2001 جىلعى 11 قىركۇيەك وقيعاسىنان كەيىن, ىلە-شالا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋى بار دەگەن جەلەۋمەن يراكقا قارا كۇيە جاعىلىپ, سوعىس ءورتى تۇتانىپ كەتكەنى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ەسىنەن ءالى شىعا قويعان جوق. الايدا, سول سوعىس تەك يراكپەن تىنعان جوق, كەرىسىنشە, ونىڭ سالدارى كەيىن تاياۋ شىعىس نەمەسە الدىڭعى ازيا مەملەكەتتەرىمەن قاتار, افريكانىڭ سولتۇستىگىندەگى ليۆيادا, تۋنيستە جانە ونىڭ سوڭىن الا, ەگيپەتتەگى ءتۇرلى-ءتۇستى رەۆوليۋتسيالار مەن شەرلى شيەلەنىستەرگە ۇلاسىپ كەتكەن بولاتىن.
بۇگىنگى سيريادا ورىن الىپ وتىرعان قانتوگىس پەن سوراقى تەرروريستىك ارەكەتتەر دە الدىڭعىلاردىڭ تىكەلەي سالدارى. سوسىن, مۇنىڭ ءبارى دە جۇيەلى ءارى قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان جيىركەنىشتى سىرتقى گەوساياسي ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەرىنەن تۋىنداپ وتىرعان قانقۇيلى ۋاقيعالار تىزبەگى ەكەنىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ الەم جۇرتشىلىعى ءبىلىپ وتىر.
ال جانتۇرشىگەرلىك جانجالدار مەن سوعىس اتاۋلىنىڭ سەبەپتەرىن ىزدەر بولساق, ەڭ الدىمەن, ساميۋەل حانتينگتون ەسىمدى امەريكالىق فيلوسوفتىڭ «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى جانە الەمدىك ءتارتىپتى قايتا قۇرۋ» («The سlash of سivilizations and the remaking of world order») اتتى 1996 جىلى, الدىمەن اعىلشىن تىلىندە, كەيىن وزگە تىلدەردە جارىق كورگەن ايگىلى گەوساياسي تراكتاتتارى بىردەن ويعا ورالادى. ويتكەنى, حح عاسىردىڭ سوڭىن الا, كۇللى الەمنىڭ نازارىنا ىلىككەن الگى ەڭبەكتە اتالعان عالىم بۇگىنگى تاڭداعى قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي بولمىسقا مۇلدە جاڭاشا كوزقاراس تانىتۋمەن قاتار, بۇدان بىلايعى جاھاندانۋ زامانىندا پلانەتا بەتىندەگى ادامزات وركەنيەتىنىڭ قالايشا وربيتىنىنە دە تەرەڭ شولۋ جاسايدى. سونىمەن قاتار, س.حانتينگتون وركەنيەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ باستى سەبەپتەرىن سول وركەنيەتتەرگە ءتان ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار مەن ساياسات ايىرماشىلىقتارىنان ىزدەمەيدى, كەرىسىنشە, الگى جيىركەنىشتى قۇبىلىستاردىڭ ءتۇپ-تامىرلارىن ءدوپ باسىپ, ەڭ الدىمەن, ولاردىڭ ۇلتشىلدىقتان, ەتنوسارالىق شيەلەنىستەردەن, سونىمەن قاتار الەمدىك ءدىندەردىڭ وزەگىنە ورىلگەن سىن-قاتەرلەردەن تۋىندايتىنىن ءدوپ باسىپ, ءدال انىقتايدى. سوسىن ءوز پايىمدارىن ايگىلى فيلوسوف جاي عانا گيپوتەزا ەمەس, كەسىلىپ-پىشىلگەن تەوريا رەتىندە ۇسىنادى. سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ دايەكتى دە دالەلدى پايىمدارىمەن ەسەپتەسپەيتىن عالىمدار مەن ساياساتكەرلەر جوق دەسە دە بولادى.
ماسەلەن, سونداي ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى, ازۋىن ايعا بىلەگەن ەسىمى الەمگە ايگىلى ساۋەگەي زبيگنەۆ بزەجينسكي ءوز قالامىنان شىققان « ۇلى شاحمات تاقتاسى. امەريكا گەگەمونياسى جانە ونىڭ گەوستراتەگيالىق باسىمدىقتارى» اتتى كولەمدى تۋىندىسىندا يۋگوسلاۆيا مەملەكەتى كۇيرەۋىنىڭ سوڭىن الا, ءدال سول مەملەكەت سەكىلدى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق ب ۇلىكتەردىڭ سالدارىنان جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن ەلدەرگە «ەۋرازيا بالقاندارى» نەمەسە «ەتنوستىق قايشىلىقتاردىڭ قازانى» دەگەن استارلى ايدار تاعىپ, سول «بالقاندار» مەن «قايشىلىقتاردىڭ قازانىنا» قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزيا جانە اۋعانستان سىندى توعىز مەملەكەتتى تۇگەل توعىتىپ جىبەرگەن. ساۋەگەيدىڭ ايتپاق بولعانىنىڭ تاساسىندا بۇرىنعى پوليەتنوستى, پوليكونفەسسيالى يۋگوسلاۆيا مەملەكەتى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق سوعىس ءورتىنىڭ سالدارىنان قالاي بولشەكتەنىپ كەتسە, الگى توعىز مەملەكەت تە ءدال سولاي يۋگوسلاۆيانىڭ كەبىن كيەدى دەگەن جىمىسقى بولجام جاتقانىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس.
قۋانىشقا وراي, ساۋەگەي ساياساتكەردىڭ قازاقستان تۋرالى اشقان بالى ىسكە اسپاي قالسا دا, وزگە مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە قاتەرلى ەتنوسارالىق شيەلەنىستەر مەن كيكىلجىڭدەردىڭ, ءتىپتى, كەيبىرىندە سۇراپىل سوعىستىڭ دا ورىن العانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى, بۇل – تاريحي شىندىق.
الايدا, ءدال وسى تۇستا: «سۇڭعىلا ساياساتكەردىڭ ساۋەگەيلىك بولجامى قازاقستاندا نەگە ىسكە اسپاي قالدى؟» دەگەن كوكەيكەستى سۇراقتىڭ تۋىنداۋى دا ابدەن مۇمكىن. بىراق مۇنىڭ جاۋابىن الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, وتانىمىز ەگەمەندىگىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە ونىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن بىرلىگىنە جانە تەرريتوريالىق بۇتىندىگىنە تونگەن سىن-قاتەردىڭ الدىن الىپ, ونىڭ جولىن دەر كەزىندە كەسكەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولاتىن.
ايتسا ايتقانداي-اق, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سول كەزدىڭ وزىندە ەل بىرلىگىن ساقتاپ قالدى جانە بۇگىنگى تاڭدا دا, بولاشاقتا دا ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق ۇيلەسىمنىڭ مىزعىماس ىرگەتاسى بولىپ قالا بەرمەك.
ادىل
احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
استانا