بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ادامزات بالاسى ءۇشىن ءبىلىمنىڭ ماڭىزى زور. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ قوعامدىق پىكىر تۇرعىسىنان قاراستىرساق, ءبىلىم الۋ ۇلكەن جەتىستىكتەردى باعىندىرۋمەن, بىرنەشە ءتىل بىلۋمەن, عىلىم مەن تەحنيكانى يگەرۋمەن, سونداي-اق دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋ بارىسىندا جان-جاقتى قابىلەتتى ادام بولۋمەن سيپاتتالادى. ءيا, قازىرگى كەزدە قوعامىمىزداعى ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءبىلىم الۋ ماسەلەسى دەر ەدىك. قوعامدا ورتا تاپتىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋ ءدال وسى ءبىلىم ماسەلەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, جان-جاقتى قابىلەتتى ادامداردىڭ كوپ بولۋى قوعامنىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنىڭ جاقسارۋىنا دا سەپتىگىن تيگىزەتىنى تۇبەگەيلى دالەلدەنگەن نارسە. سونىمەن, قازىرگى كەزدە اتا-انالار بالالارىن قالاي وقىتۋدا؟ قانداي مەكتەپكە, قانداي جوعارى وقۋ ورنىنا بەرۋدى ارماندايدى؟ نەمەسە ودان دا دالىرەك ايتقاندا, سول ارماندارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاساپ جاتىر؟ بۇعان مەملەكەت تاراپىنان قانداي كومەك بەرىلۋدە؟
ارينە, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك جالپىعا بىردەي ورتا ءبىلىم بەرۋ نەگىزىنەن تەگىن جۇرگىزىلەدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارى تۋرالى ايتاتىن بولساق, جىل سايىن بولىنەتىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى مەكتەپتى بىتىرەتىن بارلىق وقۋشىعا جەتپەيتىنى وكىنىشتى. مىسالى, بيىلعى جىلى مەكتەپتى 87 مىڭ وقۋشى ءبىتىردى. ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە قاتىسقاندارىنىڭ سانى – 84 079. ال مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى 31 702 بىرلىكتى قۇرادى. بۇل – مەكتەپتى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 65 پايىزى مەملەكەتتىك گرانتقا وقۋعا ىلىگە المادى دەگەن ءسوز. ولاردىڭ بىرقاتارى اقىلى وقۋعا ءتۇستى, سونداي-اق تاعى ءبىر بولىگى «كەلەر جىلى تۇسەرمىن» دەگەن ۇمىتپەن قاراپايىم جۇمىسكەر بولىپ جالدانىپ, ناپاقا تابۋدى باستاپ كەتتى. وكىنىشتىسى, مەملەكەتتىك ورگاندار اقىلى وقۋعا تۇسكەندەرگە دە, تۇسە الماي قالعاندارعا دا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزبەيدى. سونداي-اق, گرانتقا وقۋعا ىلىككەن بالالاردىڭ دا ءوز ماماندىقتارىن قانشالىقتى قادىرلەيتىنى, ەرتەڭگى كۇنى جۇمىس تابا الا ما, تابا الماي ما, ماماندىعى بويىنشا جەتىستىككە جەتۋ مۇمكىندىگى قانشالىقتى دەگەن ماسەلەدە دە مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماسەلەسى قولعا الىنباعان.
كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا «گرانتتا وقىدى» دەگەن اتپەن ءىلىنىپ-سالىنىپ وقۋ ءبىتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنى ەش جەردە ءوزىن جارقىراتىپ كورسەتە المايتىن ماماندار دايارلانىپ جاتۋى دا بەك مۇمكىن. سوندىقتان, بۇگىنگى كۇنى مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنعان شارۋانىڭ ءبىرى – بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن, جاقسى ءبىلىم الۋى ءۇشىن نەمەسە ناق ءوزى تاڭداعان وقۋىنا ءتۇسۋ ءۇشىن اقشا جيناۋ ءتاسىلى. 2013 جىلعى 14 قاڭتاردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. جۇيەنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ياعني اتا-انالاردىڭ از مولشەردەن جيناپ باستاعان سالىمدارىنىڭ كوبەيۋىنە, ەرتەڭگى كۇنى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا نەمەسە ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرالارعا تۇسۋىنە مۇددەلى بولۋ. وسى زاڭنىڭ اياسىندا بۇگىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانىندا «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى جۇمىس ىستەۋدە.
«قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, بۇگىندە ءوز بالالارىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ون بەس مىڭنان استام اتا-انا ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتتەرىن اشىپ, اقشا جيناۋدا. ال دەپوزيتتى اشىپ, اقشا جيناۋدان بۇرىن قانشاما جۇمىس اتقارىلدى دەسەڭىزشى. ويتكەنى, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن, پارمەنىمەن قۇرىلعان جۇيە بولعاندىقتان, حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى دە زور. ونىڭ ءىشىندە ەڭ باستى اتاپ ايتار نارسە – جالپى حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرۋدىڭ وڭاي ەمەستىگى. تەحنيكالىق جۇمىستار بىرنەشە بانكتىڭ جانە بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مالىمەتتەر بازاسىن بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەگە بىرىكتىرۋدەن باستالسا, نورماتيۆتىك جۇمىستار نەگىزگى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن جۇيەگە قاتىسۋشىلار اراسىندا ۇلگىلىك كەلىسىمشارتتى بەكىتۋدەن باستالدى. سودان كەيىن عانا ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتتەرىنىڭ شارتتارى مەن باسىمدىقتارىن تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان اۋقىمدى اقپاراتتىق جۇمىستارعا كەزەك بەرىلدى. ايتسە دە اتالعان جۇيە بويىنشا ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتتەرىن اشۋدى قايتا-قايتا ناسيحاتتاۋ ارتىق ەتپەيدى دەگەن ويدامىز. نەگە دەسەڭىز, سالىستىرمالى تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدەگى بارلىق اتا-انانىڭ سانىنا شاققاندا دەپوزيت اشقان اتا-انالاردىڭ ۇلەسى ساۋساقپەن سانارلىقتاي-اق.
ارينە, بىزدىڭشە, بارلىق اتا-انالاردىڭ كوكەيىندەگى ەڭ باستى ساۋال – سالىنعان اقشاعا كەپىلدىك بار ما دەگەن ماسەلە. ينفلياتسيادان قاۋىپتەنەتىن اتا-انالار دا از ەمەس. بۇل جەردە ايتارىمىز, جەكە تۇلعالاردىڭ بارلىق سالىمدارى سياقتى ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتى دە 10 ملن تەڭگە مولشەرىنە دەيىن دەپوزيتتەردى كەپىلدەندىرۋ قورىمەن ساقتاندىرىلعان. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتىنىڭ باسقا دەپوزيتتەردەن ەڭ باستى ەلەۋلى ايىرماشىلىعى رەتىندە بانكتىڭ 14 پايىزعا دەيىنگى جىلدىق سىياقىسىنان بولەك مەملەكەت تاراپىنان تولەنەتىن 5-7 پايىزدىق سىياقىنى اتاۋعا بولادى. سوندا ايتالىق, سالىمشى جىلىنا 1 ميلليون تەڭگە اقشا سالاتىن بولسا, ول بانك پەن مەملەكەت تاراپىنان ەسەپتەلەتىن پايىزداردىڭ ەسەبىنەن 19-21 پايىزعا دەيىن كوبەيەدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ جيناقتاۋ جۇيەسىنە تەك جەكە ادامدار عانا ەمەس, قايىرىمدىلىق قورلارى مەن مۇددەلى ۇيىمدار, كومپانيالار دا قاتىسا الادى. مۇنىڭ مىسالى رەتىندە سارا نازارباەۆا باسقاراتىن «بوبەك» قورىنىڭ اكتسياسىن ايتۋعا بولادى. ول ەلىمىزدەگى بالالار ۇيلەرىندە ءتاربيەلەنىپ جاتقان جەتى مىڭ بالاعا ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتىن اشىپ, قايىرىمدىلىق ءىستىڭ باستاۋىندا تۇر. بۇدان بولەك, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «وزىڭنەن باستا!» قايىرىمدىلىق اكتسياسى قولعا الىنعان. اكتسيا اۋقاتتى ادامداردى, كورنەكتى قوعام قايراتكەرلەرىن مۇقتاج بالالارعا ءبىلىم بەرۋ دەپوزيتىن اشۋ ءىسىنە تارتۋدى ماقسات ەتەدى. بۇل اكتسيا اياسىندا دا دەپوزيتتەر اشىلۋدا.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋ جۇيەسى ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا جول اشۋ, ولاردىڭ قينالماي وقۋعا تۇسۋىنە, وزدەرى تاڭداعان ماماندىق بويىنشا ەلگە قىزمەت ەتۋىنە مەملەكەت تاراپىنان كومەك بەرۋ نەگىزگى ماقسات ەتىپ قويىلىپ وتىر. سول ءۇشىن بانكتەن بولەك ۇستەمەلەنەتىن مەملەكەت سىياقىسىنىڭ ءوزى ءاربىر سالىمشىنىڭ كەلەشەككە سەنىممەن قاراۋىنا سەبەپ بولماق.
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»