قۇقىقتىق قولداۋدىڭ قۇزىرى

نوتاريالدىق قىزمەت توڭىرەگىندەگى ويلار بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق قوعامعا بەتبۇرىس جاساۋىنا باي­لانىستى ازاماتتاردىڭ زاڭ­گەر­لىك قىزمەتكە دەگەن سۇرا­نى­سى بارعان سايىن ۇلعايا ءتۇسىپ وتىر. مەملەكەت ادامنىڭ  قۇ­قى­لارى مەن ەركىندىكتەرىن قورعاۋداعى ءوزى­نىڭ باستى مىندەتىن دە قۇ­قىقتىق ينستيتۋتتار ارقىلى ءجۇ­زەگە اسىرادى. ال وسى تۇر­عى­دا, ياعني  حالىققا بىلىكتى زاڭ­گەر­لىك قىزمەت كورسەتۋدە نوتا­ريال­دىق كەڭسەلەردىڭ اتقاراتىن ءرو­لى­نىڭ زور ەكەندىگى ەش تالاس تۋ­عىزبايدى. ويتكەنى ءوزىنىڭ كەز كەل­گەن قۇجاتىنىڭ زاڭدى ەكەنىن كۋالاندىرعىسى كەلگەن ادام ءبىرىنشى كەزەكتە نوتاريۋستار قىز­مەتىنە جۇگىنەدى. ءتۇرلى ءما­مى­لەلەردىڭ شارتتارىنا قۇقىقتىق ساراپتاما جاساۋ, تاراپتارعا كە­ڭەستەر بەرۋ, ءىس جاعدايىن ءتۇسىن­دىرۋ, جاسالاتىن كەلىسىمدەردىڭ ىق­تيمال دەگەن قۇقىقتىق زار­داپ­تارىنان حاباردار ەتۋ, ولار­دىڭ مازمۇندارىنىڭ تاراپتار­دىڭ  كوزدەگەن نيەتتەرىنە جانە زاڭنامالىق اكتىلەرگە سايكەس كە­لەتىنىن تەكسەرۋ سياقتى كوپ­تە­گەن جۇمىستار تىكەلەي نوتا­ريۋس­تاردىڭ مىندەتتەرى بولىپ تابى­لادى.  ولاي بولسا قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا نوتاريالدىق قىز­مەت قالايشا جولعا قويىلعان, ول ەل تۇرعىندارىنىڭ مۇقتا­جىن ويلاعانداي دارەجەدە ورىن­داي الىپ وتىر ما دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى ورىندى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراستى ەل اۋماعىندا 1953 جەكە مەنشىك تۇرىندەگى نوتاريۋستار مەن 16 مەملەكەتتىك نوتاريۋستار حالىققا قىزمەت كورسەت­كەن ەكەن. بەرىلگەن مەملەكەتتىك ليتسەنزيالار سانى 4535 بولسا, ولاردىڭ 143-ءىنىڭ كۇشى جوي­ىل­عان. بۇل كەلتىرىلگەن ساندار از با, الدە كوپ پە؟ وعان دۇرىس باعا بەرۋ ءۇشىن ءىستىڭ ناقتىلى جاع­دايىنا كوز جۇگىرتكەن ابزال. ادىلەت مينيسترلىگى مامان­دا­رىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعان­دا, قازىرگى كەزدە نوتاريۋستاردى كۆوتالاۋ, كونكۋرستىق جولمەن ىرىكتەۋ جانە ولاردىڭ ورنالا­سا­تىن ورىن­دارىن بەلگىلەپ, ءبو­لۋ­دىڭ جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان جۇيەسى جۇرت­شى­لىق تاراپىنان كوپتە­گەن نا­را­زىلىقتار تۋعىزۋدا. ونىڭ ەڭ باس­تى سەبەبى نوتا­ريال­دىق قىزمەت­تىڭ جالپى حالىق ءۇشىن بىردەي قول­جەتىمدى بولا ال­ماۋ­ىندا جاتىر. سو­نىمەن بىرگە نو­تا­ريات­تار سانى­نا شەكتەۋ قويۋ بۇگىنگى كۇنى ءىس جۇزىندە ارنايى ليتسەنزيالار ال­عان 2 مىڭنان استام نو­تاريۋستى جۇمىسسىز قالدىرىپ وتىر. ءويت­كەنى, جوعارىدا اي­تىلعان كۆوتا­نىڭ سالدارىنان, ولاردىڭ نوتا­ريال­دىق كەڭسەلەر اشىپ, جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋلە­رىنە مۇمكىن­دىك­تە­رى جوق. وسىنداي سەبەپتەن دە ادىلەت مينيسترلىگى نوتاريالدىق قىزمەتپەن اي­نالىسۋعا ليتسەنزيا بەرگەن 4535 ادامنىڭ 1953-ءى عانا بۇگىندە ءىس جۇزىندە نوتاريۋس بو­لىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. سوندا ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى نەدە؟ «نوتاريات تۋرالى» زاڭنىڭ 32-بابىنىڭ 7-1 تارماقشاسىنا ءساي­كەس ادىلەت مينيسترلىگى نوتاريۋستار سانىن ءاربىر نوتاريالدىق وك­رۋگتەر بويىنشا بەكىتەدى. ال قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى اكىم­شى­لىك-اۋماقتىق بولىنىسكە ءساي­كەس ءبىر وبلىستىڭ, رەسپۋبليكالىق ءدا­رە­جەدەگى قالانىڭ جانە استانا­نىڭ اۋماعى نوتاريالدىق وكرۋگ بولىپ تانىلادى. نوتاريالدىق كە­ڭسەلەر سانى دا وسى وكرۋگتەر بوي­ىنشا بولىنىسكە ءتۇسۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسى ءبولىنىس نوتاريالدىق قىزمەتتىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ءما­سەلەن, الماتى وبلىسى بوي­ىن­شا 400 نوتاريالدىق كەڭسە اشۋعا عانا رۇقسات ەتىلەدى. ال وسى  وب­لىس­تاعى ليتسەنزيالارى بار ماماندار سانى بۇگىندە 2 مىڭ ادام­عا جەتكەن. بۇل دەگەنىڭىز, ءبىر جا­رىم مىڭنان استام نوتاريۋس ءوز­دەرىنە جۇمىس تابا الماي ءجۇر دەگەن ءسوز. ونىڭ سىرتىندا, مامان­داردىڭ پايىمداۋىنشا, كونكۋرس­تىق ىرىكتەۋ پروتسەدۋراسى دا ءىس جۇزىندە بوس ورىندارعا بىلىكتى ما­مانداردىڭ بارۋىن قامتاما­سىز ەتە المايدى. سوندىقتان دا مەم­لەكەتتىك نوتاريالدىق كەڭسە­لەردە ۇزاق جىلدار جۇمىس ىستەپ تاجىريبە جيناقتاعان ليتسەنزياسى بار ادامدار نوتاريۋس لاۋازىمى­نا قول جەتكىزە الماي قينالۋدا. سونىمەن بىرگە ماماندار ءۇمىت­كەرلەردىڭ بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەستىگىن ەكى رەت – ادىلەت مينيسترلىگى ليتسەنزيا بەرگەن كەزدە – ءبىر جانە اۋماقتىق ادىلەت ورگان­دا­رى نوتاريالدىق پالاتامەن بىرلەسە وتىرىپ كونكۋرس وتكىزگەن كەزدە ەكىنشى رەت تەكسەرىلۋىن دە نەگىزسىز دەپ سانايدى. سەبەبى, مۇن­داي پروتسەدۋرا ۇمىتكەرلەردىڭ قۇ­قىق­­تارىنا كەرى اسەر ەتىپ, ولار­دىڭ ءوز قۇزىرەتتەرىن جۇزەگە اسى­رۋ­لا­رى­نا شەكتەن تىس جوعارى تالاپتار قويادى. نوتاريالدىق كەڭ­سە­لەر سانىنا شەكتەۋ قويۋدىڭ جانە وسى ىستەگى وزگە دە قاعازباستىلىقتىڭ ارنايى لي­تسەن­زيالارى بار نوتاريۋستارعا كەل­تىرىپ وتىرعان كەدەرگىسى, مىنە, وسىنداي. دەگەنمەن, بۇل بار بول­عانى مەدالدىڭ ءبىر جاعى عانا. ونىڭ ەكىنشى جاعى دا بار, ال ول تىكەلەي حالىققا, ياعني سىزدەر مەن بىزدەرگە قاتىستى. قازاقستاننىڭ جەر اۋماعى ۇلكەن. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعىداي ەمەس, قازىرگى كەزدە كولىك قاتىناسى دا كوڭىل كون­شى­تەرلىك دارەجەدە بولا الماي تۇر. ەلدەگى كوپتەگەن شاعىن ەلدى مەكەندەرگە نە اۆتوبۋس, نە وزگەدەي كولىك ءتۇرى قاتىنامايدى. سون­دىق­تان اۋىلدا تۇراتىن حالىق­تىڭ اۋدانعا, اۋداندا تۇراتىن حا­لىقتىڭ وبلىسقا بارۋىنىڭ اي­تار­لىقتاي پروبلەمالار تۋىندا­تىپ وتىرعانى دا بارشاعا بەلگىلى ءجايت. ولاي بولسا, نوتاريالدىق كەڭسەلەر سانىنا شەكتەۋ قوي­ىپ,  بىر عانا قۇجاتقا ءمور باستى­رۋ ءۇشىن حالىقتى جۇزدەگەن شاقى­رىم جەرلەرگە سابىلتىپ قويۋ كىمدەر ءۇشىن ءتيىمدى؟ ەگەر حالىق وتە تىعىز قونىستانعان الماتى وب­لى­سىندا بارلىعى 400 عانا نوتا­ري­الدىق كەڭسە بولسا, حالقى از بى­لايعى وڭىرلەردەگى احۋال نە بولماق؟ وسى ورايدا, ادىلەت مينيستر­لىگىنىڭ قالىپتاسقان وسىنداي كۇردەلى جاعدايدى دۇرىس ءتۇسىنىپ, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ با­عىتىندا ناقتى شارالاردى قولعا العانىن اتاپ كورسەتۋ قاجەت. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجە­سىن­دە «نوتاريات تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءازىر­لەن­دى. وندا كانديداتتاردى كونكۋرس­تىق نەگىزدە ىرىكتەۋدىڭ قولدانىس­تاعى ءتارتىبىن الىپ تاستاۋ ءجونىن­دە ۇسىنىس ەنگىزىلگەن. نوتاريال­دىق كەڭسەلەر سانىنا قويىلىپ كەلگەن شەكتەۋلەرگە قاتىستى دا قۇجاتتا تىڭ كوزقاراستار كەلتىرىلگەن. اتالعان زاڭ جوباسى قا­زىر­گى كۇنى پارلامەنت قاراۋىندا جاتىر. بىراق  مەملەكەت ءۇشىن دە, قاراپايىم حالىق ءۇشىن دە ما­ڭى­زى زور وسى قۇجاتتىڭ زاڭ شى­عا­رۋ­شى ورگاندا ءبىر جىل بويى قوز­عا­لىسسىز قالۋىن ءتۇسىندىرۋ قيىن. بۇل ساۋالعا حالىق قالاۋلىسى سانالاتىن دەپۋتاتتار جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىز. ءسوز رەتىندە ءبارىمىز دە قىز­مە­تىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولىپ جۇرگەن جەكە نوتارياتتارعا قا­تىس­تى كەيبىر تۇيتكىلدى ماسەلە­لەر­گە دە توقتالا كەتكەن ءجون. جەكە نوتاريۋستاردىڭ سالىق زاڭناماسىنا قايشى بەلگىلەگەن قىزمەتاقىلارىنىڭ ورەسكەل ءمول­شەرى قاراپايىم ازاماتتىڭ قالتاسى كوتەرە المايتىنداي دارەجەگە جەتىپ وتىر. «نوتاريات تۋرالى» زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك جانە جەكە نوتاريۋستاردىڭ قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋدىڭ بىرەگەي مولشەرى بەلگىلەنگەن. ول سالىق كودەكسىنىڭ 536-بابىندا قا­رالعان مەملەكەتتىك باج سالى­عىنىڭ كولەمىنە سايكەس كەلەدى. دەگەنمەن, نوتاريۋستاردىڭ ءىس جۇزىندە حالىقتان نوتاريالدىق پالاتالار بەكىتكەن جانە مەملەكەتتىك باج كولەمىنەن اسىپ تۇسە­تىن تاريفتەر بويىنشا اقى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ماسەلەن, جىلجىمايتىن م ۇلىك­تى بوگدەلەۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارتتاردى كۋالاندىرۋ ءۇشىن سا­لىق كودەكسىنە سايكەس 10 ەڭ ءتو­مەنگى ەسەپتىك كورسەتكىش ءمول­شەرىندە مەملەكەتتىك باج الى­نۋعا ءتيىس. ال جەكە نوتاريۋستار كورسەتكەن قىزمەتتەرى ءۇشىن 15 مىڭنان 26 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا قوسىمشا اقى الۋدى ادەتكە اينالدىرعان. مۇنىڭ ءوزى نوتاريۋستار قاۋىمداستىعىنىڭ نوتاريالدىق تاريفتەر تۋرالى زاڭ جوباسىن لوببيستىك جولمەن وتكىزىپ جىبەرمەك بولعان تالپى­نى­سىنىڭ ايتارلىقتاي داۋ-جان­جالعا سوقتىرعانىنا قاراماس­تان ورىن الىپ وتىر. وسى اي­تىل­عاندارعا قاراپ-اق, جەكە نو­تاريۋستارعا باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك نوتاريۋستار جۇيەسىن دە قوسا دامىتۋ قاجەتتىگىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. بىراق بۇل ىستە دە نوتاريالدىق كەڭسە­لەر اشۋعا قويىلعان شەكتەۋلەر ۇلكەن قولبايلاۋ بولىپ وتىر. جەكە نوتاريۋستاردىڭ پايدا بولۋىمەن بىرگە قازاقستاندا نو­تارياتتىڭ لاتىن ۇلگىسىندەگى (بيۋد­­جەتتەن تىس) كلاسسيكالىق مو­دەلىنىڭ ومىرگە كەلگەنىن دە اتاپ ايتۋ كەرەك. ول تاۋەلسىزدىك, بەيتاراپتىق, ءوزىن ءوزى قارجى­لان­دىرۋ, نوتاريۋستىڭ تولىق م ۇلىكتىك جاۋاپكەرشىلىگى, باسە­كە­لەس­تىككە تىيىم سالۋ, كاسىبي كورپۋس سانىنىڭ شەكتەۋلىلىگى, نو­تاريالدىق پالاتا تۇرىندەگى ور­تالىقتاندىرىلعان كاسىپتىك ءبىر­لەستىككە مۇشە بولۋ سياقتى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن. جوعا­رى­دا كەلتىرىلگەن كەيبىر كەمشىلىكتەردى ەسكەرمەسەك, ەلدە قا­لىپ­­تاسقان نوتاريالدىق جۇيە ۋاقىتتىڭ قازىرگى تالاپتارىمەن تولىق ۇندەسەدى دەپ ايتۋعا بولادى. تەك سول جۇيەنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار تۋعىزىپ, سونىمەن بىرگە ءتيىستى ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىن دا نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ەل مۇددەسى تۇرعىسىنان كەلگەندە بۇل ءوزى سونشالىقتى ءبىر اۋىر دا مىندەت ەمەس... سەيفوللا شايىنعازى.