جاپون پروزاسىنىڭ جۇلدىزدارى
ناتسۋمە سوسەكيناتسۋمە سوسەكيدىڭ شىعارمالارى تۋرالى الەمدەگى كەز كەلگەن ۇلكەن قۇبىلىستى قىراعى قاداعالاپ, اسا قاتتى ءمان بەرىپ, زەرتتەپ جۇرەتىن ورىستىڭ ءبىلىمدى سىنشىلارى دا تىم كوپ تىلگە تيەك ەتە قويماپتى. ءبىز وسى تاراپتا ءبىراز ىزدەنىپ, جازۋشى جايىندا جازىلعان قانداي ەڭبەكتەردىڭ بار ەكەنىن زەرتتەپ كورگەنىمىزدە, جاپون ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى بوريس گريۆنيننىڭ ءبىر ماقالاسى, دالىرەك ايتاتىن بولساق, 1973 جىلى ماسكەۋدىڭ «كوركەم ادەبيەت» باسپاسىنان جارىق كورگەن كىتابىنا جازعان العىسوزى مەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى ابراموۆا ەكاتەرينا سەرگەەۆنانىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى مەن 2005 جىلى پەتەربوردىڭ «گيپەريون» باسپاسىنان شىققان قالامگەردىڭ تاڭدامالى تۋىندىلارىنىڭ العىسوزى رەتىندە بەرىلگەن بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم نيكولاي كونرادتىڭ ماقالاسىنان باسقا ماردىمدى ەشتەڭە تاپپادىق.
ارينە, قازاق ادەبيەتىندە ناتسۋمە سوسەكيدىڭ شىعارماشىلىعىن تالداپ, ول جايىندا كەلەلى اڭگىمە ايتقان عالىم نەمەسە سىنشىنىڭ جوق ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جاڭا ۇلگىدەگى جاپون پروزاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان جازۋشىنىڭ انا تىلىمىزگە تارجىمالانعان بىردە-ءبىر شىعارماسى جوق. ياعني, قازاق وقىرمانى ءۇشىن ناتسۋمە سوسەكيدىڭ شىعارماشىلىق الەمى ءالى بەيتانىس, قۇپياسى اشىلماعان تىڭ تاقىرىپ.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, تەمىر قۇرساۋدىڭ زامانى كەلمەسكە كەتىپ, مادەني شەكارالار ءبىرجولا جويىلعان ۋاقىتتا جانە قازاق پروزاسى ىزدەنىس يىرىمىنە ءتۇسىپ, جاڭاشىلدىققا تالپىنىپ جاتقان ءولىارا مەزگىلدە – جيىرماسىنشى عاسىرداعى جاپون ادەبيەتىنە, ونىڭ ىشىندە ناتسۋمە سوسەكيدىڭ شىعارمالارىنا نازار اۋدارۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى, ءوز ادەبيەتىنىڭ ءدال وسىنداي بيىك بەلەسكە كوتەرىلگەنى ءۇشىن جاپون حالقى ەڭ الدىمەن ناتسۋمە سوسەكيگە قارىزدار.
جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى جاپون ادەبيەتىن زەرتتەگەن ادەبيەتشى سول ۋاقىتتاعى دەكلاراتسيالاردىڭ كوركەم شىعارمالارداعى كورىنىسىن ايقىن اڭعارارى انىق. دەگەنمەن, جازۋشىلار جاريا ەتكەن دەكلاراتسيالاردىڭ كوبىسى ولاردىڭ شىعارماشىلىق تاجىريبەسىمەن قايشىلىققا ءتۇسىپ, تالانتتى قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىنىڭ ارقاسىندا ناتۋراليستىك شەڭبەردى بۇزىپ شىققان جاپون ادەبيەتى بيىك بەلەسكە كوتەرىلدى. مىسالى, سيمادزاكي توسونانىڭ «بۇزىلعان وسيەت» رومانىندا ءناتۋراليزمنىڭ كەيبىر بەلگىلەرى بولعانىنا قاراماستان, ونى ءبىز رەاليستىك شىعارمالاردىڭ قاتارىنا دا باتىل جاتقىزا الامىز. دالىرەك ايتساق, «بۇزىلعان وسيەتتە» سيمادزاكي ءناتۋراليزمدى ەڭسەرىپ بولىپ, رەاليزمگە قاراي بەت بۇردى. بۇل جولدى تاڭداعانداردىڭ قاتارىندا, سيمادزاكيدەن باسقا, تاياما كاتاي دا بولدى.
جاپون پروزاسىندا تىڭنان تۇرەن سالۋعا تالپىنعان تاياما كاتاي جازۋشى سىرتقى قۇبىلىستى ەمەس, ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ىشكى الەمىن كورسەتۋى تيىستىگىن دالەلدەمەك بولدى. الايدا, سيمادزاكيگە قاراعاندا تاياما ءناتۋراليزمدى دارىپتەپ قويۋمەن عانا شەكتەلمەي, ءوز پرينتسيپتەرىن كوركەم شىعارمالارىندا كورسەتۋگە تىرىستى. ول جازۋشى ءوزى تۋرالى عانا انىق ءبىلۋى مۇمكىن ەكەنىنە سەنىمدى بولىپ, قالامگەردىڭ سۋرەتتەيتىن نىساناسى تەك ءوزى عانا بولۋى ءتيىس ەكەنىن مالىمدەدى. تاياما شىعارماشىلىعىنىڭ باستى جانرى بولعان «ءوزىم تۋرالى» حيكاياسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىن وسىنداي سەبەپتەرمەن تۇسىندىرگەن ابزال. دەگەنمەن, فرانتسۋزدىق ەكسپەريمەنتالدىق رومانداردىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن قابىلداعان جاپون ناتۋراليستەرى كوپ جاعدايدا فرانتسۋز ناتۋراليستەرىنىڭ بۋرجۋازياعا قارسى پافوسىنا وزگەشە رەڭ بەردى. سونداي شىعارمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن كەيىپكەر-اۆتوردىڭ ءوز شاكىرتىنە دەگەن ماحابباتى باياندالاتىن «توسەك» حيكاياسىندا سول مەزگىلدەگى قوعامدىق سىننىڭ كولەڭكەسى دە جوق. ادەبيەت سىنشىسى سيمامۋرا حوگەتسۋ بۇل تۋىندىنىڭ «ءتان مەن قاننان جاراتىلعان ادامنىڭ باتىل ايتىلعان اشىق شىندىعى» بولىپ قانا تابىلاتىنىن ايتتى. اۆتور ءوز تۋىندىسىندا جانىن جالاڭاشتاپ جىبەرىپ, بۋرجۋازيالىق مورالعا اشىق قارسى شىققانىمەن, الەۋمەتتىك قورىتىندى جاساي الماي, اۆتوردىڭ ينتيمدىك قوبالجۋلارىن بەرۋمەن عانا شەكتەلدى. بىراق, سوعان قاراماستان, تايامانىڭ «توسەگى» جاپونياداعى ناتۋراليستىك ادەبيەتتىڭ ۇلگىسى سانالىپ, «ءوزى تۋرالى جازۋ» شىندىقتى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتقىسى كەلگەن قالامگەردىڭ نەگىزگى جانرى رەتىندە ناسيحاتتالعانىن ۇمىتۋعا بولمايدى. شىندىعىندا, بۇل ءوز جولىن تاپقىسى كەلگەن جازۋشىلاردى اداسۋشىلىققا ۇرىندىردى. نەمىس اقىنى گەتە ادەبيەتتە بولىپ تۇراتىن مۇنداي جاعدايدى ۆەرتەردىڭ اۋزىمەن تاماشا جەتكىزگەنىن ەسىڭىزگە ءتۇسىرىپ كورىڭىز. «كەز كەلگەن ەرەجە تابيعاتتى سەزىنۋ مەن شىندىقتى بەينەلەۋ مۇمكىندىگىن ولتىرەدى». ياعني, ناعىز ادەبيەتتىڭ ەشقانداي ەرەجەگە باعىنبايتىنىن ۇمىتپاعان ابزال. مىنە, سوندىقتان دا جاپون ادەبيەتىندەگى ناتۋراليستەر ناعىز شىندىقتى كورسەتۋدىڭ ورنىنا ونى بەسىگىندە تۇنشىقتىرىپ ءولتىردى. ناتسۋمە عانا بۇل باعىتتىڭ زياندىلىعىن سەزىپ, ناتۋراليزم مەكتەبىنىڭ وكىلدەرىنە قارسى شىعىپ, ادەبيەتتەگى رەاليستىك جولدى تاڭدادى.
ناتسۋمە سوسەكي ادەبيەتكە كەلمەگەندە جاپون پروزاسىنىڭ ءسوز ونەرىنىڭ شىڭىنا شىعىپ, بيىك بەلەستەردى باعىندىرا الۋى مۇمكىن بولماس ەدى. جاپون حيكايالارىن جاڭاشا تۇرلەندىرگەن اكۋتاگاۆانىڭ دۇرىس باعىتقا بەت بۇرۋىنا جول سىلتەگەن دە, رومان جانرىندا تولايىم تابىسقا جەتكەن كوبو ابەنىڭ شىعارماشىلىعىنا زور ىقپالىن تيگىزگەن دە – وسى ناتسۋمە سوسەكي ەدى.
1905 جىلى جاپونياداعى كوپشىلىككە تانىمال «حوتوتوگيسۋ» جۋرنالىندا جازۋشىنىڭ «ءسىزدى قۇرمەتتەيتىن مىسىق قىزمەتشىڭىز» رومانى جارىق كوردى. ەۋروپالىق ۇلگىدە جازىلعان, ءومىردىڭ شىنايى كورىنىسىن مۇلدە باسقاشا, بۇرىن-سوڭدى جاپون ادەبيەتىندە بولماعان تاسىلمەن سۋرەتتەگەن شىعارما وقىرمان نازارىن بىردەن وزىنە بۇرىپ اكەتتى. بۇل ناعىز اتى كيننوسكە بولعانىمەن, ناتسۋمە سوسەكي دەگەن بۇركەنشىك ەسىممەن رومانىن جاريالاعان وتىز سەگىز جاسار جازۋشىنىڭ تىرناقالدى تۋىندىسى ەدى. وكىنىشكە قاراي, ۇلى جازۋشى العاشقى رومانىن جارىققا شىعارعاننان كەيىن بار-جوعى ون ءبىر جىل عانا ءومىر ءسۇردى. بىراق وسى ون ءبىر جىل جاپون ادەبيەتىندە ناتسۋمە سوسەكيدىڭ ءداۋىرى بولىپ اتالادى. ءار جاڭا رومانىن تۋعىزعان سايىن جازۋشىنىڭ وقىرماندارى كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيىپ, اتاعى بۇرىنعىدان بەتەر دۇركىرەي ءتۇستى.
ناتسۋمە سوسەكيدەن كەيىن بۇرىنعى تاسىلمەن رومان جازۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىنە جۇرتتىڭ كوڭىلى سەنىپ, كوزى جەتتى. جازۋشىنىڭ جاڭالىققا تولى تۆورچەستۆوسىنىڭ ارقاسىندا جاپون ادەبيەتى ەۋروپالىق ۇلگىدەگى ساپالىق بەتبۇرىسقا باعىت الدى. جانە, ەڭ باستىسى, ول ۇلتتىق توپىراقتان تامىرىن ۇزبەي, باتىس جانە جاپون ادەبيەتى ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ, ول ەكى ءتۇرلى مادەنيەتتى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاستىرا ءبىلدى. قالامگەردىڭ «سانسيرو», «قاقپالار», «بالاقاي» سياقتى روماندارى وسى سوزىمىزگە ناقتى دالەل بولا الادى.
ول 1867 جىلى توكيودا قالالىق ستارشينانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. كىندىگى كەسىلىپ, بولاشاق جازۋشى جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقاندا وسىعان دەيىن مۇقتاجدىق كورمەي كەلگەن شاڭىراقتىڭ شارۋاسى شاتقاياقتاپ, كەدەيشىلىكتىڭ قامىتىن كيە باستايدى. جانە ءدال وسى مەزگىلدە مەيدزي توڭكەرىسى دە بۇرق ەتە قالدى. اكەسى توڭكەرىسپەن كەلگەن وزگەرىستەر وتباسىن تىرشىلىك ەتۋ كوزىنەن مۇلدە ايىراتىنىنان شوشىپ, ەرتەڭگى كۇنىنە ۇرەيلەنىپ بالاسىن باسقا بىرەۋلەردىڭ قولىنا تاربيەلەۋگە بەرەدى.
باقىتسىز بالالىق شاقتىڭ كورىنىسى ونىڭ كوڭىلىندە ماڭگى ساقتالىپ, شىعارماشىلىعىندا دا ءىزىن قالدىردى. «جول بويىنداعى ءشوپ» رومانىندا اۆتوردىڭ سول ۋاقىتتاعى ومىرىنەن حابار بەرەتىن سيۋجەتتەر كوپ كەزدەسەدى.
ەلدى دۇرلىكتىرگەن مەيدزي توڭكەرىسىنەن سوڭ جاپونيانىڭ رۋحاني ومىرىندەگى قولدان جاسالعان قۇرساۋ بۇزىلىپ, الەمدىك عىلىم جانە مادەنيەتپەن تانىسۋعا داڭعىل جول اشىلدى. باتىستىڭ جاڭاشىلدىعىن بويىنا سىڭىرگەن, ەۋروپا ەلدەرى, امەريكانىڭ ادەبيەتى, ونەرى مەن عىلىمىنا قىزىعا قاراعان زيالى قاۋىمنىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاستى. جاپون حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلەۋلى وزگەرىستەر ناتسۋمە سوسەكيدىڭ جازۋشىلىق دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق.
1890 جىلى ول توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق ول جاقسى وقىپ, مينيسترلىكتىڭ ارنايى ستيپەندياسىن الىپ تۇردى. 1900 جىلى مينيسترلىك زەرەك ستۋدەنتىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, ونى انگلياعا وقۋعا جىبەرەدى. ەكى جىل انگليادا ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن ۋاقىتتا ول اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرىپ الىپ, باتىس ادەبيەتىن تەرەڭدەپ وقيدى. ءبىر جىل بويى شەكسپيردىڭ مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن اتاقتى عالىم پروفەسسور كرەگەيگپەن بىرگە جۇمىس ىستەيدى.
1903 جىلى جاپونياعا قايتىپ ورالعاننان كەيىن ونى دوتسەنت قىلىپ تاعايىنداپ, ستۋدەنتتەرگە ادەبيەت پانىنەن ءدارىس وقيدى. جازۋشىنىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە «ءسىزدى قۇرمەتتەيتىن مىسىق قىزمەتشىڭىز» رومانى دۇنيەگە كەلىپ, جاپون ادەبيەتىنىڭ جاڭا باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
«ءسىزدى قۇرمەتتەيتىن مىسىق قىزمەتشىڭىز» رومانىنىڭ ناتسۋمە سوسەكيدىڭ شىعارماشىلىعىندا عانا ەمەس, بۇكىل جاپون ادەبيەتىندە الاتىن ورنى ەرەكشە. سەبەبى ول جاپونياداعى جاڭاشىل سيپاتتا جازىلعان العاشقى ساتيرالىق تۋىندىلاردىڭ ءبىرى. سۋرەتكەر ءوز رومانىندا ءحVىىى عاسىرداعى اعىلشىن ادەبيەتىندە بولعان, دالىرەك ايتساق, جازۋشى دجوناتان ءسۆيفتتىڭ شىعارماسىنداعى ساتيرالىق ءداستۇردى ودان ءارى دامىتا ءتۇستى.
جازۋشى اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەتىن مەكتەپ مۇعالىمىنىڭ ۇيىنەن تۇراق تاپقان قاڭعىباس مىسىقتىڭ كوزىمەن توكيولىق تۇرعىنداردىڭ تايازدىعىن, كۇشتىنىڭ الدىندا قۇلدىق ۇراتىن السىزدىگى مەن سول زامانداعى جاپوندىق بيۋروكراتيانىڭ بارلىق كەمشىلىگىن ءاجۋالايدى. روماندا شىندىقتى ايتۋدان قايمىقپايتىن ۇلى جازۋشىنىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى دا جاقسى كورىنىس تاپقان.
ماسەلەن وسى, تۋىندىداعى اششى ساركازممەن سيپاتتالعان «وتانشىلدىق رۋحىنا» قاتتى ەلىككەن مىسىقتىڭ «مىسىقتاردىڭ بريگاداسىن» جيناپ, ولاردى «ورىس-جاپون» سوعىسىنا اتتاندىرعىسى كەلگەن ەپيزودتار ەرىكسىز ەزۋ تارتقىزادى.
ناتسۋمەنىڭ بۇل شىعارماسىن جاپون ادەبيەتىندەگى سىنشىل رەاليزم باعىتىندا جازىلعان ەڭ العاشقى رومان دەۋگە بولادى. الايدا, تۋىندىعا بەرىلگەن وسىنداي باعامەن جاپون سىنشىلارىنىڭ كوبىسى كەلىسپەۋى دە ىقتيمال.
ال جازۋشىنىڭ ءوزى بولسا, «حيگان اياقتالعانعا دەيىن» تۋىندىسىنا جازعان العىسوزىندە «شىنىمدى ايتاتىن بولسام, مەن ناتۋراليستەرگە دە, سيمۆوليستەرگە دە جاتپايمىن. سونداي-اق, جۇرت سوڭعى كەزدە ءسوز ەتىپ جۇرگەن نەورەاليستەرگە دە قوسىلمايمىن» دەگەن ەكەن.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى, ادەبيەتتانۋشىاستانا