شاعىن اۋىلداردىڭ پروبلەماسى قىزىلجار وڭىرىندە دە جەتىپ ارتىلادى. 700-گە جۋىق ەلدى مەكەننىڭ ۇشتەن ەكىسى وسى ساناتقا جاتادى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى باستالعان ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى ءالى سايابىرسىر ەمەس. كەرىسىنشە, كۇش الىپ كەلە جاتقانداي اسەر بەرەدى. جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ «بەلبالاسى» سانالاتىن بۇل تولقىن وسىلاي جالعاسا بەرسە, توقتام بولماسا, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ وزەگى, ءتىنى – التىن بەسىگىمىزدىڭ ورنى قاڭىراپ, جۇرتىن سيپاپ قالۋىمىز كادىك.
جۇمىس ساپارىمەن شالعايداعى ءبىر اۋىلعا بارعانىمىزدا ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, شاتتىعى شالقىعان شاڭىراق ىزدەستىرگەنبىز. سوندا «ەڭ سىيلىمىز», دەپ 70-ءتى ەڭسەرگەن اقساقالدى تانىستىرعان. قاباعى سالىڭقى ەكەن, اڭگىمەمىز جاراسا قويماعان. سويتسەك, كەيىن ەستىپ-بىلگەنىمىزدەي, قولىندا تۇراتىن ورتانشى ۇلى جىلى مەكەنىن تاستاپ, كوشۋگە بەل بايلاپتى. ىشكىلىككە سالىنىپ, جاپ-جاقسى جۇمىسىنان ايىرىلعان ول ءوز قاتەلىگىن ءتۇسىنۋدىڭ ورنىنا قىڭىرايا قالعان. مۇنداي قىڭىر مىنەزبەن, الدى-ارتىن ويلاماعان شولاق شەشىممەن ەشكىمدى جەڭبەسى, مۇقاتا الماسى ايدان انىق. بويىنان ءال-كۇش كەتىپ, قاباققا جاۋتاڭداپ قالعان كارى اكە-شەشەنىڭ ەرتەڭگى جايى, تىرلىگى نە بولماق دەگەن ساۋالعا باس اۋىرتپايتىن ءتارىزدى. ازىن-اۋلاق مالدى ساتىپ, جۇگىن بۋىپ-ءتۇيىپ قويىپتى. ونىڭ تۇرمىستى وڭالتۋدىڭ, اسقار تاۋداي پاناسىن, ءازيز اناسىن تەنتىرەتپەۋدىڭ جولىن ويلاستىرۋ ورنىنا, توعىشارلىققا سالىنىپ وتىرعانى كورىنىپ تۇر. جارايدى, قارجىلىق جاعدايى, تۇرمىستىق باقۋاتتىلىعى كەلىسسە, قونىس اۋدارۋىن تۇسىنەر ەدىك. اقىلدى, سابىردى ۇمىتىپ, تۇلەن ءتۇرتكەندەي تۇرا قاشقاننان كىم ۇتپاق؟ ەشكىم دە. قالاداعى قىمباتشىلىق ودان ءارى تەنتىرەتىپ جىبەرمەسىنە كىم كەپىل؟ ال اتا-اناسىنىڭ زەينەتاقىسىمەن كۇنەلتىپ, اياق-قولى بالعاداي بولعانىنا قاراماستان, ساندا بار, ساناتتا جوق سىلتىڭبايلاردىڭ نامىسسىزدىعى قاراداي كۇيدىرەدى. مۇنداي كەلەڭسىز كورىنىستەردىڭ ءبىر سەبەبى جۇمىسسىزدىققا كەلىپ تىرەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ سالدارىنان قارتتارى كوپ, جاستارى جوق ەلدى مەكەندەر كوبەيدى. بۇعان جول قاتىناسىنىڭ قيىندىعىن قوسساق, تۇيتكىلدى پروبلەمالار كوبەيە تۇسەدى.
بىراق سولاي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋ وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەل داستۇرىنە جاراسپاس بولار. باردى ورايلاستىرۋدىڭ, ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ, كىرىس كوزىن تابۋدىڭ, ءسويتىپ, تۇرمىستى جاقسارتۋدىڭ ورنىنا بويكۇيەزدىككە, بەي-بەرەكەتسىزدىككە سالىنىپ جۇرگەندەر از ەمەس. ارامىزدا مەملەكەت قولداۋىنا سۇيەنىپ, شارۋاشىلىقتى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ جۇرگەن ازاماتتار كوپتەپ كەزدەسەدى. ولاردىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قاجىر-قايراتى, ءبىلىمى, تاجىريبەسى وزگەلەرگە ۇلگى-ونەگە. وسىنداي ەلجاندىلىق, مارتتىك قاسيەتتەر جان جادىراتىپ, كوڭىل سۇيسىنتەدى. ءماسەلەن, ەسىل اۋدانىنداعى قايىربەك قوجاسوۆ 57 ءتۇتىنى بار ەڭبەك اۋىلىنىڭ 25 تۇرعىنىن جۇمىسپەن قامتىپ, بۇرىنعى «باي ەڭبەك» دەگەن اتاعىنا لايىق بولۋدى ماقسات ەتكەن. 3 مىڭ گەكتار جەرگە استىق وسىرەدى. «سىباعا» باعدارلاماسى ارقىلى نەسيەگە ءىرى قارا مال الىپ, 200 باسقا جەتكىزدى. ورتاشا ايلىق جالاقى – 80 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. كاسىپكەردىڭ قامقورلىعىنا ءدان ريزا ءۇلكەندەر جاعى كوشۋدى ەمەس, سۇتتەي ۇيىعان ۇجىمنىڭ اماندىعىن تىلەيدى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ اۋدان ورتالىعىنداعى ينتەرناتقا قاتىناپ وقۋى ءۇشىن ارنايى كولىك بولىنگەن.
اۋىل تىرلىگىنىڭ كەرى كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن ىبىراي وشانوۆ بىلاي تۇسىندىرەدى:
– بىرىنشىدەن, قازاقستاندى عانا ەمەس, ءدۇيىم دۇنيەنى جايلاعان جۇمىسسىزدىق. ەكىنشىدەن, مەكتەپتەردىڭ جابىلۋى. دەسەك تە, الداعى كۇننەن ەش ءۇمىت ۇزۋگە بولمايدى. شىنداپ ىزدەنسە, قام-قارەكەت جاساسا, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قاشان دا تابىلادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – قوعامدىق پايدالى ەڭبەكپەن اينالىسۋ. وعان مۇمكىندىگى جەتپەسە, باۋ-باقشا سالسىن, كوكونىس, مال, قۇس ءوسىرسىن. وعان ءمۇمكىندىك مول. جۇمىسقا ورنالاساردا الدىمەن ەڭبەكاقىسىن سۇراپ, ونى ازىرقانسا, مۇرىن شۇيىرەتىن ادامداردى, اۋىلدان ات-تونىن الا قاشاتىن جاستاردى ەش تۇسىنبەيمىن. وتكەندە وبلىس ورتالىعىندا ءبىر تانىسىمنىڭ بالاسىن كەزدەستىردىم. اۋىلداعى اكە-شەشەسىن تاستاپ, ەندى تەنتىرەپ ءجۇر. ماماندىعى جوق وعان جوعارى جالاقىلى قىزمەتتى كىم ۇسىنا قويادى؟ ودان دا تۋىستارىنىڭ جانىندا اۋىلدى ءوركەندەتۋگە ات سالىسسا, ناپاقاسىن ايىرار ەدى.
اقجار اۋدانىندا بولعانىمىزدا «ءداۋىت-استىق» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بولات اۋباكىروۆتىڭ وسى اتتاس اۋىلدا جاڭا سپورت الاڭىن پايدالانۋعا بەرۋ راسىمىنە قاتىسقانبىز. جاستارعا تەگىن تارتۋ ەتكەن. بۇل سىي قاريالاردى قاتتى قۋانتقان. جاس بۋىنعا كەرەگى – الەۋمەتتىك قامقورلىق. كلۋب, كوڭىل كوتەرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇرسا, جىلى ورىندارىن سۋىتۋعا ەشقايسىسى دا اسىقپايدى. تاعى ءبىر مىسال. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى «رايسوۆسكوە» جشس-ءنىڭ باسشىسى ۆلاديمير كوۆالەنكونىڭ قارتتار مەن جاستارعا دەگەن قايىرىمدىلىعىندا شەك جوق. مەكتەپكە جاڭا قازاندىق ورناتتى. جىلىجاي اشتى. وقۋشىلار تەگىن تاماقتانادى. ستاديون, حوككەي كورتىن, بوكس زالىن سالدى. كەز كەلگەن مەرەكەدە ءتور الدىمەن ۇلكەندەرگە ۇسىنىلىپ, ايرىقشا قۇرمەتتەلەدى.
قازاق اۋىلدارىن ساقتاپ قالۋدىڭ, بۇرىنعى احۋالىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ۇتىمدى ءبىر جولى – ىشكى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ەرەكشە ەكپىن بەرۋ. بۇل تۇرعىدان العاندا, وبلىستا جۇيەلى شارالار اتقارىلىپ كەلەدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سارىاعاش اۋدانى باستاپ بەرگەن كوشى-قون شەرۋىندە قازىردىڭ وزىندە دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ جاقسارىپ, تاراۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان شاعىن اۋىلداردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرە باستاعانى قۋانتادى. ەسىل اۋدانى ءبىرلىك اۋىلىندا جابىلىپ قالعان مەكتەپ قايتا اشىلىپ, ءىشى اقار-شاقار بالاعا تولدى. وسىندا ورنالاسقان وتباسىلارداعى اق ساقالدى اتايلار مەن اق جاۋلىقتى اجەيلەر قۋانىشتىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. بيىل وڭتۇستىك وبلىستاردان 110 وتباسى كوشىپ كەلسە, كەلەر جىلعى مەجە بۇدان دا بيىك.
ەكىنشى ۇتقىرلى شەشىمى – جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ قارجىلىق, الەۋمەتتىك قولداۋى. وسى ورايدا ءشايىن رامازانوۆانىڭ حاتىنان ءۇزىندى كەلتىرە كەتكەندى ءجون كوردىك. ەڭبەك ارداگەرى شال اقىن اۋدانىنا قاراستى شاعىن ەلدى مەكەندەرگە قاتىستى وڭ وزگەرىستەردى تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, اۋدان اكىمى ەربول ساعديەۆكە ەرەكشە ىقىلاس بىلدىرەدى. ولاي بولاتىن ءجونى بار. ەل ازاماتى قازاق اۋىلدارىن دامىتۋعا بايلانىستى قابىلدانعان جەرگىلىكتى باعدارلامانىڭ بەتاشارىن اقانباراق اۋىلىنان باستاپتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى مەرەيتويى قارساڭىندا قارتتارى كوپ, جاستارى جوق ەلدى مەكەندەردى تۇلەتۋدى پەرزەنتتىك پارىز ساناپتى. ۇيرەنەتىن وسىنداي تاجىريبەلەر كەڭىنەن وركەن جايسا, اۋىلدارىمىزدىڭ ەرتەڭى ەڭسەلى بولارى انىق.
ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «ءبىز جۇمىسسىزداردىڭ بارلىعى بىردەي جۇمىس ءىستەۋگە ۇمتىلمايتىندىعىن كورىپ وتىرمىز. وكىنىشكە قاراي, ادامدار اراسىندا جاڭا بىلىكتىلىكتى مەڭگەرۋدەن گورى بازاردا «تاكسيست» قىزمەتىن اتقارۋدى قالايتىن پسيحولوگيا ساقتالىپ وتىر», دەپ اتاپ كورسەتە كەلىپ, بارشامىزدى ەل يگىلى جولىنداعى ەڭبەككە شاقىرعان بولاتىن. ولاي بولسا, ەكى قولىن قالتاعا سالىپ, ماسىلدىققا بوي ۇرعان اۋىلدىقتار ءۇشىن دە, ءتيىستى ورگاندار ءۇشىن دە بۇگىندە ەڭبەك شەشۋشى ۇلتتىق فاكتور ەكەنىن ۇعىناتىن مەزگىل جەتتى. الەمنىڭ ءامىرشىسى ەڭبەك قانا بار قيىندىقتى ەڭسەرمەك.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى