ەركىن ساۋدا ەسىگى

پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن  «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى

25 جىلدىڭ 25 ءساتى

قازاقستان 2015 جىلى دۇنيەجۇزىلىك  ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) تولىققاندى مۇشە بولىپ قابىلداندى. مۇنى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جاساعان ماڭىز­دى قادامدارىنىڭ ءبىرى دەپ قاراستىرۋعا ابدەن بولادى. تالابى اسا جوعارى, بەدەلى بيىك, الەمنىڭ 162 مەملەكەتىنىڭ باسىن بىرىك­­تىرىپ وتىرعان ۇيىمعا ەلىمىزدىڭ مۇشە­لىككە ءوتۋى حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىمىزدى ودان ءارى اسقاقتاتا ءتۇستى.

ەركىن ساۋدا ەسىگى

ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە قابىلدانۋىمەن ايقارا اشىلدى

مول مۇمكىندىكتەر الاڭى باتىل قادامدار جاساماي, يگى باستامالارعا يەك ارتپاي ءورىس كەڭەيتىپ, وركەنيەت كوشىنە ىلەسۋ قيىن. ءبىر قۋانارلىعى, وسى ماسەلەدە ەلىمىزدىڭ ەسەبى تۇگەل. ەشكىمگە ەسە جىبەرىپ جاتقانىمىز جوق. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ۋاقىت نەنى تالاپ ەتسە, سوعان سايكەس لايىقتى ارەكەت ەتە الاتىنىن ىرگەلى, وركەندى ەل ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشەلىككە قابىلدانۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى 1996 جىلدىڭ قاڭتارىنان باس­تادى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەلىمىزدە دسۇ-عا قوسىلۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى اتقاراتىن بىلىكتى توپ قۇرىلدى. ەلباسىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا بولعان بۇل توپ 19 جىلدان استام ۋاقىت قارقىندى جۇمىس ىستەپ, قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, 2015 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا كەلىسسوزدەر اياقتالىپ, ىلە, ياعني وسى جىلعى 22 ماۋسىمدا ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋ جوباسى رەسمي تۇردە بەكىتىلىپ, ۇيىمنىڭ 161 مۇشەسىنەن تۇراتىن باس كەڭەستىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەن-ءدى. سودان, ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا قوسىلۋ تۇرعى­سىن­داعى كەلىسسوزدەر اياقتالعان سوڭ, دالىرەگى 2015 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىن­دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتال­عان ماسەلەگە بايلانىستى بارشا قازاق­ستان­دىقتارعا ءوزىنىڭ ۇندەۋىن جاريالادى. ۇندەۋدە مەملەكەت باسشىسى دسۇ-عا كىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى اياقتالعانىن ايتا كەلىپ: «دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى جاڭا كوكجيەكتەرگە باستايدى. كاسىپورىندارىمىزدىڭ شەتەل نارىقتارىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ال تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمىنا تاڭداۋ جاساۋعا جول اشادى. بۇگىندە ساۋدا-ساتتىعىمىزدىڭ 90 پا­يىزى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرگە تيەسىلى. قازاقستان شەتەلدىك ينۆەس­تورلار مەن سەرىكتەستەر ءۇشىن بۇرىنعىدان دا تارتىمدى بولا تۇسەدى. جاڭا وندىرىستەر مەن جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. ءبىز بۇل ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن 19 جىل تاباندى تۇردە جۇمىس جۇرگىزدىك, كەلىسسوزدەر وڭاي بولعان جوق. وسى جىلدارى ءبىزدىڭ ۇكىمەت جانە ساراپشىلارىمىز ەلىمىزگە ءتيىمدى شارتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تالماي ەڭبەك ەتتى. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تالاپتارىن ۇشتاستىرا الدىق. بۇل رەتتە ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى دە قورعاي بىلدىك. دسۇ-عا مۇشە بولۋ – كۇللى قازاقستاننىڭ جەڭىسى. بۇل – ەلىمىزدىڭ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە مويىندالۋىنىڭ ايعاعى», – دەگەن بولاتىن. شىن مانىندە, دسۇ قازاقستاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردەن ساپالى ءارى ارزان تاۋارلار شىعارۋدى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. بۇل ءبىزدى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا ۇندەيدى. ارينە, اتالعان ماسەلە وڭاي شارۋا ەمەس. وسىعان وراي ەلباسى ءوزىنىڭ ۇندەۋى ارقىلى: «ءبىز جاھاندىق نارىق شارتتارىنا ساي بولۋ ءۇشىن ۇلكەن دايىندىقتان وتتىك. وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قولداۋ كورسەتىپ, بيزنەس ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسادىق. بىرىڭعاي كەدەندىك جانە ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە شىڭدالدىق. الدىمىزدا ءالى دە اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. باسەكە كۇشەيەدى. وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. سەبەبى, شەتەلدەن كەلەتىن تاۋارلارعا ءبىز شەكارامىزدى اشامىز, تاۋار قازاقستانعا كوپتەپ كەلەتىن بولادى. ساپاسى جوعارى بولسا, باعاسى تومەندەۋ بولسا, ول تاۋارلاردى حالىق تۇتىنىپ, ءبىزدىڭ تاۋار وندىرەتىن كاسىپورىندار جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋ قاۋپى بار. بارلىق بيزنەسمەندەرگە مەنىڭ تالايدان بەرى ايتىپ كەلە جاتقانىم سوندىقتان: باسەكەگە ساي بولۋ كەرەك. دسۇ بەرەتىن ارتىقشىلىقتاردى پايدالانا بىلەتىنىمىزدى دالەلدەۋ قاجەت بولادى. بۇل قازاقستاننىڭ قولىنان كەلەدى جانە ءبىز الەمنىڭ وزىق ەلدەرى قاتارىنان لايىقتى ورىن الامىز دەپ كامىل سەنەمىن», – دەگەن ساليقالى ويىن جەتكىزگەن ەدى.   حاتتاما سوڭى – وڭ شەشىم جوعارىدا اتالىپ وتكەن ۇندەۋ جاريالانعاننان كەيىن كوپ وتپەي, ياعني 2015 جىلدىڭ 27 شىلدەسىندە جەنەۆا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى روبەرتو ازەۆەدو ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا مۇشە بولۋى جونىندەگى حاتتاماعا قول قويىپ, قازاقستاندى ۇيىمعا قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. بۇل ەلىمىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگى ەدى. حاتتامانى بەكىتۋ راسىمىندە دسۇ باس ديرەكتورى روبەرتو ازەۆەدو قازاقستاننىڭ ۇيىمعا مۇشەلىككە ءوتۋ ۇدەرىسىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىنا جوعارى باعا بەرە كەلىپ: «بۇل كۇن – قازاقستان ءۇشىن دە, دسۇ ءۇشىن دە تاريحي كۇن. ۇيىمعا كىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى – جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, تۇرمىس دەڭگەيىن جاقسارتۋ. بۇل – سىزدەردىڭ سوڭعى جىلدارى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىڭىز بەن جۇمساعان كۇش-جىگەرلەرىڭىزدىڭ مو­يىندالۋى. بۇل – رەفورمالاردىڭ كەشەندى باعدارلاماسىنىڭ قيسىندى ناتيجەسى, قازاقستاننىڭ بيزنەس ءۇشىن اشىق ەكەنى تۋرالى بۇكىل الەمگە جولداۋى», – دەپ اتاپ وتكەنى ەسىمىزدە. اتالعان حاتتاماعا قول قويۋ ماقساتىندا جەنەۆاعا جاساعان ساپارى بارىسىندا ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دسۇ باس كەڭە­سىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ, حالىقارالىق ساۋدا نارىعىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋ ۇدەرىسىندە ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن شارالاردى, نەگىزگى مىندەتتەردى ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرعانىنا كەڭىنەن توقتالعان-دى. بۇل تۇر­عىدا تارقاتا ايتار بولساق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سول جولى ءبىرىنشى كەزەكتە دسۇ-مەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن 19 جىل ىشىندە قا­زاقستان ەكونوميكاسىندا وڭ وزگەرىستەر بولعانىن ءسوز ەتتى. «ەكونوميكا مەيلىنشە قۋاتتى ءارى اشىق بولا ءتۇستى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 18 ەسە ۇلعايىپ, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا دەڭگەيىنە جەتتى. سىرتقى ساۋدا كولەمى 120 ميلليارد دوللار دەڭگەيىنە شىقتى. ءبىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىمىزدىڭ 90 پايىزدان استامى دسۇ-عا مۇشە ەلدەرگە تيەسىلى. ساۋدا قارىم-قاتىناستارىنىڭ گەوگرافياسى ەداۋىر وزگەردى. قازاقستاننىڭ ساۋدا بايلانىستارى 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىك ەلدەرىمەن عانا جۇرگىزىلسە, بۇگىندە ءبىز الەمنىڭ 185 مەملەكەتىمەن ساۋدا-ساتتىق جاساپ وتىرمىز», – دەپ اتاپ كورسەتتى مەملەكەت باسشىسى. ودان ءارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل ەكونوميكاسىندا قۇرىلىمدىق جاعىنان دا كوپتەگەن وڭتايلى وزگەرىستەر بولعانىن جەتكىزدى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 54 پايىزى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا تيەسىلى. ناقتىلاي ايتقاندا, ولار كولىك, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس, تەلەكوممۋنيكاتسيا جانە قارجى سالالارى. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى دسۇ شەڭبەرىندە قارجى قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ, ىرىقتاندىرۋ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىمەن ورايلاستىرا جۇرگىزىلەتىنىن, ول قازاقستاننىڭ قارجى ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزىنە اينالاتىنىن, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىنا شەتەلدىك ينۆەستورلار قاجەت ەكەنىن ايتا كەلىپ, تەڭىزگە شىعاتىن جولى جوق ءىرى مەملەكەت ساناتىنداعى قازاقستانعا كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدار مەن كولىك-لوگيستيكالىق قىزمەتتەردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. «ءبىز جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالاردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋدەمىز. وسى ماقساتتا ءبىز اسا ءىرى نارىقتاردى جالعايتىن ستراتەگيالىق كولىكتىك دالىزدەردى قالىپتاستىرۋدامىز. سونىڭ ءبىرى – «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوكولىك جولىنىڭ قۇرىلىسى. ونىڭ جالپى ۇزىندىعى 8 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 2800 شاقىرىمى قازاقستان اۋماعىنان وتەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە وسى باعىتتاعى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمى 2 ەسەدەن استامعا ءوستى», – دەگەن ەدى پرەزيدەنت. وسى ارادا ايتا كەتەيىك, ەلىمىزدە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تابىس­تى جۇمىس ىستەۋدە. قازىرگى زامانعى كولىك جانە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى جانداندىرۋعا باعىتتالعان بۇل باعدارلاما ارقىلى 7 مىڭ شاقىرىمدىق اۆتوجول قايتا جاڭعىرتىلماق. سونىڭ ناتيجەسىندە 2019 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارى اراسىنداعى جولعا كەتەتىن ۋاقىت ەداۋىر قىسقارادى دەپ كۇتىلۋدە. تاعى ءبىر ەرەكشە توقتالىپ وتەر جايت, قازاقستان ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى نىعايعان, وسى سالادا تارتىمدىلىعى جوعارى ەل رەتىندە تانىلىپ وتىر. ماسەلەن, سوڭعى 10 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا 200 ميلليارد دوللاردان استام شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. بۇل ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باسا نازار اۋدارۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى دەپ ايتا الامىز. سوڭعى جىلداردا مەملەكەتىمىز ينۆەس­تيتسيالاردى تەك تاۋ-كەن, مۇناي مەن گاز سالالارىنا عانا ەمەس, وڭدەۋ, قايتا وڭدەۋ سەكتورلارىنا دا باعىتتاۋى كوڭىل قۋانتادى. زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردى وتاندىق وندىرىسكە ەنگىزۋگە مۇددەلى, شەتەلدەرگە ۇسىناتىن تاۋارلارى جەتكىلىكتى قازاقستان ءوز ەكونوميكاسىن الەمدىك نارىققا بەيىمدەپ, ينتەگراتسيالاۋ ماقساتىندا مول تاجىريبە جيناقتاي ءبىلدى. اسىرەسە, ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورما بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا تىڭ سەرپىن بەرگەنىن ادالدىق ءۇشىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بولاشاعى ءبىرتۇتاس ۇلت قالىپتاستىرۋدى, قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك اپپاراتتى قۇرۋدى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدى, مەملەكەتتىڭ اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەيتىن بۇل رەفورمادا سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرى ناقتى قامتىلعان. جەنەۆادا قابىلدانعان شەشىمنەن كەيىن 2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاقستاننىڭ دسۇ-عا قوسىلۋ جونىندەگى قۇجاتتى پارلامەنت بەكىتىپ, وعان پرەزيدەنت قول قويدى. بۇدان كەيىن قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشەلىككە 162-ءشى ەل رەتىندە تولىققاندى قابىلدانعانى 2015 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا كەنيانىڭ باس قالاسى نايروبيدە وتكەن دسۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مينيسترلەرى قاتىسقان ح كونفەرەنتسيادا رەسمي تۇردە جاريا ەتىلدى. دسۇ-نىڭ باسقارۋ ورگانى بولىپ تابىلاتىن, ەكى جىلدا ءبىر رەت شاقىرىلاتىن بۇل مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىنا قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى جونىندەگى ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا باستاعان رەسمي دەلەگاتسيا قاتىسقان ەدى. سول جولعى جيىندا ارنايى بايانداما جاساعان جانار ايتجانوۆا ەلىمىزدىڭ ۇيىمعا تولىققاندى مۇشە بولۋ ءساتى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىن جاقسىلىققا بالاي وتىرىپ: «قازاقستاننىڭ دسۇ-عا مۇشە بولۋى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىنداعى باتىل رەفورمالارى مەن ساۋدا-ساتتىق جولدارىن جەڭىلدەتۋى ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى», – دەپ اتاپ كورسەتتى. ودان ءارى ج.ايتجانوۆا دسۇ-عا مۇشە بولۋى ارقىلى قازاقستان تەك ءوندىرۋشى سالاعا عانا ەمەس, تەرەڭ وڭدەۋ سالاسىنا دا ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولاتىنىن ءسوز ەتتى. سونداي-اق, ول ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى بويىنشا قازاقستان 1300 تاۋارعا تومەن يمپورتتىق باج سالىعىن قولداناتىنىن مالىمدەدى. بۇعان قوسا, ءىرى ينۆەستورلاردىڭ باستى قارجى تابۋ كوزى سانالاتىن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا قاتىستى كەلىسىمدەر دە قازاقستانعا الەمدىك كومپانيالاردىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن, بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە, ەڭ باستىسى – قىزمەت ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا جانە ارزانداۋىنا الىپ كەلەتىنىن جەتكىزگەن ج.ايتجانوۆا: «دسۇ ءوتۋ بارىسىندا كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە ءبىز وسى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كەلۋىنە جاعداي جاسادىق. اتاپ ايتقاندا, دامىعان مەملەكەتتەردە ءىجو قۇرامىندا قىزمەت كورسەتۋ سالاسى 70-80, كەي مەملەكەتتەردە 90 پايىزعا دەيىن بولادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە بۇل 54 پايىز. بىزدە وسى سالانىڭ وسۋىنە ءالى ۇلكەن جاعدايلار بار. سوندىقتان, ءبىز ءوزىمىزدىڭ قازاقستاندىق ينۆەستورلارعا مۇمكىندىك جاساۋىمىز قاجەت», – دەگەن-ءدى. مىنە, وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ دسۇ-نىڭ تولىق مۇشەسى بولۋ ىسىنە كەنيادا نۇكتە قويىلعان بولاتىن.   الەمدىك ساۋدا ۇيىمى – الەۋەتتى بىرلەستىك دسۇ-عا كىرۋ 1996 جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. ويتكەنى, دسۇ جاھاندىق ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس سالاسىنىڭ ەڭ بيىك, الەۋەتتى بىرلەستىگى بولىپ تابىلادى. وسى ارادا ءبىز ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن دسۇ جونىندە قىسقاشا توقتالا وتىرىپ, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن ءوز مۇشەلەرىنە بەرەر مۇمكىندىكتەرىن ءسوز ەتە كەتەلىك. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ, دالىرەگى, 1947 جىلى تۇزىلگەن, 50 جىلعا جۋىق ارەكەت ەتكەن تاريفتەر جانە ساۋدا جونىندەگى باس كەلىسىمنىڭ (تسبك) جالعاسى رەتىندە قىزمەتىن ۇسىنىپ وتىرعان دسۇ-نى قۇرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1986 جىلى باس­تالىپ, 1994 جىلى ءوز مارەسىنە جەتكەن-ءدى. دالىرەگى, الەمدىك ەكونوميكا تاريحىنداعى «ۋرۋگۆاي كەزەڭىن» قامتىعان بۇل كەلىسسوزدەر 1993 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اياقتالىپ, ودان كەيىن, 1994 جىلدىڭ ساۋىرىندە مارراكەشتە (ماروككو) وتكەن كونفەرەنتسيادا دسۇ قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلگەن بولاتىن. بۇل مارراكەش كەلىسىمى رەتىندە بەلگىلى. وسى كەلىسىمنەن كەيىن, ياعني 1995 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان اتالعان بىرلەستىك ءوز قىزمەتىن رەسمي تۇردە باستادى. وسىلايشا, ابدەن سۇزگىدەن ءوتىپ, تەكسەرىلىپ بارىپ «توماعاسى سىپىرىلعان» دسۇ سوڭعى جىلدارى ءورىسىن كەڭەيتىپ, ءوزىنىڭ مۇشەلەرىنىڭ قاتارىن كوبەيتە ءتۇستى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا قاتىناستارى ەرەجەلەرىنىڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋمەن شۇعىلداناتىن بىرەگەي حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە تانىلعان دسۇ قىزمەتتەر مەن تاۋارلار وندىرۋشىلەردىڭ, ەكسپورتتاۋشىلار مەن يمپورتتاۋشىلاردىڭ كوممەرتسيالىق ءىس-ارەكەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا قولايلى جاعداي جاساۋدى ءوزىنىڭ باستى مىندەتى رەتىندە قاراستىرادى. ول كەيبىر ەرەجەلەر بويىنشا دامۋشى ەلدەر ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىكتەر ۇسىنىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ۇيىمعا مۇشە دامۋشى ەلدەر دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ءوز نارىقتارىن قورعاۋدىڭ نەعۇرلىم جوعارى كەدەندىك-تاريفتىك قورعاۋ تەتىكتەرىنە يە بولۋدا. سونىمەن قاتار, دسۇ وزىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ حالىقتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, تاۋارلار جانە قىزمەتتەرمەن تولىق قامتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ناقتى كىرىستەردىڭ جوعارىلاۋى مەن ۇنەمى وسۋىنە جاعداي جاساۋعا باسا نازار اۋدارۋدا. سونداي-اق, دسۇ-عا مۇشە ەلدەر ءبىر-بىرىمەن «ەركىن ساۋدا» قۇرۋعا, ياعني ءوزارا پايدالى كەلىسىمدەردى تۇزەي وتىرىپ, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ءوندىرىسىن جانە ساۋدا كولەمدەرىن ارتتىرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋدا. وسى ارادا ءبىز مۇشە مەملەكەتتەردىڭ, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا تابىسقا جەتۋىنىڭ الەۋەتتى قۇرالىنا اينالىپ وتىرعان دسۇ-نىڭ ەڭ باستى دەگەن بىرنەشە مۇمكىندىگىن ايتا كەتەيىك. ماسەلەن, ۇيىم شەڭبەرىندە ساۋدا داۋلارىن كونسترۋكتيۆتى شەشۋگە, قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ بارىسىن جەڭىلدەتۋگە, باعالاردى, ياعني تۇتىنۋشىلاردىڭ شىعىندارىن قىسقارتۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە, تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتتى ونىمدەرىن تاڭداپ الۋىنا, ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋعا, باسەكەگە قابىلەتتى سالالاردا ءوندىرىستىڭ وسۋىنە, وتاندىق ءوندىرىستى سىرتقى رىنوكتاردا دەمپينگتەن جانە كۆوتالىق شەكتەۋلەردەن قورعاۋعا (بۇل وتاندىق ءوندىرىستىڭ قۋاتتى سالالارىندا ەكسپورتتىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى), ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى دامىتۋعا, ناقتىلاي ايتقاندا, دسۇ اياسىندا بىرلەسكەن كاسىپورىنداردى قۇرۋعا, بىرىككەن زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزۋگە, سونىمەن قاتار, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك مول.   جاھاندىق نارىققا بەيىمدەلۋ – ۋاقىت تالابى بىزگە ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق ەكونوميكامىز ءۇشىن اسا ءتيىمدى سالالارعا ەرەكشە نازار اۋدارعانىمىز ءجون. بۇل ماسەلەدە ويىمىزعا بىردەن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ورالا كەتەدى. شىن مانىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى الەمدىك نارىقتا وزىندىك ورنى بار. سوندىقتان دا, دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىسىندە وسى سالاعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەندى سۋبسيديالاۋدى 8,5 پايىزعا جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. دالىرەگى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ناقتى ءونىمىنىڭ جالپى قۇنىنان 8,5 پايىز كولەمىندە قارجى الۋعا قۇقى بار, ياعني ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ سوڭعى باعاسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن مەملەكەتتىك دوتاتسيانى پايدالانا الادى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. مۇنداي ارتىقشىلىققا دسۇ-عا 2001 جىلى كىرگەن قىتاي عانا يە بولعان. سالىستىرا سويلەسەك, كوپتەگەن ەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلەتىن سۋبسيديالار 5 پايىز شاماسىندا. سونداي-اق, دسۇ-نىڭ «جاسىل سەبەت» شارالارى شەڭبەرىندە ينستيتۋتتىق دامىتۋ مەن اۋىلدارداعى ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنا باعىتتالعان قولداۋ قىزمەتى شەكتەۋسىز كورسەتىلەدى. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزىپ, ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا ابدەن بولادى. جالپى, قازاقستاننىڭ دسۇ-عا قوسىلۋىنىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەيتىن فاكتورلار جەتكىلىكتى. ونىڭ ۇستىنە, قازىرگى تاڭدا الەمدە ەكونوميكالىق وداقتارعا ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. بۇلايشا بىرىگۋدى جاھاندانۋعا ىڭعايلى جولمەن كىرۋدىڭ وڭتايلى امالى دەپ قاراستىرۋعا بولار, بالكىم. وسى ارادا ءبىز ەلىمىزىڭ دسۇ-عا مۇشەلىككە ءوتۋىنىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىكتەرىنە توقتالا كەتەيىك. نەگىزىنەن, قازاقستان الەمدىك ەكونوميكالىق, قارجىلىق ۇدەرىستەردەن شەت قالماۋى قاجەت. ويتكەنى, قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا وقشاۋلانىپ, توماعا-تۇيىق ءومىر ءسۇرۋ ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەمەي قويمايدى. ورتالىق ازياداعى قۋاتتى ەل سانالاتىن, باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىندا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ حالقى, اسىرەسە, كاسىپكەرلەر جاھاندىق ەكونوميكا كەڭىستىگىندەگى كۇشتى باسەكەلەستىككە بەيىمدەلۋدە ۋاقىتتان ۇتىلماۋى ءتيىس. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى ءبىرشاما جەدەلدەتەدى. بۇلاردان باسقا, ەكونوميكامىزدىڭ شيكىزاتتىق باعىتتان قايتا وڭدەۋ ىسىنە بەتبۇرىس جاساۋىنا, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە, جاڭادان شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋعا كەڭىنەن جول اشىلادى. ونىڭ ۇستىنە, ۇيىم وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ الەمدىك نارىق كەڭىستىگىندە ارەكەت ەتۋىن جەڭىلدەتە وتىرىپ, حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارىنىڭ يگىلىكتەرىن پايدالانۋىنا جاعداي جاسايدى. جالپى, قازاقستان دسۇ-عا مۇشە بولۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار, لايىقتى قاتىسۋشى بولا الاتىن مەملەكەت رەتىندە مويىندالىپ وتىر. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋىمەن, ىشكى تۇراقتىلىعىمەن, قولايلى ورنالاسۋى­مەن, شيكىزات قورىنىڭ مولدىعىمەن جانە باسقا دا جاعىمدى ءارى تارتىمدى تۇستارىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇعان قوسا, قازاقستان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن قابىلداپ, وسى قۇجات بويىنشا دسۇ-عا مۇشەلىك جاعدايىندا ەل ەكونوميكاسىن دامىتا ءتۇسۋ كوزدەلۋدە. دالىرەگى, قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىقتا ارەكەت ەتۋ تارتىپتەرى, باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋ باعىتىنداعى مىندەتتەر ناقتىلاندى. بۇدان ءبىز جاھاندىق تۇرعىداعى ەكونوميكالىق قاتىناستارعا بارۋ جولىندا ءاربىر قادامىمىز ابدەن پىسىقتالعانىن ۇعامىز. بۇل ءسوزىمىزدى ودان ءارى دالەلدەي ءتۇسۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋ ۇدەرىسىندە 50-دەن اسا جاڭا زاڭ قابىلداعانىن, 10 حالىقارالىق كەلىسىمگە تۇزەتۋ ەنگىزگەنىن, بۇلار كەدەن وداعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا قابىلدانعانىن ايتا كەتەيىك. جالپى, دسۇ-عا كىرگەلى بەرى, ياعني 2016 جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا داعدارىسقا قارسى شارالارىنىڭ ارقاسىندا ەل ەكونوميكاسىندا ءبىرشاما ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قۇرىلىس – 6,6 پايىزعا, كولىك قىزمەتى – 4,3 پايىزعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 2,7 پايىزعا ۇلعايىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ءىجو 0,1 پايىزدى قۇراعان. مۇنداي جاعىمدى كورسەتكىشتەرگە «نۇرلى جول» جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلدى. ال ەلىمىزدە سوڭعى التى اي ىشىندە ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى كولەمى 9,9 پايىزعا ارتىپ, 133,5 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. سونىمەن قاتار, بيىل ەلىمىزدە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار بىرقاتار نىسانداردىڭ قۇرىلىسى ساتىمەن اياقتالدى. اتاپ كورسەتەر بولساق, قاراعاندى وبلىسىندا «جەزقازعان – بەينەۋ» جانە «ارقالىق – شۇباركول» تەمىر جول جەلىلەرى مارەگە جەتتى. قىزىلوردا وبلىسىندا «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرى سالىنىپ, «جەزقازعان – سەكسەۋىل» تەمىر جول جەلىسى ىسكە قوسىلدى, سونداي-اق الماتى وبلىسىندا «الماتى – وسكەمەن» جانە «الماتى – قورعاس» اۆتوجولدارى جوندەلدى. سونىمەن بىرگە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى ەكسپورتقا باعىتتالعان سەكتورلاردى انىقتاپ, بۇل سالالارداعى جۇمىستاردى جانداندىرۋدى قولعا الۋدا. ماسەلەن, 2019 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ وڭدەۋشى سالاسىنداعى ەكسپورت كولەمى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 19 پايىزعا ارتادى دەپ جوسپارلانعان. باستى ماقسات – ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتا وتىرىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن 22 پايىزعا ارتتىرىپ, نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيانى 2015-2019 جىلدار ارالىعىندا 4,5 تريلليون تەڭگەگە جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. قازىرگى تاڭدا حالىقتى ءونىمدى ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا دا ءتيىستى شارالار قابىلدانىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە مىقتى وڭدەۋشى سەكتوردىڭ اينالاسىنا ءونىمدى قىزمەت تۇرلەرى شوعىرلاندىرىلماق. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە تاۋار ەكسپورتىن ارتتىرىپ, ەكونوميكانى ودان ءارى ورنىقتىرىپ, شيكىزاتقا تاۋەلدىلىگىمىزدى كۇرت ازايتۋعا جول اشادى. اگرارلىق سەكتوردا تۇراقتى دامۋ ىرعاعى ساقتالىپ كەلەدى. 2016 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمى وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,7 پايىزعا وسكەن. ال قايتا وڭدەۋ سالاسىنداعى ءوسىم 2,8 پا­يىزدى قۇراعان. سونداي-اق, ەلىمىزدە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سانى جىل سايىن كوبەيىپ كەلەدى. ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمى دە بيىل 21,6 ملن گەكتارعا جەتىپ, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 448 مىڭ گەكتارعا وسكەن. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شارالار دا ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ماسەلەن, جارما – 72 پايىزعا, ۇن ءوندىرۋ – 20 پايىزعا, قويىلتىلعان ءسۇت پەن كىلەگەي شىعارۋ 59 پايىزعا ارتىپتى. وسى ارادا ءبىز قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمعا كىرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تاعى ءبىر پىسىقتاپ وتكەنىمىز ءجون بولار. ەڭ الدىمەن, ەلىمىز ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن قولايلى ساۋدا رەجىمىن قالىپتاستىرا الادى. بۇل ءوزارا ساۋدانى دامىتا وتىرىپ, ينۆەستيتسيالار تارتۋعا, ورىن الۋى ىقتيمال كەيبىر ساۋدا داۋلارىن ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جاعدايدا ينۆەستيتسيالاردى وڭدەۋ وندىرىسىنە مەيلىنشە كوبىرەك باعىتتاۋ باستى نازاردا بولماق. بۇعان قوسا, الەمدىك ساۋدانىڭ ەليتاسىنا كىرگەن قازاقستاننىڭ حالقى شەتەلدىك ارزان ءارى ساپالى تاۋارلاردى مولىنان تۇتىنادى. سونىمەن قاتار, كاسىپكەرلەرىمىزگە ءبىلىم-بىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە قاتىستى قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيەدى. بۇل ماسەلەدە كاسىپتىك مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋشىلاردىڭ بيزنەستىك, كاسىبي ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جانە ولاردى زامان تالابىنا ساي بەيىمدەۋ ىسىندە وزىق تاجىريبەلەردى قولدانۋ وزەكتى بولماق. ويتكەنى, ىزدەنىس, عىلىم جانە وزىق تاجىريبە ۇشتاسقان جەردە باسەكەلەستىككە قابىلەتىمىز جوعارىلاي تۇسەدى. وسى قادامدار جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ەل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن مولايتۋعا جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق دەڭگەيىن وسىرۋگە كەڭىنەن جول اشادى. ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋى حالقىمىزدىڭ كەلەشەككە دەگەن سەنىمىن نىعايتا تۇسكەندەي. كوپتەگەن ماماندار قازاقستاننىڭ دسۇ-عا قوسىلۋىن وزدەرى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سالالارمەن بايلانىستىرا قاراپ, ونىڭ پايدالى بولاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەۋدە. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى, شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەردەگى اعايىن دسۇ-عا كىرۋ ارقىلى بولاشاقتا ينۆەستيتسيالار, جاڭا تەحنولوگيالار, وزىق تاجىريبەلەر, تىڭ ۇردىستەر اۋىلعا مولىنان كەلەدى دەپ سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. ال عالىمدارىمىز عىلىم سالاسىنداعى جابدىقتار مەن قۇرال-سايماندار پاركىن جاڭعىرتۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەۋدە. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا كەلەتىن عىلىمي-تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارعا سالىناتىن كەدەندىك سالىقتىڭ مولشەرى ەداۋىر ازايىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جاڭا ءورىس اشىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە اقش پەن جاپونيا سەكىلدى دسۇ-عا مۇشە الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر قىزىعىن كورىپ وتىرعان عىلىمي ماتەريالداردىڭ بىزگە قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى. قورىتا ايتقاندا, بارشا حالقىمىز ءۇشىن, كەمەل كەلەشەك ءۇشىن دسۇ-عا مۇشە بولۋىمىز – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ سەنىمدى قاتىسۋشىسى رەتىندە مويىندالۋى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان»