ادامزات وركەنيەتىندەگى اسا ماڭىزدى قادامعا اينالدى
سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا «ارگۋمەنتى ي فاكتى» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «قازاقستان اۋماعىنداعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلۋى جانە يادرولىق ارسەنالدىڭ جويىلۋى جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسقا ۇلكەن سەرپىن بەردى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وسى قوزعالىستىڭ بىردەن-ءبىر كوشباسشىسى», دەپ اتاپ ءوتتى. تامىزدىڭ 29-ى كۇنى استانادا «يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتەتىنى بارشامىزعا ءمالىم. فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەيدى.
سەنات باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, «پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىعى حالىقارالىق قاتىناستار تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل شەشىم كۇردەلى ساياسي احۋال كەزىندە ءارى بۇرىنعى كسرو-نىڭ اسكەري-ونەركاسىپ ەليتاسىنىڭ ۇستانىمىنا قاراماستان قابىلداندى». ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, بۇل ازىرشە الەمدىك قارۋسىزدانۋ تاريحىنداعى العاشقى جانە سوڭعى وقيعا بولىپ قالىپ وتىر.
ق.توقاەۆ سول كەزدەگى پوليگوندى جابۋ تۋرالى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن شەشىمنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. سەنات توراعاسىنىڭ پىكىرىنشە, پوليگوننىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرۋى قازاقستان حالقىنىڭ عانا ەمەس, جەر شارىنداعى بەيبىت حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ مۇددەلەرىنە قايشى كەلدى. «حالقىمىز ءوز جەرىنىڭ ادامداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكولوگياعا ورنى تولماس زارداپ كەلتىرەتىن يادرولىق كاتاكليزمدەردىڭ كوزى بولىپ قالعانىن قالامادى. سەمەي پوليگونىنىڭ اۋماعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاھاندىق اۋقىمداعى ەڭ ءىرى ەكولوگيالىق جانە گۋمانيتارلىق اپاتتى ايماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى», دەدى سپيكەر. سوندىقتان سەنات باسشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, پوليگوننىڭ جابىلۋى – دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار وقيعا. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاعانى دا كەزدەيسوق ەمەس ەكەنى انىق. پوليگون جابىلعاننان كەيىن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق الەۋەتتى جويۋ ۇدەرىسى باستالدى. قازاقستان يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ دايەكتى جولىنا ءتۇسىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا (ياقتش) جانە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياسجتش) قول قويىپ, ولاردى راتيفيكاتسيالادى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ ساياساتىنىڭ ارتىقشىلىقتارى ءجونىندەگى سۇراققا جاۋاپ بەرە كەلە, ق.توقاەۆ مىنانى اتاپ ءوتتى: «يادرولىق مۇرادان باس تارتا وتىرىپ, قازاقستان الەمدىك قوعامداستىقپەن ويداعىداي ىنتىماقتاستىق ورناتتى, شەتەلدەردەن ءجۇزدەگەن ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتتى, تمد-نىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسىنا اينالدى, جاڭا استاناسىن سالدى, كورشىلەس ەلدەرمەن ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەدى. يادرولىق وتىننىڭ حالىقارالىق بانكى قازاقستاندا ورنالاسقان. ەلىمىز 2017-2018 جىلدارعا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس ءمۇشەسى بولىپ سايلاندى. قازاقستانعا دەگەن جوعارى حالىقارالىق سەنىم مەن قۇرمەتتىڭ ارقاسىندا ونىڭ تولىق قاۋىپسىزدىگى جونىندە دە ءسوز قوزعاۋعا بولادى. يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ شىنايى پايداسى وسى».
سونىمەن بىرگە, ق.توقاەۆ «يادرولىق تەجەۋ» تۇجىرىمداماسىن سىنعا الدى, ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل جايت «شاراسىزدىق نەگىزىندە تۋىنداعان». سەنات توراعاسى: «اقيقاتىن ايتقاندا, ول قارۋلانۋ جارىسىن اقتاپ الۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن گەوساياسي كەۋدەمسوقتىقتىڭ ءوسۋى جاعدايىندا الىپ مەملەكەتتەر قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋگە جانە ونىڭ ارسەنالدارىن ۇلعايتۋعا تىرىسادى. شىندىعىندا, ءبىز سونىڭ بارلىعىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. يادرولىق جارىس – بۇل مەملەكەتتەردىڭ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن ۇلكەن سالماق, بىراق ماسەلە تەك مۇندا عانا ەمەس. وسى قارۋدى قولدانۋ قاۋپى ادامزاتتىڭ ەكونوميكا, عىلىم, تەحنولوگيا, مادەنيەت سالالارىنداعى بەيبىت جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ق.توقاەۆ يادرولىق قارۋسىز الەمگە قول جەتكىزۋدىڭ جولدارى جونىندە ءوز كوزقاراسىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماق بار – انتاركتيكا, لاتىن امەريكاسى, تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, افريكا جانە ورتالىق ازيا. «وسىنىڭ ءوزى جەر شارىنىڭ جارتىسى, بۇل – يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ مۇمكىندىگىنىڭ ايعاعى. ءبىز قىرىپ-جوياتىن قارۋدان ازات (ەركىن) وڭىرلەردىڭ گەوگرافياسىن تاباندى تۇردە كەڭەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ەڭ الدىمەن, تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىز جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ يادرولىق قارۋسىز ءوڭىر مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋىنە ۇمتىلۋىمىز قاجەت. وسى باعىتتا تابىسقا جەتۋ – ؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟ ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟العا جەتەلەيتىن ماڭىزدى قادام بولارىنا سەنىمدىمىن. جاڭا يادرولىق قارۋسىز ايماقتار قۇرۋ ماسەلەلەسى كونفەرەنتسيامىزداعى «يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ» اتتى پانەلدىك سەسسيالاردىڭ بىرىندە تالقىلانادى».
سونىمەن قاتار, ق.توقاەۆ ازاماتتىق قوعامنىڭ قارۋسىزدانۋ ۇدەرىسىنە كەڭىرەك ارالاسۋىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى: «سەمەي جانە بۇكىل دۇنيە جۇزىندە ورنالاسقان وزگە دە يادرولىق پوليگونداردىڭ ونداعان جىلدار بويى قۇپيا جۇمىس ىستەۋ فاكتىسى يادرولىق قارۋعا ءتيىمدى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى, ال ونىڭ جاي-كۇيى تۋرالى شىنايى اقپارات قولجەتىمسىز. ازاماتتىق سەكتور, شىن مانىندە, وسى ماڭىزدى ۇدەرىستەن شەت قالعان».
سپيكەر ءوز سۇحباتىندا: «يادرولىق قارۋدىڭ ادامزاتقا ەش جاقسىلىق اكەلمەيتىن زۇلمات ەكەندىگى بارشاعا تۇسىنىكتى سياقتى. الايدا, ادامدار وسىنداي ايقىن تۇجىرىممەن كەلىسىپ قانا قويماي, يادرولىق كەۋدەمسوقتىقتى بەلسەندى تۇردە سىنعا الا وتىرىپ, اقىر سوڭىندا اسكەري اتومعا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋى ءتيىس. ءبىز قۇلدىقتى, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ, ايەلدەر قۇقىعىن قورعاۋ, اتموسفەراعا شىعارىلاتىن زياندى قالدىقتاردى شەكتەۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ قانشالىقتى تاباندى تۇردە جۇرگىزىلگەنىن بىلەمىز. يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىنداعى كۇرەستەن ازاماتتىق قوعام دا تىس قالماۋى قاجەت. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى بولا وتىرىپ, بۇۇ-نىڭ كۇن تارتىبىندەگى, سونىڭ ىشىندە قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانىڭ شەڭبەرىندەگى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ بويىنشا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىنە بەلسەندى ءتۇردە قولداۋ كورسەتىپ وتىردىم. وسىنداي جۇمىستىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىنە سەنىمدىمىن, ءويتكەنى, ول مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردى نەعۇرلىم ەسەپتىلىككە جانە جاۋاپكەرشىلىككە يتەرمەلەيدى, بۇل, اسىرەسە, قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا اسا قاجەت», دەدى.
ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, ن.نازارباەۆتىڭ 2045 جىلعا قاراي الەمدى يادرولىق قارۋدان تولىعىمەن ارىلتۋ تۋرالى باستاماسى قازىردىڭ وزىندە ساياسي كوشباسشىلار مەن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ اراسىندا قىزۋ قولداۋعا يە بولىپ وتىر. ەلۋدەن استام ەلدەن كەلەتىن وكىلدەر مەن جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سەمەي پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلعان كونفەرەنتسيا پرەزيدەنتتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە جاريالاعان ويلارىن ىسكە اسىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولماق. قورىتىندى قۇجات قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە.
ساۋلەبەك ءبىرجان