دەپۋتاتتاردىڭ ايماقتاردى ارالاۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مەن الماتى, ماڭعىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى جانە كاسىپكەرلەرىمەن كەزدەستىم. تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار ماسەلەلەرى دە بولدى. وسى كەزدەسۋلەر بارىسىندا كاسىپكەرلەر تاراپىنان كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ زاڭنامالارىنىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگىنەن, وسى سالادا «بارماق باستى, كوز قىستىلىققا» جول بەرىلىپ جاتقاندىعى تۋرالى شاعىمدار ايتىلدى.
كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدىڭ جەتكىلىكتى دارەجەدە جەتىلدىرىلمەگەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى – دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing-بيزنەس» رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ «حالىقارالىق ساۋدا» ولشەمدەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى بويىنشا بارلىق 189 ورىننىڭ 122-ءشى ورنىندا قالىپ وتىرعانىنان دا بايقالىپ تۇر. كاسىپكەرلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بارلىق گاپ يمپورتتالعان تاۋارلاردىڭ «تاۋەكەلدى باسقارۋ جۇيەسى» (تبج) ادىستەمەسىندەگى كەمىستىكتەرگە بايلانىستى كەدەندىك قۇندى انىقتاۋدا بولىپ وتىر.
بارلىق الەمدە تبج كەدەندىك زاڭنامانىڭ بۇزىلعاندىعىن انىقتاۋعا, بولجاۋعا جانە بولدىرماۋعا قىزمەت ەتسە, بىزدە بۇل جۇيە فيسكالدى سيپات اتقارىپ, بيۋدجەت ءتۇسىمىن ارتتىرۋدى عانا كوزدەيدى. ياعني, باج تۇسىمدەرىن ارتتىرۋمەن عانا اينالىسادى. سونىڭ كەسىرىنەن كاسىپكەرلەر كەدەنسىزدەندىرۋدىڭ ارزان, جەڭىلدەتىلگەن جولىن ىزدەپ جۇرگەن كورىنەدى. «ىزدەگەنگە – سۇراعان» بولىپ, وعان قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا (ەاەو) مۇشە بولعاندىعى «جاقسى بولىپتى». ەندى پىسىقاي كاسىپكەرلەر قازاقستانعا قىتايدان اكەلىنەتىن تاۋارلاردى قىرعىزستان ارقىلى ەنگىزىپ, سوندا كەدەنسىزدەندىرىپ العاننان سوڭ عانا بەرى تاسىمالدايدى ەكەن. ال قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىندا سوڭعىسىنىڭ ەاەو-عا كىرگەننەن كەيىن كەدەندىك باقىلاۋ الىنىپ تاستالعانى بەلگىلى. ءسويتىپ, كەدەندىك باج جانە قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) تۇرىندە قازاقستان بيۋدجەتىنە تۇسۋگە ءتيىستى سومالار قىرعىزستان بيۋدجەتىن تولتىرىپ جاتقان كورىنەدى. مىسال ءۇشىن ايتار بولساق, 2016 جىلدىڭ 6 ايىندا الماتى وبلىسىنىڭ سىرتقى تاۋار اينالىمىنان تۇسكەن كىرىسى الدىنداعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 20 ەسە ازايعان. ناقتىلايتىن بولساق, 2016 جىلدىڭ التى ايىنداعى كىرىس 51 ملن اقش دوللارى بولسا, 2015 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندە ول 908,9 ملن اقش دوللارىنا تەڭ بولعان. قانشا جەردەن ەكونوميكالىق داعدارىس دەسەك تە مۇنشالىقتى (20 ەسە) قۇلدىراۋ ادامدىق فاكتوردىڭ ارالاسۋىمەن بولماسا, تابيعي جولمەن مۇمكىن ەمەس. ءدال وسى مەرزىمدە ققس كولەمى دە 9 ەسە ازايعان. وسىنىڭ ءبارى – ءبىر-اق وبلىستا بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىك. رەسپۋبليكا بويىنشا الساق, بۇل سومانىڭ ەسەلەپ ارتارى ءسوزسىز.
سونىڭ ءبارى بىزدەگى تبج-نىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگىنىڭ كەسىرىنەن بولىپ وتىر. كاسىپكەرلەر ونى قولدانۋ ءادىسى ارقىلى ءتۇرلى ۇستەمەاقىلاردىڭ كوبەيىپ كەتكەنىنەن قاشىپ, وسىنداي قيتۇرقى شارالارعا بارۋعا ءماجبۇر. ەسەپ كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2015 جىلى كاسىپكەرلەردىڭ دەكلاراتسياداعى كورسەتۋىنە سەنبەي 36 مىڭ رەت تەكسەرىس جۇرگىزىلىپتى. سودان كەدەندىك زاڭنامانىڭ تەك 103 رەت قانا بۇزىلعاندىعى انىقتالعان. ال اتىراۋ, الماتى, قوستاناي, اقتوبە وبلىسى كەدەندەرىندە ءبىردە-ءبىر رەت كەدەن زاڭناماسىنىڭ بۇزىلعاندىعى تابىلماعان. سونىمەن قاتار, تبج قولدانۋ ارقىلى 1455 ساراپتاما جاسالىپ, سونىڭ ءناتيجەسىندە زاڭنامانىڭ 13 رەت قانا بۇزىلعاندىعى انىقتالعان. سونىڭ ىشىندە قۇنى 6 دوللاردان 200 دوللارعا دەيىن عانا تۇراتىن تاۋارلار پارتياسىنا دا ارناۋلى ساراپتاما جاسالعان. وسىنىڭ ءوزى بۇل ءادىستىڭ ءتيىمسىز قولدانىلاتىندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى. «زەڭبىرەكپەن تورعاي اتۋ» دەگەن ناق وسىندايدا ايتىلاتىن شىعار.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, كەدەن ورگاندارى ەنگىزگەن وسى تبج ءادىسى قازاقستاننىڭ «مەملەكەتتىك باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىن دا بۇزاتىندىعى كوزگە ۇرىپ تۇر. وسى ماسەلەلەردى ەسكەرىپ, كەدەن كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ءوتىنىپ, مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم.
امانجان جامالوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى