بالىق – ازىق-ت ۇلىكتىڭ ەڭ قاجەتتى ءتۇرى جانە ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا دا كوپ اسەرى بار. وسى تۇرعىدا قازاقستانداعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى از-كەم ءسوز ەتكىمىز كەلەدى.
قازاقستاندا بالىقتى سۋ ايدىندارى جەتكىلىكتى. ولار كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگى, ارال, بالقاش, الاكول باسسەيندەرى, بۇقتىرما, شاردارا, كوكساراي, قاپشاعاي سۋ قويمالارى. سونىمەن قاتار, ورال, سىرداريا, ەرتىس وزەندەرى مەن ونىڭ بويىندا ورنالاسقان كوپتەگەن كولدەردەن مول بالىق اۋلانادى. بالىق شارۋاشىلىعى كەڭەس وداعى كەزىندە قاتتى دامىپ, ءىرى بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ كەمەلەرىمەن, موتورلى قايىقتارمەن جاراقتالسا, باسسەين جاعالاۋلارىندا ءىرى بالىق وڭدەۋ كومبيناتتارى مەن زاۋىتتار جۇمىس ىستەپ, ولاردا جوعارى ساپالى ونىمدەر مەن كونسەرۆىلەر, ىستالعان, قاتىرىلعان, كەپتىرىلگەن بالىق ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جونەلتىلىپ جاتتى. ول كەزەڭدە ەلىمىزدە وزەن-كولدەر مەن توعان شارۋاشىلىقتارى كوپتەگەن وبلىستاردا ۇيىمداستىرىلىپ, حالىقتى بالىقتىڭ سان تۇرىمەن قامتاماسىز ەتتى.
كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن جىلىنا 50 مىڭ توننا, ارال تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنەن 21,5 مىڭ توننا, بالقاشتان 17 مىڭ توننا اۋلانسا, ەداۋىر كولەمدە بالىق بۇقتىرما, شاردارا, الاكول سۋ قويمالارىنان دا اۋلانىپ كەلدى. تەك اقتوبە وبلىسىنىڭ كولدەرىنەن جىلىنا 9 مىڭ توننا ءونىم الىناتىن. اتىراۋ بالىق وڭدەۋ كومبيناتى جىلىنا 1,5 مىڭ توننا بەكىرەنىڭ ۋىلدىرىعىن مەملەكەتكە تاپسىرىپ وتىردى. بالىق اۋلاۋ كولەمىنەن قازاقستان كەڭەس وداعى بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا تۇردى.
وداقتىڭ تاراۋىمەن رەسپۋبليكانىڭ بالىق شارۋاشىلىعى سالاسى دا ەلەۋلى كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. بارلىق ءىرى بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ شارۋاشىلىقتارى توقىراپ, بۇرىنعى قۇرىلىمدارىن جويىپ الدى. ال بارلىق بالىق ءوسىرۋ توعاندارى ناقتى قاراجاتتىڭ بولماۋىنان جۇمىستارىن توقتاتتى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا ارال تەڭىزىنە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنەن سۋ ءتۇسپەگەندىكتەن تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى ەرەكشە ءوسىپ, تەڭىزدە بالىق قورى جوعالا باستادى. تەك سول 80-جىلداردىڭ اياعىندا عىلىمي نەگىزدەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى جوعارى دەڭگەيدە وسەتىن قارا تەڭىزدەن كامبالا بالىعىن اكەلىپ جىبەرگەننەن كەيىن كوپ ۋاقىت وتكىزبەي تەڭىزدە اتالعان بالىق ءتۇرى تەز ءوسىپ, جەتىلىپ وندىرىستىك كولەمدە اۋلاۋعا قول جەتكىزىلدى.
تەڭىزدىڭ قايتا ورالۋىمەن بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭادان دامۋى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارۋىنا اسەر ەتسە, ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياسي باعىتىنا دا ماڭىزدى ۇلەس قوستى.
الايدا, جوعارىدان بىرقالىپتى كاسىپقويلىقپەن (بىلىكتىلىكپەن) باسقارۋ بولماعاندىقتان, سالانىڭ ىلگەرى دامۋىنا نەگىز بولماي وتىر. رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ ءتاۋەلسىزدىگىن العان العاشقى جىلدارى بالىق شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا بولىپ, ودان سوڭ ءبىرشاما جىلدار قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ, كەيىن قايتادان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا مينيسترلىكتىڭ بۇرىنعى بالىق كوميتەتى جويىلىپ, جاڭادان ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى بولىپ قۇرىلدى. بۇرىنعى بالىق كوميتەتى دە وسىعان كىرىپ كەتتى. بۇل كوميتەت بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ءجانە بالىق قورىن قورعاۋ ينسپەكتسياسىن قارجىلاندىرىپ, باسشىلىق جاسايدى. ال بالىق اۋلاۋ كاسىپشىلىگىنە, ولارعا ۋچاسكەلەر ءبولۋ ءۇشىن تەندەر وتكىزۋ جۇمىستارىنا باسشىلىقتى ايماق كولەمىندە وبلىستىق تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ءجۇرگىزەدى. دەگەنمەن, بۇل كوميتەتتەن بالىق اۋلاۋ, باسسەيندەر مەن بالىق شارۋاشىلىعىنا ماڭىزى بار كولدەردىڭ تۇراقتى سۋ كولەمىنىڭ ءتۇسىپ تۇرۋىنا ەشقانداي دا كومەگى جوق. بالىق حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قاجەت ەتەتىن ازىق-ت ۇلىك ءتۇرى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا سەبەپكەر بىردەن-ءبىر تابىس كوزى بولسا, ەل ەكونوميكاسىنا دا قوسار ۇلەسى مول. سوندىقتان بالىق شارۋاشىلىعى نەگە ورمان-توعاي, جانۋارلار دۇنيەسى نەمەسە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ سياقتى سالالارعا قوسىلادى؟ مۇنداي جاعدايدا قالاي ىلگەرى داميدى جانە قانداي ءتيىمدى ناتيجە بەرمەكشى؟
بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعى ايقىن, بەرەرى كوپ. ارال تەڭىزىندە «كوكارال» پلوتيناسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى قولعا الىنىپ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ اۋماعى ۇلعايىپ جانە بالىق اۋلاۋ كولەمى 2-3 ەسە ارتىپ, بۇگىندە 30 مىڭ تونناعا دەيىن بالىق اۋلانادى. قازىردىڭ وزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت بەكىرە ءوسىرىپ, ودان قارا ۋىلدىرىق الۋدا, جايىق-كاسپي جانە اتىراۋ وبلىسىنداعى بەكىرە ءوسىرۋ زاۋىتتارى دا بەكىرەنىڭ مايدا شاباقتارىن جىلدان-جىلعا ءوسىرىپ, وندىرىستىك قۋاتتارىن ارتتىرۋدا.
جوعارىدا اتالعان بالىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزىندە سالانى تەز ارادا ىلگەرى دامىتۋ ءۇشىن اتالعان سالانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قۇرامىنان جەكە كوميتەت رەتىندە قۇرۋدى ۇسىنامىز. قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, رەسپۋبليكا كولەمىندەگى سۋ ايدىندارىنداعى بالىق قورىن قورعاۋ ينسپەكتسياسى جانە بارلىق بالىق اۋلاۋ جانە ءوڭدەۋ قۇرىلىمدارىنىڭ باسىن ءبىر جەردە توعىستىراتىن كوميتەت جۇمىسى جەمىستى بولادى دەگەن ويدامىز. رەسپۋبليكا كولەمىندەگى بارلىق بالىق اۋلاۋ, وڭدەۋ شارۋاشىلىقتارى, ونىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە بالىق قورىن قورعاۋ ينسپەكتسياسى بىرلەسىپ جۇمىس جاساعان جاعدايدا عانا ونى بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندەگى كولەمىنە جەتكىزىپ, حالىقتى ءتىرى جانە جاس بالىق تۇرلەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ, رەسپۋبليكا ىشىندە جانە شەتەلدەرگە دە ساپالى ءونىم شىعارۋعا مۇمكىندىك بولاتىنى انىق.
جىلقىباي ارىنعازيەۆ,
بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى, ارال اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
قىزىلوردا وبلىسى