى, تالانتىنا باس يۋشىلەردىڭ كوپتىگى ونىڭ باسىن اينالدىرمادى. ول ارقاشان قاراپايىمدىلىعى مەن سىپايىلىعىن, وزىنە ءتان مادەنيەتىن ساقتادى. ءدال وسى رەتتە تيمۋردى ۇلى پەلەمەن سالىستىرۋعا بولار ەدى. ارەدىكتە «قايراتتىڭ» كاپيتانى ءوز ارىپتەستەرىنە بارلىق جاعدايدا, بىلايشا ايتقاندا, ۇيدە دە, تۇزدە دە, ويىن الاڭىندا جانە ونىڭ سىرتىندا دا ۇلگى بولا ءبىلدى.
فۋتبولشى سەگىزباەۆتىڭ ويىن ورنەگىنىڭ مىقتى جاعى اسا قۋاتتى سوققىسى جانە ىسىلعان شەبەر ماشىعى بولاتىن. ول دوپتى تەپكەندە قاقپاشىنى ۇشىرىپ جىبەرەدى ەكەن, وڭ اياعىمەن تەبۋگە تىيىم سالىنىپتى دەگەن اڭىزدار دا پايدا بولعان. ال, اقيقاتى سول, تيمۋر 50 مەتر قاشىقتىقتان سونشالىقتى ادەمى ءارى ءدال پاستار بەرىپ, 30 مەتر جەردەن كەرەمەت گولدار سوعىپ وتىرعان. وزىمەن بىرگە ويناعان ارداگەر كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, سونداي عاجاپ گولداردىڭ ءبىرىن اتاقتى انزور كاۆازاشۆيلي قورعاپ تۇرعان ماسكەۋ «تورپەداسىنىڭ» قاقپاسىنا ءبىزدىڭ تيمۋر 1963 جىلى ەنگىزگەن ەكەن. 40 مەتر جەردەن جويقىن كۇشپەن سوعىلعان دوپ اتىلعان وقتاي زىرقىراپ كەلىپ توردى بۇلك ەتكىزگەندە, ستاديون شاتتىقتان تەڭسەلىپ كەتتى دەيدى. سەگىزباەۆتىڭ جاسىل الاڭداعى حاس شەبەرلىگى, جويقىن سوققىسى, دەگدار ءارى ادەمى ويىنى كەز كەلگەن فۋتبول سيمفونياسىنىڭ فراگمەنتى بولعانداي.
گول سالۋعا قۇشتار شابۋىلشى ەشقاشان دورەكىلىككە جول بەرمەگەن ەكەن. ول كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ سىردەستە ءھام سىرباز ويىنشىسى, فۋتبول زيالىسى سانالعان. دەسە دە ءبىر جولى الاڭنان قۋىلىپتى. ال, ونىڭ وزىندىك سىرى بار. 1967 جىلدىڭ قىركۇيەگى. كيەۆ. جەرگىلىكتى «دينامو» سايىپقىراندارى «قايراتتىڭ» قاقپاسىنا قايتارۋسىز ءۇش گول سالىپ, ودان ءارى ءوڭمەڭدەي تۇسكەن. دوپقا تالاسقان ءبىر ساتتە يوزەف سابو قولىن ارتقا تاستاعان بولىپ قاساقانا لەونيد وستروۋشكونىڭ بەتىنەن سالىپ جىبەرىپ, ساقيناسىمەن جارالاپ تاستايدى. تيمۋر شىداي الماي: «يوزەف, مۇنىڭ نە؟ ۇيات قايدا؟» دەسە, اناۋ وركوكىرەكتەنىپ, دورەكى جاۋاپ قايىرادى. سالدەن كەيىن تيمۋرمەن دوپ تالاسىندا قاقتىعىسىپ قالعاندا, ەندى ءوزىنىڭ بەت-اۋزىنا تەمىر جۇدىرىق سارت ەتتى. ىزاعا بۋلىققان جىگىتتەردىڭ ۇستاسقان جەرى وسى ەكەن. تورەشى بوچورادزە ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەيدى. «تيمۋر, سەنبىسىڭ؟ نەگە؟» دەي بەرەدى. تيمۋر قولىن ءبىر ءسىلتەپ, الاڭ سىرتىنا بەت العاندا, تورەشى قىزىل كارتوچكانى ارەڭ سۋىرادى. ءوز قاتەلىگىن تۇسىنگەن سابو ارتىنان قۋىپ جەتىپ, قۇشاقتاپ كەشىرىم سۇرايدى. ەكەۋى دە ويىننان شەتتەتىلەدى. ءيا, سىپايى تيمۋر قاجەت بولعاندا قياناتقا توزبەي, ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ار-نامىسىن قورعاي الاتىن ەدى. ناعىز كاپيتان سولاي بولۋى كەرەك قوي.
الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا قاراي «قايراتتىڭ» كاپيتانى ويىن ۇستىندەگى تولاسسىز جاراقاتتاردان ازاپ شەگىپ, بەلدەگى قۇياڭى دا باستىرتپاي سىر بەرە باستادى. ول ءالى دە ويناي الاتىن ەدى. بىراق سەگىزباەۆتىڭ نامىسى وزگەگە عانا ەمەس, وزىنە دە قاتال: ناشار ويناۋعا قاقىسى جوق-تىن. 29 جاسقا تولاردان ءۇش كۇن بۇرىن, 1970 جىلدىڭ 9 مامىرىندا قازاقتىڭ ۇلى فۋتبولشىسى جاسىل الاڭعا ويىنشى رەتىندە سوڭعى رەت شىقتى. ارتىندا قىزىعى مەن قيىندىعى مول, ءومىرىنىڭ ماعىناسىنا اينالعان 168 ماتچ قالدى. تيمۋر كوزى بۋلانا قىسقا قايىرىم قول بۇلعاپ, ورتالىق ستاديوننىڭ مىنبەر استىنداعى ورىنجايلارىنا كىرىپ كەتكەندە ستاديوننىڭ دۇركىرەي قول سوققان قوشەمەتى ءالى تولاستاعان جوق ەدى. باكۋدىڭ «نەفتچيىمەن» «قايراتتىڭ» ويىنى تيمۋرسىز جالعاسىپ جاتتى. ءومىر زاڭىنا ءامىر ءجۇرمەيتىنى وسى-اۋ.
ايتكەنمەن, فۋتبول الەمىنەن ونى ەشقانداي قۇدىرەت كەتىرە الماس ەدى. بۇل ۋاقىتتا ول فۋتبولمەن جانى ەگىز جاراتىلعان بىردەن-ءبىر قازاق بولاتىن. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا تيمۋر سانجار ۇلى قىزىلوردانىڭ «اۆتوموبيليست» كومانداسىن جاتتىقتىردى. ودان سوڭ دنەپروپەتروۆسكىنىڭ «دنەپرى» مەن دونەتسكىلىك كلۋبتاستارىن ۇتقان قاراعاندى «شاحتەرىنىڭ» تىزگىنىن ۇستادى. ال, 1973 جىلى ءوزىنىڭ «قايراتىنا» باپكەر رەتىندە قايتىپ ورالدى. بۇل كەزدە قازاقستاننىڭ باس كومانداسىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس-ءتىن. ارتەم فاليان باسقارعان ول كەلەر جىلى, ءتىپتى ءبىرىنشى توپقا ءتۇسىپ قالدى. «قايراتتى» جوعارعى ليگاعا قايتارۋ جونىندەگى پارتيالىق جاۋاپتى ءىس كلۋبتىڭ بۇرىنعى ويىنشىلارى تيمۋر سەگىزباەۆ پەن ستانيسلاۆ كامينسكيگە تاپسىرىلدى. ەكى دوس بۇل مىندەتتى تاستاي قىپ ورىنداپ, 1977 جىلى قايراتتىقتار ولاردىڭ باسشىلىعىمەن كسرو چەمپيوناتىنىڭ جوعارعى ليگا مىقتىلارىنىڭ العاشقى سەگىزدىگىنە كىردى.
تيمۋر سانجار ۇلى شەتتەتۋدى دە كوردى. بىراق ۇنجىرعاسىن ءتۇسىرمەدى. سول كەزدەردە وقۋ مينيسترلىگىنىڭ ساياسىنا كەتىپ, بالالاردى فۋتبولعا باۋلىدى. ودان سوڭ ءوزى يەمەن ەلىنىڭ قۇراماسىن جاتتىقتىرعان ءۇش جىلىن ءاردايىم مەرەيلەنە ەسكە الادى. وندا ول جەرگىلىكتى فۋتبولدى كوتەرىپ قانا قويماي, ادەندە تابيعي جاسىل ءشوپ وسكەن فۋتبول الاڭىن جاساپ بەرىپ كەتتى. رافيك تيمۋردى, ياعني جولداس تيمۋردى يەمەندىكتەر جىبەرگىلەرى كەلمەي, قيماي قوشتاسقان-دى.
ەلگە ورالعان تيمۋر سانجار ۇلى تاعى دا مۇشكىل حالدەگى تۋعان كومانداسىن ءوز قولىنا الادى. ءسويتىپ, قايراتتىقتاردىڭ جاڭا بۋىنى: ەۆستافي پەحلەۆانيدي, ۆاحيد ماسۋدوۆ, قۇربان بەردىەۆ, ەۆگەني ياروۆەنكو, فاناس ساليموۆتارمەن بىرگە قازاقستان فۋتبولىنىڭ جاڭا تاريحىن جاقسىلاپ جاساۋعا كىرىسەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوماندا 1987 جىلى كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ جوعارعى توبىندا 7-ءشى ورىندى ەنشىلەيدى. بۇل «قايراتتىڭ» بۇكىل تاريحىنداعى ەڭ جوعارى جەتىستىك ەكەنىن ايتساق, باپكەر سەگىزباەۆ باعىندىرعان بيىكتەر زورايا تۇسەرى ءسوزسىز. شاكىرت فۋتبولشىلاردىڭ جاي عانا «سانجارىچ» دەگەنىندە ۇستازعا, فۋتبولداعى ۇلكەن تۇلعاعا دەگەن ايرىقشا قۇرمەت, شىنايى ءسۇيىسپەنشىلىك جاتاتىن.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ فۋتبول اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان كەزىندە تيمۋر سەگىزباەۆ فۋتبولدىڭ بارلىق باسپالداق-ساتىلارىنان وتكەن ساليقالى قايراتكەر بولاتىن. فيفا قازاقستاندى ءوزىنىڭ تولىققۇقىقتى ءمۇشەسى ەتىپ قابىلداعان كەزدە وسىناۋ مارتەبەلى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ پرەزيدەنتى جوا اۆەلانجعا وتانىمىزدىڭ تۋىن تاپسىرۋ قۇرمەتى وزگەگە ەمەس, ناق تيمۋر سەگىزباەۆقا ءتيۋىنىڭ ءوزى دە ۇلكەن نىشاندى اڭعارتسا كەرەك. 1994 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ءدۇنيەجۇزىلىك فۋتبول فەدەراتسياسىنىڭ چيكاگوداعى 51-ءشى كونگرەسىندە بولعان وسى تەبىرەنىستى وقيعا ءساتىندە تيمۋر سانجار ۇلىنىڭ كوڭىلى بوساپ, كوزىنە جاس كەلىپ قالعان ەدى. ءيا, بۇل دا تەگىن ەمەس ەدى. تاۋەلسىز تۋعان ەلىن الەمدىك فۋتبول قوعامداستىعىنا قازاقستان فۋتبولىنىڭ بەينەسى دەرلىك تاعدىرشەشتى تۇلعا, قازاق فۋتبولىنىڭ اڭىزى الىپ كىردى. قازاق فۋتبولىنىڭ مەرەيى. تيمۋر سەگىزباەۆ.
قورعانبەك امانجول.
_______________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.