تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان اكىمبەكوۆپەن اڭگىمە
– بۇگىندە ءتۇرلى ەلدەردىڭ ساراپشىلارى ءوزارا كەزدەسكەن كەزدە الەمدىك پروبلەمالاردى تالقىلايتىن پىكىرسايىس الاڭدارى از ەمەس. استانا كلۋبىنىڭ باستى ايىرماشىلىعى نەدە؟
– كوپتەگەن پىكىرسايىس الاڭدارى اقش-تا, ەۋروپادا, رەسەي مەن قىتايدا جۇمىس ىستەيدى. بۇل ەلدەر حالىقارالىق ساراپتامالىق ديسكۋرستا ۇستەمدىككە يە بولىپ, تالقىلاۋ تاقىرىپتارىن قالىپتاستىرادى. دەگەنمەن, ءتىپتى ساراپشىلىق پىكىرسايىستار ۋاقىتىنىڭ وزىندە ولاردىڭ اراسىندا يدەولوگيالىق قارسى تۇرۋشىلىق جالعاسىن تاۋىپ جاتادى, ال ول كەيدە ناقتى پروبلەمالار بويىنشا ءباتۋالار ىزدەۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. وتكەن جىلى قۇرىلعان استانا كلۋبى – الەمدىك ساراپشىلار اراسىنداعى پىكىرسايىستار جەتەكشى دەرجاۆالاردان تىس جەرلەردە ءوتىپ, ەشقانداي يدەولوگيالىق استارعا نەگىزدەلمەيتىن سيرەك جاعداي بولىپ تابىلادى. ونىڭ سىرتىندا قازاقستان ەۋرازيانىڭ ستراتەگيالىق ورتالىعىندا – رەسەيدىڭ, قىتايدىڭ, يسلام الەمىنىڭ, ەو مەن اقش-تىڭ اراسىندا ورنالاسقان. ءوزىنىڭ قولايلى گەوگرافياسى, بەيتاراپ ۇستانىمى جانە جۇرگىزەتىن كوپۆەكتورلى ساياساتى ارقاسىندا رەسپۋبليكا جەتەكشى دەرجاۆالاردىڭ قاراما-قايشى قارىم-قاتىناستارىندا «ادال بروكەر» بولا الادى.
سونىمەن بىرگە, ءبىز استانا كلۋبى جۇمىسىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا ىجداعاتتىلىقپەن قارايمىز: ساراپشىلار وزەكتى الەمدىك پروبلەمالاردى اشىق تالقىلاي الۋى ءۇشىن كلۋب شەڭبەرىندەگى تالقىلاۋلار Chatham House قاعيداتى بويىنشا «جابىق ەسىك» جاعدايىندا وتەدى. مۇنداي قاعيدات بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن پىكىرسايىس الاڭدارى الەمدە ونشا كوپ ەمەس, بۇل دا بولسا استانا كلۋبىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى. وتكەن جىلى كلۋب جۇمىسىنا قاتىساتىن ساراپشىلار بالكىم كوپتەگەن جىلدار ىشىندە العاش رەت وزگە ەلدەردەن كەلگەن ارىپتەستەرىمىزبەن سەنىمدى تۇردە قارىم-قاتىناس جاساپ, وپپونەنتتەردىڭ جاھاندىق پروبلەمالارعا دەگەن وبەكتيۆتى كوزقاراستارىن تىڭداعان شىعارمىز دەپ اتاپ ءوتتى.
– قاراشادا استانا كلۋبىنىڭ ەكىنشى وتىرىسى وتەدى. كلۋبتى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن وعان قاتىسۋشىلاردىڭ الدىندا بيىلعى جىلعا قانداي ماقسات نەمەسە كۇردەلى مىندەتتەر تۇر؟
– استانا كلۋبىنداعى كەزدەسۋدە ءبىز الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى, وڭىرلىك دەرجاۆالارى جانە قۇرلىقتىڭ شاعىن ەلدەرى اراسىنداعى ورتالىق ەۋرازيانىڭ بولاشاعى تۋرالى ۇنقاتىسۋدى دامىتۋ نيەتىندەمىز. جاڭا «قىرعي-قاباق سوعىس» تاۋەكەلىن ۋشىقتىراتىن جانە وڭىرلىك داۋ-جانجالداردى شيەلەنىستىرەتىن الەمدىك ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى كۇشەيىپ كەلە جاتقان قاقتىعىستاردى نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. مۇنداي ستسەناريگە قازاقستان مۇددەلى ەمەس جانە ەۋرازيانىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ بۇكىل ەلدەرىنىڭ دە سونداي ويدا ەكەنىنە سەنىمىم زور. ساراپشىلىق پىكىرسايىستار ءۇشىن الاڭ ۇسىنا وتىرىپ, استانا ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ءتىل قاتىسۋدى جالعاستىرۋىنا جانە پروبلەمالاردى ءباتۋالاسا شەشۋدى بىرلەسىپ ىزدەۋگە كومەكتەسۋگە تىرىسادى.
ونىڭ سىرتىندا ورتالىق ەۋرازيانىڭ تەڭىز ساۋدا جولدارىنان وقشاۋلانعان ەلدەرى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىرتۇتاس بولىگى بولعىسى كەلەدى جانە سول ءۇشىن ءوز اۋماقتارى ارقىلى قۇرلىقتاعى مارشرۋتتاردى سالىپ, سىرتقى ويىنشىلار ينۆەستيتسيا سالعان كولىك ينفراقۇرىلىمى جوبالارىنا اتسالىسادى. تەڭىزگە شىعاتىن تىكەلەي جولى جوق قازاقستان قىتايدىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» (ججەب) ينفراقۇرىلىمدىق باستاماسى ىسكە قوسىلاردان كوپ بۇرىن ەۋرازيالىق كولىك دالىزدەرىن سالۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتى. بۇگىندە ولار قىتايدىڭ ججەب جوباسىن ۇيلەسىمدى تولىقتىرادى. دەگەنمەن, ەۋرازيادا كولىك قۇرىلىسىنا قاتىسىپ جاتقان ەلدەر اراسىنداعى داۋ-جانجالعا جول بەرۋگە بولمايدى. قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن جاقىنداستىرۋ ءۇشىن استانا كلۋبى پىكىرسايىسىنىڭ ەلەۋلى بولىگى ەۋرازيالىق ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ارنالاتىن بولادى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – ەۋرازيانىڭ ماڭىزدى گەوەكونوميكالىق قيىلىسىنا اينالۋ.
– ەۋرازيادا بولىپ جاتقان وقيعالار بىلايعى الەمگە دە ىقپال ەتەدى. ەۋرازيا پروبلەمالارىن شەشۋدە قازاقستان ءوز ءرولىن قانداي دارەجەدە كورەدى؟
– بۇگىندە اقش – رەسەي – قىتاي ءۇشبۇرىشىنداعى گەوساياسي قارسى تۇرۋشىلىق ساۋد ارابياسىنداعى, يرانداعى, سيرياداعى, تۇركياداعى, پاكىستانداعى, اۋعانستانداعى وڭىرلىك قاراما-قايشىلىقتارعا اسەر ەتۋدە, ال ول ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى قاتەر ءتوندىرەدى. مۇنداي جاعدايدا ەلدەر اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتاردى نەعۇرلىم ازىراق داۋ-دامايلار دەڭگەيىنە اۋىستىرۋعا قابىلەتتى دەلدال قاجەت. ەۋرازيانىڭ بارلىق ەلدەرىمەن تەڭ قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرعان قازاقستاننىڭ وزىنە دەلدال ءرولىن الۋىنا تولىق نەگىز بار. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىز سوڭعى جىلدارى ونى ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەدى.
حالىقارالىق دەلدالدار «التىلىعى» مەن تەگەراننىڭ 2013 جىلعى قازاقستاندا وتكەن كەلىسسوزدەردە يران يادرولىق باعدارلاماسى توڭىرەگىندەگى تۇيىققا تىرەلگەن احۋالدى ەڭسەرگەنىن ەسكە تۇسىرەيىك. ءوز اۋماعىن تاراپتاردىڭ ۇنقاتىسۋىنا ۇسىنا وتىرىپ, استانا سول جولى ماڭىزدى وڭىرلىك مەدياتور ءرولىن اتقاردى. 2015 جىلى قازاقستاندا ەلىمىزگە دەگەن الەم قاۋىمداستىعىنىڭ سەنىمىن تاعى ءبىر رەت راستاعان يادرولىق وتىن بانكى ءوز جۇمىسىن باستادى. انكارانىڭ رەسەيلىك بومبالاعىشتى اتىپ تۇسىرۋىنەن 2015 جىلدىڭ كۇزىندە شيەلەنىسە تۇسكەن رەسەي-تۇركيا قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋدە قازاقستان ماڭىزدى مامىلەگەرلىك ءرول اتقاردى.
– استانا كلۋبىنىڭ الداعى ەكىنشى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە قانداي تاقىرىپتار تۇر؟
– استانا كلۋبى ەكىنشى وتىرىسىنىڭ تاقىرىبىن ءبىز ءتۇرلى ەلدەردىڭ ساراپشىلارى سۇرانىستارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ قالىپتاستىردىق. الدا تۇرعان كەزدەسۋدىڭ كۇن تارتىبىندە ەۋرازيالىق كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ, مۇناي باعاسىنىڭ قۇرلىق ەلدەرى ەكونوميكاسىنا ىقپالى, ەۋرازياداعى كوشى-قون پروبلەماسى جانە ادامي كاپيتالدىڭ ءوسۋ پەرسپەكتيۆالارى سياقتى ماسەلەلەر بار. تاياۋ شىعىستاعى احۋال, رەسەي مەن باتىستىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى, قىتايدىڭ الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاداعى ءرولى – بۇل تاقىرىپتار دا كلۋب وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇر. ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ پروبلەماسىن ساراپشىلار جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەر تۇرعىسىندا تالقىلايتىن بولادى. سونىمەن بىرگە, ەۋرازيا گەوەكونوميكاسى پىكىرسايىستاردىڭ باستى تاقىرىبى بولىپ قالماق.
– ۇيىمداستىرۋشىلار استانا كلۋبىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىنان نە كۇتەدى جانە ساراپشىلىق پىكىرسايىستار نەعۇرلىم وتكىر الەمدىك پروبلەمالاردى شەشۋگە قالاي ىقپال ەتپەك؟
– بىرىنشىدەن, ءبىز پىكىرسايىستار سىندارلى جانە پايدالى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ەكىنشىدەن, استانا كلۋبى شەڭبەرىندە تالقىلاناتىن پروبلەمالار قازىردىڭ وزىندە شەشىم قابىلداۋعا جاۋاپتى تۇلعالار نازارىندا, بىراق پىكىرسايىستاردىڭ ولاردىڭ احۋالعا جاڭاشا قاراۋىنا كومەكتەسەتىندىگىنە سەنگىمىز كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى كلۋب وتىرىسى كەزىندە قىتاي ترانساۋعاندىق گاز قۇبىرىنا قولداۋ كورسەتەتىنىن العاش رەت مالىمدەدى. كەيىن ءبىز ول مالىمدەمەنىڭ جۇزەگە اسا باستاعانىن كوردىك: بەيجىڭ كابۋلمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتتى جانە ودان كەيىنگى پەرسپەكتيۆالار دا قۋانارلىقتاي. ۇشىنشىدەن, ساراپشىلاردىڭ الەمدىك پروبلەمالاردىڭ ەگجەي-تەگجەيىن جابىق فورماتتا بايانداۋى ەلدەردىڭ دوستىق ءىس-قيمىلدى تۇسىنۋىنە جانە قاراما-قايشىلىقتاردى شەشۋ ءۇشىن نەگىز قالاۋىنا كومەك كورسەتۋى مۇمكىن.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»