سايلاۋ ناۋقانى ۇيىمشىلدىقپەن وتۋدە

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى مارات سارسەمباەۆپەن اڭگىمە – مارات الدانعور ۇلى, ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ قالاي تا­عايىندالادى جانە بوس دە­پۋ­تاتتىق ورىنداردىڭ قا­لىپتاسۋ سەبەپتەرى قانداي؟ – ءماسليحاتتاردىڭ 5 جىلدى قۇرايتىن كونس­تيتۋ­تسيالىق وكىلەتتىك مەرزى­مى اياقتالعاننان كەيىن ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى تاعاي­ىندايتىن كەزەكتى, جال­پى­رەسپۋبليكالىق ساي­لاۋعا قاراعاندا, ءماسلي­حاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋدى تاعايىنداۋ قۇقىعى وبلىستىق جانە قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا تيەسىلى. وسىنداي سايلاۋدى وتكىزۋ كۇنى كەسىمدى – نە ناۋرىزدىڭ سوڭعى جەكسەنبىسى, نە قازاننىڭ سوڭعى جەكسەنبىسى. بىراق ورتسايلاۋكوممەن كەلىسىم بو­يىنشا ءتيىستى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋدى باسقا كۇنگە تاعايىنداۋى دا مۇمكىن. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ 101-بابىنا سايكەس وبلىستىق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قاۋلىلارىمەن ءماسلي­حات­تاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ 2016 جىلعى 30 قازانعا تاعايىندالدى. سايلاۋ وكرۋگتەرى دەپۋتات ءوز وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتقان ساتتەن باستاپ بوسايدى. دەپۋتاتتىڭ وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋدىڭ سەبەپتەرى قانداي بولۋى مۇمكىن دەگەنگە كەلسەك, دەپۋتاتتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس دەپۋتاتتىق مىندەتتەرىن ورىنداۋمەن جاناسپايتىن لاۋازىمعا سايلانۋى نەمەسە تاعايىندالۋى; دەپۋتاتتى ءىس-ارەكەتكە قابىلەتسىز نەمەسە ءىس-ارەكەتى شەكتەۋلى دەپ تانۋ تۋرالى سوت شەشىمىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى; دەپۋتاتتىڭ قايتىس بولۋى, دەپۋتاتتى ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان دەپ تانۋ تۋرالى سوت شەشىمىنىڭ نە ونى قايتىس بولعان دەپ جاريالاۋ تۋرالى سوت شەشىمىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى جانە ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن توقتاتۋى جانە باسقالار. – ال كانديداتتارعا قانداي تالاپتار قويىلادى؟ – ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات سايكەس كەلۋى ءتيىس كونستيتۋتسيالىق تالاپتار – بۇل كانديداتتىڭ داۋىسقا تۇسكەن كەزدە مىندەتتى تۇردە 20 جاسقا تولۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولۋى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى تەك ءبىر عانا ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بولا الاتىندىقتان, باسقا سايلانبالى ورگاننىڭ دەپۋتاتى بولىپ تابىلماۋى. سايلاۋ تۋرالى زاڭ كانديداتقا باسقا دا تالاپتار قويادى. ولار – وتەلمەگەن سوتتىلىعىنىڭ بولماۋى جانە سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن سوتتىڭ جاۋاپكەرشىلىككە تارتپاۋى, 114 295 تەڭگە مولشەرىندە سايلاۋ جارناسىن تولەۋى جانە ءوزى مەن جۇبايى/زايىبى ءۇشىن سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرۋى. جوعارىدا اتالعان شارتتار ساقتالعان جاعدايدا, وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسياسى كانديداتتى تىركەيدى جانە تىركەۋ مەرزىمى اياقتالعاننان كەيىن ول ۇگىت جۇمىسىنا كىرىسە الادى. – قازىرگى ۋاقىتتا كانديداتتاردىڭ ۇگىت ناۋقانى اياقتالىپ كەلەدى. كانديداتتار الەۋەتتى سايلاۋشىلاردى كوبىرەك تارتۋ ءۇشىن ۇگىت جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن پايدالاندى ما؟ مىسالى, سايلاۋعا دەيىن قالعان ۋاقىتتا سايلاۋشىلار كانديداتتاردىڭ سايلاۋ الدىنداعى پىكىرتالاسىنا كۋا بولا الا ما؟ وڭىرلەردە, ونىڭ ىشىندە ساياسي پارتيالار تاراپىنان وسى سايلاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق قانشالىقتى جوعارى؟ – ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ تۇراقتىلىعى تۋرالى ستاتيستيكا ايعاقتايدى. ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا 2015 جىلعى 29 ناۋرىزداعى سوڭعى سايلاۋدا 59 سايلاۋ وكرۋگىندە 196 ادام ۇسىنىلدى, ياعني ءبىر دەپۋتاتتىق ورىنعا ورتاشا العاندا 3-تەن استام ادام ۇمىتكەر. الداعى سايلاۋدا ۇسىنۋ قورىتىندىلارى بو­يىنشا ورتاشا باسەكەلەستىك بوس ءبىر دەپۋتاتتىق مانداتقا 3-تەن اسا ۇمىتكەردى, 30 دەپۋتاتتىق ورىنعا 101 ادامدى قۇراپ وتىر. وسى سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا ساياسي پارتيالار ۇسىنعان كانديداتتاردىڭ سانىنا قاراي, ولاردىڭ تاراپىنان قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانى تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە. ۇمىتكەرلەردىڭ جالپى سانىنان تەك 30 پايىزىن عانا ساياسي پارتيالار ۇسىنعان, ال 70 پايىزىن ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشىلار بولىپ تابىلادى. بۇل قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن بىلدىرەدى جانە الداعى سايلاۋدىڭ دەموكراتيالىق كورىنىسىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. كانديداتتاردىڭ ۇگىت جۇمىسىنا قاتىستى ايتار بولساق, جەر-جەردەگى مونيتورينگ دەرەكتەرى بويىنشا ارتىقشىلىق ۋاقىت تارازىسىنان وتكەن ۇگىت ادىستەرىنە بەرىلەتىنىن كورۋگە بولادى. ولاردىڭ ىشىندە سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت پلاكاتتارى مەن پاراقشالارىن دايىنداۋ, سونداي-اق, وڭىرلىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا باعدارلامالىق ماقالالاردى جاريالاۋ جوعارى سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. ول ءۇشىن ءاربىر كانديداتقا بيۋدجەت قاراجاتى بولىنەدى: 25 000 تەڭگە – ۇگىت ماتەريالدارىن شىعارۋ ءۇشىن جانە 100 000 تەڭگە – باسپا باسىلىمدارىندا 0,1 باس­پا پاراعى كولەمىندە ەكى ماقالا جاريالاۋ ءۇشىن. پايدالانۋ جيىلىگى بويىنشا ەكىنشى ورىندى سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر سياقتى ۇگىت نىساندارى الادى, ال ءۇشىنشى ورىندا – كانديداتتاردىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامالارىمەن راديو جانە تەلەۆيدەنيەدە ءسوز سويلەۋلەرى. مۇنداي ءسوز سويلەۋلەر ءۇشىن مەملەكەت, سونداي-اق, كانديداتتارعا تەلەۆيدەنيەدەن 15 مينۋت ءسوز سويلەۋگە – 80 000 تەڭگە, راديودان 10 مينۋت ءسوز سويلەۋى ءۇشىن 30 000 تەڭگە ەسەبىنەن بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولىپ وتىر. ال قۇنى كانديداتتىڭ سايلاۋ قورىنان وزگە قاراجات ەسە­بىنەن تولەنەتىن ۇگىت ما­تەريالدارىن ەفيرگە شى­عارۋعا جول بەرىلمەيتى­نىن ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك. جال­پى, كانديداتتىڭ ساي­لاۋ قورىنداعى اقشا قارا­جا­تىنىڭ شەكتى مولشەرى 13 715 400 تەڭگەدەن اسپاۋعا ءتيىس. – ماسليحاتتارعا ساي­لاۋدى وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى جۇمىس سال­ما­عى وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسيالارىنا تۇسەدى. سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ءاربىر كەزەڭىن­دەگى ولاردىڭ فۋنكتسيالارى قانداي, سونى ايتساڭىز؟ بۇل جۇمىستى وسك ۇيلەستىرە مە؟ جەر-جەردەگى ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋدى وتكىزۋگە قانشالىقتى دايىن؟ – سايلاۋ ناۋقانىنا بارلىعى 223 سايلاۋ كوميسسياسى تارتىلعان, ونىڭ ىشىندە 30 وكرۋگتىك جانە 160 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيا بار. وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋ تۋرالى زاڭنىڭ 15 جانە 16-باپتارىنا سايكەس ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن ازىرلەۋ مەن وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ولاردىڭ قۇزىرەتىنە مىنالار كىرەدى: ازاماتتار مەن سايا­سي پارتيالاردان ءماسليحاتتىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتىنىڭ ورنىنا كانديداتتار ۇسىنۋعا وتىنىشتەر قابىلداۋ; كانديداتتىڭ زاڭناما تالاپتارىنا سايكەستىگىن انىقتاۋ; كانديدات پەن ونىڭ سەنىم بىلدىرگەن ادامدارىن تىركەۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار جيناۋ, ولارعا كۋالىكتەر بەرۋ; كانديداتتاردى تىركەۋ تۋرالى حابارلاردى باق-تا جاريالاۋ. سونىمەن قاتار, كانديداتتارعا سايلاۋ ناۋقانىن وتكىزۋ ءۇشىن كوزدەلگەن بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ, وسى قاراجاتتىڭ جۇمسالۋى جونىندەگى قارجىلىق قۇجاتتاردى جيناۋ; سايلاۋشىلار تىزىمدەرىنىڭ جاسالۋىن باقىلاۋ; ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ; ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردى سايلاۋ بيۋللەتەندەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا سايلاۋ ناتيجەلەرىن بەلگىلەۋ. وسى تىزبەنىڭ ءوزى-اق اعىمداعى سايلاۋ ناۋقانى شەڭبەرىندە وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى جۇرگىزگەن جۇمىس كولەمىنىڭ قانشالىقتى مول ەكەنىن راستايدى. سونداي-اق, سايلاۋ ۋاقىتىندا اۋقىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستى اۋماقتىق جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى جۇرگىزەدى. داۋىس بەرۋگە ەكى كۇن قالدى. جەر-جەردەگى بارلىق ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋ وتكىزۋگە دايىن, سەمينارلار مەن ترەنينگ­تەر وتكىزىلدى, جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميس­سيا­لارىنىڭ نۇسقامالارى مەن ۇسىنىمدارى الىندى. داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايلاردى سايلاۋ كابينالارىمەن, تۇراقتى جانە تاسىمالداناتىن جاشىكتەرمەن, قاجەتتى بايلانىس قۇرالدارىمەن, كولىكپەن, كومپيۋتەرلىك جانە كوبەيتۋ تەحنيكالارىمەن جاراقتاندىرۋ تولىعىمەن اياقتالدى, سايلاۋ بيۋللەتەندەرى جەتكىزىلدى. ورتسايلاۋكوم كوميسسيالارعا ۇيىمداس­تىرۋشىلىق, ادىستەمەلىك جانە اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەدى جانە ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى. سايلاۋ ورگاندارىنىڭ باستى مىندەتى – بارلىق سايلاۋ راسىمدەرىن ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىنا قاتاڭ سايكەس تۇردە وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. – مارات الدانعور ۇلى, وسى ۋاقىتقا دەيىن ورتسايلاۋكومعا سايلاۋشىلاردان جانە كانديداتتاردان قانداي دا ءبىر شاعىمدار مەن وتىنىشتەر ءتۇستى مە؟ كەلىپ تۇسكەن بولسا, ولار قانداي شاعىمدار مەن وتىنىشتەر؟ – قازىرگى ۋاقىتتا ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ جونىندەگى سايلاۋ ناۋقانىنا بايلانىستى شاعىمدار مەن وتىنىشتەر ورتسايلاۋكومعا تۇسكەن جوق. – قازىرگى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ستاتيستيكاسىنان مىسالدار كەلتىرە الاسىز با؟ – ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ 2016 جىلعى 30 قازاندا رەسپۋبليكانىڭ 30 سايلاۋ وكرۋگىندە بولادى. سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا بارلىعى 101 كانديدات ۇسىنىلدى. ولاردىڭ ىشىندە 31-ءىن ساياسي پارتيالار ۇسىنسا, 70-ءى ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ جولىمەن ۇسىنىلدى. وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسيالارى ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار رەتىندە بارلىعى 96 ادامدى تىركەدى. تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ كوپشىلىگى – ەر ادامدار (79 نەمەسە 82,3 پايىز). ايەل ادامدار – 17 نەمەسە 17,7 پايىز. ال 31-ءى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ساياسي پارتيالارىنىڭ مۇشەلەرى بولىپ تابىلادى, 48-ءى پارتيا قاتارىندا جوق, 17-ءسى وزدەرىنىڭ پارتيالىق تيەسىلىلىگىن كورسەتپەگەن. ورتا جاستارى – 41 جاس. كانديداتتاردىڭ 83,3 پايىزىنىڭ جوعارى ءبىلىمى, 11,5 پايىزىنىڭ ارنايى ورتا ءبىلىمى, 5,2 پايىزىنىڭ ورتا ءبىلىمى بار. بۇل رەتتە تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى ماماندىعى بويىنشا وقىتۋشىلار, 18,8 پايىزى – ينجەنەرلەر, 14,6 پايىزى – ەكونوميستەر, 8,3 پايىزى – زاڭگەرلەر, 6,2 پايىزى دارىگەرلەر. سونداي-اق, 43,8 پايىزى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ, ۇيىمدار مەن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرى بولىپ تابىلادى, 40,6 پايىزى كوممەرتسيالىق قۇرىلىمداردا قىزمەتتە, ال 13,5 پايىزى ساياسي پارتيالاردا جانە ۇەۇ-دا جۇمىس ىستەيدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»