«قىزىل كىتاپقا» كىرمەسىنە كىم كەپىل؟
بۇگىنگى كۇنى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە سانىن كەمىتپەۋ قاي كەزدەگىدەن دە ماڭىزدى, قاي كەزدەگىدەن دە قاجەتتىرەك دەي الامىز. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە قورعاۋعا اسا ءزارۋ بولىپ وتىرعان جانۋارلار تۇرلەرىنىڭ ءبىرى ساحارانىڭ بوتاكوزى – اقبوكەندەر. قولدا بار دەرەكتەر بۇدان تۇپ-تۋرا ەكى جىل بۇرىن, ياعني 2015 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى كيىكتەر سانى 300 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە بولعانىن كورسەتەدى. ارينە, بۇل ابدەن شۇكىرلىك ەتۋگە تۇراتىنداي كورسەتكىش بولا تۇرسا دا, سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە «دالا ارۋلارىنىڭ» سانى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارىپ كەتكەنىنە قالايشا قىنجىلماسسىڭ. كيىكتەر لاعىن ورگىزگەننەن كەيىن جۇرگىزىلگەن وتكەن جىلعى سوڭعى ساناق رەسپۋبليكامىزدا نەبارى ءجۇز مىڭنىڭ توڭىرەگىندە كيىكتەر قالعانىن ايعاقتايدى.
ونىڭ جەتپىس پايىزدان استامى ورال وڭىرىندە, قالعان 30 پايىزدىق ءمولشەرى بەتپاقدالا مەن ءۇستىرتتە ساقتالعان. كيىكتەر ارەالى ەلىمىزدىڭ ون وبلىسىن جانە كورشىلەس رەسەي فەدەراتسياسى مەن وزبەكستان وڭىرلەرىن قامتيدى. ۇكىمەتتىڭ 2012 جىلعى 25 ءشىلدەدەگى №969 قاۋلىسىنا سايكەس 2020 جىلعا دەيىن اقبوكەندەردى اتۋ مەن اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. سوعان قاراماستان, «اتتى ەكەن قانداي ادام كوزى قيىپ؟!» دەپ اقىن جىرلاعانداي, بەس قارۋىن اسىنىپ مۇزداي قارۋلانعان براكونەرلەردىڭ جەزكيىكتەرگە جاۋداي ءتيىپ, جاپپاي قىرۋ دەرەكتەرى توقتالماي كەلەدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, ەكى جىلدىڭ ىشىندە كيىكتەر سانىنىڭ ەكى ەسەدەي كەمىپ كەتۋىنىڭ باستى سىرى وسىندا دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
زاڭسىز كيىك اۋلاۋشىلار وعان نەگە سونشاما ءوشىگەدى؟ بال تاتىعان, ءدامى ءتىل ءۇيىرەتىن ەتى ءۇشىن بە؟ جوق, مول پايداعا بىردەن قارىق بولۋدى ويلاعان قاسكۇنەمدەر كيىك ەتىنە تىستەرىن باتىرۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويمايتىن سەكىلدى. ولار ءۇشىن كيىكتىڭ ەتىنەن گورى ونىڭ ءمۇيىزى ءالدەقايدا پايدالى, الدەقايدا تابىستى ەكەنى بايقالادى. وسى ماتەريالدى گازەتكە ازىرلەۋ بارىسىندا ءبىز وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قىتاي مەملەكەتىنىڭ فارماتسەۆتيكالىق جانە ءدارى-ءدارمەكتەر جاساۋ ءوندىرىسىنە كيىك مۇيىزىنە دەگەن سۇرانىستىڭ اسا جوعارى ەكەنىن انىقتادىق. سونىڭ سالدارىنان التىنمەن پارا-پار كيىك ءمۇيىزى بارماق باستى, كوز قىستى دەگەندەي, كونتراباندالىق جولمەن جوعارىدا اتالعان ەلدەرگە قاراي جىلىستاي بەرەتىنگە ۇقسايدى.
بىلايشا الىپ قاراعاندا, ءوز ەلىمىزدە كيىك ءمۇيىزىنەن ءدارى-دارمەكتەر جاسايتىن فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىس جوق بولعاندىقتان, رەسپۋبليكانىڭ ءوز ىشىندەگى قارا نارىقتىڭ وزىندە كيىك ءمۇيىزى اسا ءبىر جوعارى باعالانا بەرمەيدى دەۋگە بولادى. ياعني كيىك ءمۇيىزىنىڭ ءبىر كەلىسى مۇندا ون مىڭ مەن ءجۇز مىڭ تەڭگەنىڭ ارالىعىندا باعالانۋى وسى پىكىرىمىزدىڭ دالەلى. سونىمەن, ءبىر مەزگىلدە ءبىر كەلى كيىك ءمۇيىزىنىڭ قىتايداعى قۇنى تورتتەن ون مىڭ دوللارعا دەيىن شارىقتايدى ەكەن. ءارى بۇل ەلدىڭ نارىقتاعى كيىك مۇيىزىنە دەگەن سۇرانىسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ وتىرعانى اڭعارىلادى. سونىڭ اسەرىنەن براكونەرلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ استىرتىن جىمىسقى جولدارى دا كوبەيىپ كەلە جاتقانداي.
ەكىنشىدەن, براكونەرلىكتىڭ تىيىلماۋىنا تابيعات قورعاۋ جونىندە قابىلدانعان زاڭدارىمىزدىڭ السىزدىگى مەن سولقىلداقتىعى دا اسەر ەتىپ ءجۇرگەنىن جاسىرىپ قالۋدىڭ رەتى جوق. ءتىپتى, ۇستالعان جاعدايدىڭ وزىندە ايىپتىلار جاۋاپكەرشىلىكتەن وڭاي قۇتىلادى. داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى دەگەندەي, داندەگەن براكونەرلەر تابيعاتقا قاسكويلىگىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەدى.
وسى ارادا بۇعان قازاقستانداعى كيىكتەر سانىنىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن ورال وڭىرىنەن بىرەر مىسال كەلتىرە كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى بولا قويماس. ايتالىق, مۇندا وتكەن جىلدارى الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىنى امانگەلدى جانتورەەۆ 149 دانا كيىك مۇيىزىمەن ۇستالعان. ءسويتىپ, ءتيىستى جاۋاپقا تارتىلعان. سوعان قاراماستان, ول ارادا ەكى اي وتپەي بوكەي ورداسى اۋدانىندا تاعى دا ءوز سىبايلاستارىمەن قولعا تۇسكەن. بۇل جولى براكونەرلەر مىنگەن اۆتوكولىك سالونىنان ەلۋ دانا كيىك ءمۇيىزى تاركىلەنگەن.
تاعى ءبىر وكىندىرەرلىك ماسەلە وڭىردە قىزمەت جاسايتىن كەيبىر ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ زاڭسىز كيىك اۋلاۋ ءىسىن بۇركەمەلەپ كەلگەنىنەن تۋىنداپ وتىر. مىسالى, تەرگەۋشى داۋرەن مۇقانوۆ امانگەلدى جانتورەەۆكە تولتىرىلعان حاتتاماداعى دەرەكتەردى بۇرمالاپ كورسەتىپ, تاركىلەنگەن مۇيىزدەر سانىن اجەپتاۋىر كەمىتىپ جازعان. ەكىنشى ءبىر جاعدايدا ۋچاسكەلىك ينسپەكتور د. ءاشىموۆ «نيۆا» اۆتوكولىگىمەن شىعىپ كيىكتەردى باۋداي تۇسىرگەن. ول جۇرگىزگەن كولىكتىڭ ىشىنەن كەسىلگەن ون ءتورت ءمۇيىز بەن توعىز كيىكتىڭ دەنەسى تابىلدى. بۇل دەرەكتى «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگى ورال وڭىرلىك فيليالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اشكەرەلەگەن.
ءتۇيىپ ايتقاندا, تابيعات قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى انىقتاعانداي, قوسىمشا 340 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجاتتىڭ ايىپپۇل ەسەبىنە كىرگىزىلمەي قالعانى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىراعىلىعى مەن بەلسەندى ءىس-ارەكەتىنە ۇلكەن سىن بولىپ جۇرمەگەي. ولاردىڭ وڭىردەگى تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى مەكەمەلەرمەن بايلانىستارى جانە وزگە ءوڭىردەگى ءارىپتەستەرىمەن اقپارات الماسۋ جۇمىستارى دا ناشار, ءوز دەڭگەيىندە ەمەس ەكەندىگى وتكەن جىلدىڭ اياعىندا وبلىستىق پروكۋراتۋرادا وتكىزىلگەن القا ءماجىلىسىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز بولدى.
كيىكتەردىڭ مۇيىزىنە قاتىستى جايتتاردى تۇيىندەي كەلگەندە, تاعى ءبىر توسىن ماسەلەگە تاپ بولامىز. گاپ مىنادا. اقبوكەندەردىڭ ءمۇيىزى براكونەرلەردەن تاركىلەنىپ الىنعاننان كەيىن جويىلادى ەكەن. ايتالىق, سوڭعى ءۇش جىلدا وبلىس اۋماعىندا 941 كيىكتىڭ ءمۇيىزى تاركىلەنىپتى. ونىڭ جالپى قۇنى شەتەلدىك نارىق سۇرانىسىنا شاققاندا 1 ميلليون 600 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ بولىپ شىعادى. سوندىقتان ونى جويماي ەكسپورتقا شىعارعان جاعدايدا بۇدان بيۋدجەت قورجىنى 550 ميلليون تەڭگەگە تولىعادى ەكەن. ماسەلەنىڭ مۇنداي ءمانىسىن نەگە ويلاستىرماسقا؟ تاركىلەنگەن كيىك مۇيىزىنە قاتىستى زاڭناما اياسىندا اكت رەسىمدەپ ولاردى قاجەتكە جاراتۋدى, بۇل باعىتتا وتاندىق ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن جولعا قويۋدى ويلاستىرۋعا بولماس پا ەدى؟
قازىرگى كەزدە كيىكتەردى قورعاۋ ءىسىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى «وحوتزووپروم» وندىرىستىك بىرلەستىگى باتىس قازاقستان وڭىرلىك فيليالىنىڭ قىزمەت اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. ويتكەنى, ەل اۋماعىنداعى كيىكتەردىڭ جەتپىس پايىزدان استامى ورال ءوڭىرىن قونىستانعان. سوعان سايكەس اتالعان بىرلەستىكتىڭ اقتوبە جانە قوستاناي وبلىستارى ءبولىمشەلەرىندەگى بىرقاتار قىزمەت ورىندارى قىسقارتىلىپ, سونىڭ ەسەبىنەن ورال وڭىرلىك فيليالى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى وسكەن.
ەندەشە, ونىڭ قىزمەتىنە ىسكەرلىك پەن قىراعىلىق, كاسىبي بىلىكتىلىك پەن بەلسەندىلىك قاجەت ەكەندىگى تالاس تۋعىزبايدى. سوعان قاراماستان, «وحوتزووپروم» ءوب وڭىرلىك فيليالىنىڭ ديرەكتورى ءسابيت دۇيسەكەنوۆتىڭ سىلبىرلىق تانىتىپ جۇرگەنىمەن كەلىسۋ قيىن-اق. فيليالعا قاراستى تىرەك قوسىندارى قايتا جاراقتاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنداعى مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار وسى زامانعى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. قىزمەت كولىكتەرىنىڭ تەڭ جارتىسىندا تەحنيكالىق اقاۋ بار. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ دەنى ءوز ماماندىقتارىنا سايكەس ءبىلىم الماعان.
مىنە, قازىر قىستىڭ قاق ورتاسى. كۇنپاراعىمىزدا – قاڭتار. بيىلعى قىستا اقجايىق ايماعىنا قالىڭ قار ءتۇستى. بۇل جاعداي مۇزداي قارۋلانعان براكونەرلەرگە تىپتەن ىڭعايلى بولعانداي. ويتكەنى, ولار قالىڭ قار ءۇستىندە جۇردەك ءارى قۋاتتى قار شانامەن كيىكتەردى قاراۋىلعا ىلىكتىرىپ ءجۇر. بۇعان تاياۋدا عانا, ياعني وتكەن 2016 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا ولاردىڭ بىردەن 34 باس كيىكتى جايراتىپ سالعانى تولىق دالەل.
ءبىر وكىنىشتىسى, براكونەرلەر وقيعا ورنىنان سىتىلىپ ۇلگەرگەن. ولاردى قۇتقارعان جەلدەن جۇيرىك قۋاتتى قار شانا ەكەنىن تاعى ءبىر استىن سىزىپ ايتا كەتكەندى ارتىق كورمەيمىز. كەرىسىنشە, «وحوتزووپروم» ماماندارىنىڭ تەحنيكاسى ەسكى, كۇشى ءالسىز بولعاندىقتان قار قاۋىپ قالا بەرگەن. راس, قازىر تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ءىستىڭ ءمان-جايى تاياۋ كۇندەردە انىقتالىپ قالاتىن شىعار دەگەن ويدامىز.
ءسوز سوڭىندا تىلشىلەر قوسىنىنا ءوڭىردى مەكەندەيتىن كيىكتەردىڭ قازىرگى قىسقى ءجاي-كۇيىنەن حابار بەرگەن جاڭاقالا اۋدانىنىڭ اكىمى لاۆر حايرەتدينوۆتىڭ ايتقان دەرەگىن وقىرماندار نازارىنا بەرگەندى ءجون كورەمىز. ونىڭ ايتۋىنشا, كيىكتەر ورنىعىپ, وتىعاتىن جانە تولدەيتىن مەكەندەرىنەن اۋىپ كوشىپ وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى نارىن قۇمىنىڭ ەتەگىنە قاراي قونىس اۋدارىپ جاتىر ەكەن. كيىكتەر, سونىڭ ىشىندە اتالىق تەكەلەر كورەر كوزگە وتە ءالسىز كورىنگەن. اياقتارىن ارەڭ باسىپ كەلە جاتقانعا ۇقسايدى. ءتىپتى, اۋىلدىڭ ىشىنە كىرىپ كەتكەن كيىكتەر دە بار. بۇل ءبىر توسىن وزگەرىستىڭ بولعانىن كورسەتەدى, دەپ ويىن اشىق ايتتى نەگىزگى ماماندىعى ۆەتەرينار, ءتاجىريبەلى ءارى كانىگى اۋدان باسشىسى ل.حايرەتدينوۆ. ءبىز ءوز كەزەگىندە مۇنىڭ سىرى نەدە, ءسىز بۇعان نە دەيسىز دەگەن ساۋالدى باتىس قازاقستان وبلىستىق ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى قايرات قادەشەۆكە قويعان ەدىك. ونىڭ جاۋابىنىڭ ۇزىن ىرعاسى تومەندەگىدەي بولدى. سالا جەتەكشىسى جاڭاقالا اۋدانىنىڭ اكىمى حابارلاعان جايت شىندىققا سايكەسەتىنىن جەتكىزدى. دالانىڭ جۇردەك جانۋارى – اقبوكەن قىس كەزىندە ازىعىن قار استىنان تەبىندەپ تاۋىپ جەيتىن جىلقى تەكتەس جانۋارلار توبىنا كىرەدى. بيىلعى قىستا كيىكتەردىڭ نەگىزگى تۇراعى ءجانىبەك پەن قازتالوۆ اۋداندارىنا قار قالىڭ ءتۇستى دە كەيىن اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعى سالدارىنان قاردىڭ ۇستىڭگى قاباتىن قالىڭ مۇزداق باسىپ قالدى. بۇل جاعداي كيىكتەردىڭ تەبىندەۋىنە قيىندىق تۋعىزدى. اسا سەزىمتال جانۋارلاردىڭ جىلى ءارى قارى جۇقا, ءايتسە دە ءشوبى قۇنارلى قۇمدى وڭىرگە قاراي ويىسۋىنىڭ ءمانىسى وسىندا دەدى ول.
تاعى ءبىر ۇققانىمىز, بۇل ماسەلە ينسپەكتسيا باقىلاۋىندا بولىپ شىقتى. ءتىپتى, قاجەت كەزىندە ارنايى تەحنيكا كومەگىمەن قار ارشىلىپ كيىكتەردى قۇم وڭىرىنە قاراي وتكىزىپ جىبەرۋدىڭ ءتيىستى شارالارى دا بەلگىلەنىپتى. ال كيىكتەردىڭ اتالىعى – تەكەلەردىڭ السىرەۋ سىرى وتكەن جەلتوقساننىڭ ونىنان باستاپ وسى ايدىڭ اياعىنا دەيىن بولعان كۇيەك سالدارى ەكەن.
سوڭعى ساناق بويىنشا ەلىمىزدەگى كيىكتەردىڭ جالپى سانى 100 مىڭنىڭ توڭىرەگىندە بولسا, الداعى كەزدەگى بۇل ساننىڭ جاي-جاپسارى قالاي بولىپ شىعار ەكەن؟ بۇعان الدىن الا بال اشپاي-اق قويالىق. دەگەنمەن, سوڭعى ەكى جىلدا «دالا ارۋلارىنىڭ» سانى ەكى ەسەگە دەيىن تومەندەپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلەگە الاڭداماۋ ەش مۇمكىن ەمەس.
مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار ەكەنى انىق. ونىڭ ءبىرىنشىسى – براكونەرلىكتىڭ سالقىنى, ياعني تىكەلەي ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان قاتىگەزدىك بولسا, ەكىنشىسى سوڭعى جىلدارى سەبەبى ءدال انىقتالماعان كيىكتەردىڭ اراسىندا كەزدەسىپ جۇرگەن اۋرۋلار. ونىڭ الدىن الۋ ماقساتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دا ازىرگە ناقتى ناتيجە بەرمەي كەلە جاتقانى الاڭداتپاي قويمايدى.
سونداي-اق, زاڭدى قاساقانا بۇزىپ كيىكتەردى قىرعاندارعا قاتاڭ جازا قولدانىلسا مۇمكىن بۇل قاندى قىرعىن تىيىلار ما ەكەن دەگەن وي كەلەدى. بۇعان قوسا كيىكتەردى قورعاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى دە ويلاستىراتىن كەز كەلگەنى انىق.
مىسالى, وسىدان 5-6 جىل بۇرىن اقبوكەندەردى ارنايى قورعايتىن زاڭدى تۇلعا رەتىندە «بوكەي وردا» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن ەدى. ءتىپتى, مۇنداعى ينسپەكتورلار قۇرامى 52 ادامنان تۇراتىنى دا اشىپ ايتىلعان-دى. سونداي-اق, بولاشاق رەزەرۆاتتىڭ بارلىق قۇجاتتارى ازىرلەنگەنىنە دە ءتيىستى مەكەمەلەردە جيناقتالعان اقپاراتتار ارقىلى كۋا بولا الامىز. قايدا سول رەزەرۆات؟
مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن دەگەندەي, كيىكتەردى الداعى جىلدارى «قىزىل كىتاپقا» كىرگىزۋگە ءماجبۇر بولىپ جۇرمەسەك بولعانى...
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى