ادام بالاسى جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ تۇسكەننەن باستاپ باقيلىققا كەتكەنشە ءومىر دەگەن كەرۋەننىڭ جولاۋشىسى. سول كەرۋەن جولدى قالاي, قانداي, قانشا ءجۇرىپ ءوتۋ – ول اركىمنىڭ جازىلعان پەشەنەسىنە بايلانىستى. بۇگىن ءبىز ۇلاعاتتى ۇستاز, سوعىس ارداگەرى تىنىباي الىبەكوۆتىڭ كوش-كەرۋەنى جايلى ءسوز ەتپەكپىز. ياعني, كەيىپكەرىمىز – ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا بۇكىل كەڭەس حالقى كۇتكەن جەڭىس كۇنىن جاقىنداتۋعا ۇلەس قوسىپ: «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس, كۇيمەيسىڭ», دەگەن, شوق شايناپ, وت بۇركەتىن شاعىندا ەلگە جالعىز اياعىمەن ورالعان تانكيست جىگىت...
قالاي دەسەك تە, سوناۋ 20-شى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن بۇتىندەي ءبىر ۇرپاقتىڭ تاعدىر-تالايى وڭاي بولا قويعان جوق. بۇل جاعداي تىنىبايدى دا اينالىپ وتپەدى. تالدىقورعان وبلىسى, اندرەەۆ اۋدانى, قوعالى اۋىلىندا ءدۇنيەگە كەلگەن ول بالالىق شاعىن سوندا وتكىزىپ, وقۋدى ەكپىندىدەگى ينتەرناتتا بىتىرەدى. اسكەر قاتارىنا الىنباي تۇرىپ جەتىسۋداعى جالعىز وقۋ ورنى – لەپسى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن تامامداعانمەن, جاس جىگىتتى قيىن دا كۇردەلى ءاسكەري ءومىر جولى كۇتىپ تۇرادى.
1941 جىلى مايدانعا كىرىپ, زەنيتتى-ارتيللەريا پولكىندە ستارشينا بولدى. اسىرەسە, سوعىستىڭ العاشقى قيىن كەزدەرىندە ءماسكەۋدى قورعاۋدا ت.الىبەكوۆ 9-شى ارتيللەريا ديۆيزياسىنداعى 335-ءشى پولكتىڭ تانك كومانديرى بولىپ, كەسكىلەسكەن ۇرىستىڭ العى شەبىندە جۇرەدى. ودان كەيىنگى جورىقتارى كۋرس دوعاسىنان كەرچ, ەڭ سوڭعى ايالداماسى گەرمانيانىڭ كەنيگسبەرگ قالاسىنا قاراي جىلجىپ, جەڭىسكە جاقىنداي تۇسەدى.
ارينە, تىنىباي ءۇشىن قانشاما ميلليونداعان ادامنىڭ قانىمەن, ومىرىمەن كەلگەن جەڭىستى كۇتۋ وتكەن قيىن دا ازاپتى كۇندەردەن دە اۋىر, ۇزاقتاۋ بولدى. بىراق, تاعدىردىڭ سىنىنا نە شارا. جەڭىستىڭ اۋىلى كورىنىپ, انە-مىنە سوعىس بىتەدى دەگەن 1945 جىلدىڭ 27 ءساۋىرىندە اۋىر جاراقات الادى. تانكىسى وت جالىنعا ورانعاندا ەكيپاج ءمۇشەسى يليا كۋزنەتسوۆ ءوزىنىڭ كومانديرىن سۇيرەلەپ سىرتقا الىپ شىعادى. جان الىپ, جان بەرىپ جاتقاندا يليانىڭ ادامگەرشىلىگى, قايسارلىعى, جاۋىنگەرلىك انتىنا ادالدىعى ارقاسىندا جارالى تىنىبايدى بىرنەشە شاقىرىم جەرگە ارقالاپ, اسكەري-دالا گوسپيتالىنە اپارىپ تابىستايدى. ولار جارالىلاردى تيەگەن پويىزبەن ۋكراينا جەرىندەگى تىلعا ون بەس كۇن دەگەندە جەتكىزەدى.
– اكەيدى گوسپيتالعا اكەلگەندە اياعى قابىنىپ, اۋرۋ مەڭدەپ كەتكەن ەكەن, – دەپ ەسكە الادى تىنىباي اعايدىڭ قىزى باقىت اپاي. – ءسويتىپ, دارىگەرلەرگە وڭ اياعىن تىزەدەن جوعارى كەسىپ تاستاۋعا تۋرا كەلەدى. ول كەزدە اۋرۋدى بىلدىرتپەيتىن ءدارىنىڭ تاپشى كەزى, اكەيگە ءبىر ستاقان سپيرت بەرەدى دە, وپەراتسيا جاساپ, اياعىن كەسەدى.
جاراقات العان سولدات 1945 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن گوسپيتالدا ەمدەلگەن سوڭ, ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىك الىپ ەلگە ورالادى. ارينە, مايدانداعى ەرلىك ىستەرى باعالانىپ, «قىزىل تۋ», ءى,ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە يە بولدى.
– مەنى اجالدان قۇتقارعان سول ادامعا ءومىر بويى قارىزدارمىن. ەگەر يليا بولماعاندا باسقا سوعىستا شەيىت بولعان جاۋىنگەرلەردەن جانىم اۋليە ەمەس, وتقا ورانىپ جەر جاستانار ەدىم, – دەپ, تىنىباي اعا ىلعي مايدانداس دوسىن ەسىنە الىپ وتىراتىن كورىنەدى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ەكەۋى حات جازىسىپ تۇرادى. يليانى ءوزىنىڭ تۋعان باۋىرىنداي ساناپ قىرىمعا بارىپ, ەكەۋى سول ءبىر كۇندەردى ەسكە الىپ قايتىپتى.
ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوڭ مۇگەدەكپىن دەپ جاتپادى, جاڭا وقۋ جىلىندا تاستۇما اۋىلىنداعى جەرگىلىكتى مەكتەپتە ساباق بەرىپ, ءوزىنىڭ العان پەداگوگتىك ءبىلىمىن جالعاستىرادى. جانى ولجا, كوكىرەگى وياۋ جىگەرلى جىگىت ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن قادىرلى دە قاسيەتتى ماماندىق – مۇعالىمدىك كاسىپكە ادال بولىپ, الدىنان ءوتكەن بىرنەشە جۇزدەگەن وقۋشىلارعا بىلىممەن قوسا تاربيە دە بەرەدى. 1947-1950 جىلدارى جامبىل سەلوسىندا باستاۋىش مەكتەپتىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1950-1957 جىلدارى تالدىبۇلاق جەتىجىلدىق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. وسى ارالىقتا قازپي-ءدىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلومعا بىتىرەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى ەكپىندىدەگى ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرىپ, 1975 جىلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانمەن, ودان كەيىن دە ۇزاق جىلدار بويىنا بالالاردان قول ءۇزبەدى. ويتكەنى, بويىنداعى ادالدىق, پاراساتتىلىق, بىلىمدىلىگى, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ جانىن ءتۇسىنىپ, ولارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ جاناشىرلىق كورسەتەتىن ادامي قاسيەتتەرى ول كىسىنى جاقسى كورۋگە, مۇعالىم بەدەلىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتكەن ەدى.
نەگىزدە بار جوعالماس دەگەن. ءار پەرزەنت اتا-انا قارىزىنان ۋاقىتىندا قۇتىلا الماسى حاق. ەندەشە, تىنىباي اعادان تاراعان ۇرپاقتان بۇگىندە ءونىپ-ءوسىپ وتىرعان 25 نەمەرە, 11 شوبەرە جىل سايىن اينالىپ كەلەتىن قاسيەتتى جەڭىس كۇنىن اتا-انالارىنىڭ دا كۇنى ساناپ تويلاۋدى ول كىسىلەردىڭ كوزى تىرىسىندە دە, كەيىن دە اتاپ ءوتۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. بيىل دا سولاي جاساماق. ال تىنىباي اعايدىڭ ءوزى قىزمەت اتقارعان ەكپىندى مەكتەپ مۇراجايىنداعى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە ارنالعان قابىرعاداعى ول كىسىنىڭ قۇجاتتارى, فوتوسۋرەتتەرى, ماراپاتتارى تۇر. ولار ارتىندا قالعان ۇرپاققا اماناتتاپ كەتكەن ءجادىگەردەي ساقتالىپ, كەلەشەك جاستاردىڭ سوعىستىڭ, جەڭىستىڭ ادام بالاسىنا قانداي قاسىرەت, قانداي زاۋال اكەلەتىنىنەن, ەرلىكتىڭ, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتىڭ جادىلارىندا جاڭعىرىپ تۇرۋىنا قىزمەت ەتىپ تۇرعانداي كورىنەدى...
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
الماتى وبلىسى.