الەۋمەتتىك ستراتيفيكاتسيا جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى سانالاتىن قوعامنىڭ سالماعى باسىم وسى توبى بۇگىندە قاي ەلدە بولماسىن كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. تۇرمىسى جوعارى جانە تومەن تۇراتىنداردىڭ ورتاسىنداعى بەلسەندىلەر – ورتا تاپتىڭ ازايۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدىراۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولادى ەكەن.
ايتار بولساق, ءبىزدىڭ ەلدە ورتا تاپ تۋرالى تۇسىنىك ءالى دە بولسا لايىقتى سيپاتقا يە بولماي وتىرعان سىڭايلى. سەبەبى, ەلىمىزدەگى جاعدايى جاقسى دەگەن تۇرعىنداردىڭ شىن ءمانىندەگى تۇرمىس دەڭگەيى شەتەل ازاماتتارىنىڭ تومەنگى تابىنىڭ كريتەريلەرىمەن سايكەس كەلۋى ابدەن مۇمكىن. جالپى, ورتا تاپتىڭ ءار ەلدە ءارالۋان بولاتىندىعىن ەسكەرۋ قاجەت. جانە دە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن ءسوز ەتكەندە ونىڭ قۇرىلىم جاعىنان ءبىردەي بولمايتىنىن, ادامزات تۇرمىسىنىڭ اراسىندا قاشاندا تەڭسىزدىك بولاتىنىن دا ەسكەرۋ ماڭىزدى سياقتى. سوندىقتان دا ولاردىڭ جىكتەلۋى عالىمدار ءۇشىن ىلعي دا كۇردەلى ماسەلە بولىپ كەلدى.
دەسەك تە, الەۋمەتتانۋشىلار ازاماتتاردىڭ ءبىلىمى, تابىسى, ماتەريالدىق جاعدايىنا بايلانىستى بىرنەشە جىكتەرگە ءبولىپ قارايتىن ستراتيفيكاتسيالىق مودەلدەردى ۇسىنادى. ولاردىڭ قاتارىنا جوعارى تاپ, ورتا تاپ, جۇمىسشى تابى جانە تومەنگى تاپ جاتادى. قارجى جانە ونەركاسىپ ماگناتتارى, جوعارى بيلىك ەليتالارى جاتاتىن جوعارى تاپ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءجونى باسقا. تاپ سولاي تابىسى تۇراقسىز, جۇمىسسىز, الەۋمەتتىك از قامتىلعاندار جايىن دا بولەك اڭگىمەلەمەكپىز.
بۇل رەتتە اۋقىمدى توپ – ورتا تاپتىڭ قوعامدا الار ورنى ەرەكشە ەكەندىگى وسىدان بىرنەشە عاسىرلار بۇرىن-اق بەلگىلى بولعان. وسى ورايدا ۇلى ويشىل اريستوتەل: «كەز كەلگەن مەملەكەتتە ءۇش توپ بار. ءبىرىنشىسى – بايلار, ەكىنشىسى – كەدەيلەر. ال ءۇشىنشىسى – ەڭ جاقسىلارى», دەگەن ەكەن. ءتىپتى, وتكەن XX عاسىردان باستاۋ العان ورتا تاپتىڭ ورتاسىن كوبەيتۋ ماسەلەسى قاشاندا ماڭىزدىلىعىن جويماي كەلەدى. وعان كوپتەگەن سەبەپتەر دە جوق ەمەس, ارينە.
ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامداعى الەۋمەتتىك ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىقتىڭ جانە ەكونوميكانىڭ تىرەگى ورتا تاپ وكىلدەرى ەكەندىگىن ەسكەرە كەتكەن ءجون. سونداي-اق, قوعامنىڭ نەگىزگى ينتەللەكتۋالدىق كۇشى مەن جوعارى ماماندارىنان تۇراتىن توبىنىڭ كەز كەلگەن ماسەلەدە بەلسەندىلىك تانىتا الاتىنى تاعى بار. بۇگىندە عالىمدار, جازۋشىلار, سۋرەتشىلەر, ءدىن قىزمەتكەرلەرى, وقىتۋشىلار, دارىگەرلەر, ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلەر مەن ماماندانعان جۇمىسشىلار جاتاتىن ورتا تاپتىڭ زامان تالابىنا ساي وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى بولەك جانە ەكونوميكا مەن ساياسي باعىتتا تاۋەلسىز ەكەنى بەلگىلى. حالىقتىڭ نەعۇرلىم كوپ بولىگى اۋقاتتى بولعان سايىن, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى دا نىعايا تۇسەتىنى دالەلدەنگەن. ياعني, قانداي دا ءبىر مەنشىككە يە ازامات وزىنە تيەسىلى يگىلىكتەردىڭ ساقتالۋىنا مۇددەلى.
بۇل تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ۇدايى نازار اۋدارىپ كەلەدى. وسى تۋرالى وتكەن جىلى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتى XVI سەزى بارىسىندا ورتا بۋىن قازاقستاندىق ۇلتتىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن باسا ايتقان بولاتىن. «ەلىمىزدەگى ورتا تاپ كاسىبي مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇلار ناعىز زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋىنا مەيلىنشە مۇددەلى, مەملەكەتتىڭ حالىققا ەسەپ بەرۋىن قالايتىن, ەلدەگى تۇراقتىلىق ءۇشىن بارىمەن كۇرەسەتىن ۇلكەن كۇش», دەدى ەلباسى سوندا.
پرەزيدەنتتىڭ ورتا تاپ وكىلدەرىنە بەرگەن سيپاتى بويىنشا, ەلىمىزدەگى ورتا تاپ تۇرعىندارى – بۇل ءوزىنىڭ باسپاناسى, اۆتوكولىگى, بيزنەسى مەن جالاقىسى قالىپتى, وتباسىن اسىراپ وتىرعان, بالالارىن وقىتۋعا, قىدىرۋعا جاعدايى تولىق كەلەتىندەر. بۇل رەتتە ەلباسى ءدال وسى تاپ تۇراقتىلىقتىڭ مەيلىنشە جاقتاۋشىسى ەكەندىگىن, گەرمانيادا ۇلتتىق بايلىقتىڭ 90 پايىزىن ورتا تاپ وكىلدەرى قۇراپ وتىرعانىن اتاپ ايتقان بولاتىن.
الەمنىڭ ەڭ دامىعان جەتەكشى ەلدەرىندە ورتا تاپ حالىقتىڭ 60-80%-ىن قۇرايدى. كەم دەگەندە بۇل كورسەتكىش جارتىسىنا جۋىقتاۋى كەرەك. باسىلىم بەتتەرىندەگى دەرەكتەر بويىنشا, مەملەكەتىمىزدە ورتا بۋىننىڭ قاتارى ازايىپ كەلە جاتقانى ايتىلۋدا. سوڭعى جىلدارى تەڭگە باعامى وزگەرگەنگە دەيىن ولاردىڭ كورسەتكىشى 25-30% بولسا, قازىرگى تاڭدا 10-15%-دى قۇرايدى. مۇنىڭ وتە از كورسەتكىش ەكەندىگى بەلگىلى. جانە دە الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ ارتاتىنىنا كۇمان دا جوق ەمەس.
ءتىپتى, بىرقاتار ساراپشىلار ءبىزدىڭ ەلدە ورتا تاپ تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە دەپ ەسەپتەيدى. كەيبىرى مەملەكەتىمىزدەگى ورتا تاپتىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە بولاتىنىن تۇسپالداسا, تاۋەلسىز مامانداردىڭ پىكىرى بويىنشا, ەلدىڭ ورتا تاپ وكىلدەرىن شەتەلدىكىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سونداي-اق, ەلدە قوعامنىڭ ورتا بۋىندارىنىڭ سانى باسىم ەكەندىگىنە جانە ونىڭ جىلدان-جىلعا ۇلعاياتىنىنا سەنىم بىلدىرەتىن ساراپشىلار دا جوق ەمەس.
دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا تەك ءبىزدىڭ ەلدە ەمەس, بىرقاتار مەملەكەتتەردە الاڭداتارلىق احۋالعا اينالىپ وتىرعان بۇل ماسەلە كوپتەگەن شارالاردى قولعا الۋعا يتەرمەلەيدى. سەبەبى, جاھاندىق سيپات العان داعدارىس, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى اسىرەسە, ەكونوميكانىڭ بەلىن بۇكتىرگەنى راس. وسى رەتتە ونىڭ سالقىنى ءبىرقاتار بيزنەس وكىلدەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىسىن قيىنداتىپ, ايتارلىقتاي سوققى بەردى. ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ ناعىز يادروسى سانالاتىن بيزنەسمەندەردىڭ سانى كەمىپ, ورتا تاپتىڭ پايىزى دا ازايىپ قالدى.
كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ەكەندىگى بۇگىندە بارشاعا ايان. دامىعان ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بولساق, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ ەلدىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە ۇلكەن ماڭىزعا يە. شوب-تى دامىتۋ ارقىلى سالالىق جانە وڭىرلىك مونوپوليزمدى جويۋعا, نارىقتا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى كوبەيتۋگە, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانۋعا, قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن ورتا تاپ قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. سوندىقتان دا, ەلدەگى كاسىپكەرلىك سالاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ونى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى شارالارىن قولعا الۋ قاجەت.
ال بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە قوعام اراسىندا ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ سانىن ارتتىرۋ بارىسىندا كوپتەگەن جۇمىستار جۇزەگە اسىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالار ەنگىزىلىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ابزال. بيزنەسكە تۇراقتى ءارى قولايلى جاعداي جاسالىپ, جەڭىلدەتىلگەن سالىق جۇيەسى, كەپىلدى, سۋبسيديالاندىرۋ مەن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ سەكىلدى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەنگىزىلۋدە. دەي تۇرعانمەن, ءالى دە بولسا ەكونوميكاعا تاۋەلدى بولىپ وتىرعان وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن تولىققاندى تەكسەرىپ, شوب وكىلدەرىنە بۇدان دا تيىمدىرەك جاعدايلاردى جاساۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. سونداي-اق, سالىق كولەمىن ودان ءارى قىسقارتا ءتۇسۋدىڭ ماڭىزى دا ايرىقشا.
ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وتكەن جىلعى زەرتتەۋلەرى بويىنشا اقش-تا ورتا تاپتىڭ ۇلەسى 42-55% ارالىعىندا ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. بۇل كورسەتكىش بۇرناعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە پايىزعا كەمىگەن. ياعني, 2015 جىلى امەريكا تۇرعىندارىنىڭ تەك جارتىسىنا جۋىعى عانا وزدەرىن ورتا تاپتىڭ وكىلىمىز دەپ ەسەپتەگەن. ال بۇل تۇرعىدا دامىعان ەلدىڭ ورتا تاپ تۋرالى كريتەريلەرىنىڭ وزگەشە ەكەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. مىسالى, «Business Insider» جۋرنالىندا ورتا تاپتى سيپاتتايتىن مىناداي انىقتامالار بەرىلىپتى. وندا جىلدىق تابىسى 25 پەن 76 مىڭ دوللاردى قۇرايتىندار وزدەرىن ورتا تاپتىڭ وكىلى رەتىندە سانايدى. مىسالى, نيۋ-يورك پەن كاليفورنيا ءۇشىن ادامنىڭ ءبىر جىلدىق تابىسى 30 مىڭ دوللاردان جوعارى بولۋى قاجەت. ياعني نيۋ-يورك تۇرعىنى ايىنا 3000 دوللاردان كەم تاباتىن بولسا, وندا ول تومەنگى تاپتىڭ جانىنا جايعاسادى.
سونىمەن قاتار, «نەزاۆيسيمايا گازەتا» باسىلىمى كورشى رەسەيدە ورتا تاپتىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن جازعان. ياعني ەكونوميستەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار ەلدە ورتا تاپتىڭ ورنى ويسىراپ قالعانىن ايتادى. ولاردىڭ ايتۋى بويىنشا, رەسەيدەگى رەسمي دەرەكتەر كورسەتىپ وتىرعان ورتا تاپتىڭ 20-25%-دىق كورسەتكىشى, شىن مانىندە 7%-دى قۇرايدى. ال رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ الەۋمەتتانۋ ينستيتۋتى تۇرعىنداردىڭ 20%-ىن ورتا تاپقا جاتقىزۋعا بولاتىنىن ايتادى.
شەتەلدەن دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ, ولاردىڭ قوعامى, قۇرىلىمى جانە تۇرمىسىنىڭ بىزدىكىنەن بولەك ەكەندىگىن ايتتىق, بۇل رەتتە ءار ەلدىڭ وزىندىك ۇستانىمدارى بولاتىنىن دا ەسكەرۋ قاجەت. «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا, يتتەرى قارا-قاسقا» ەكەنىن بابام قازاق باياعىدا بىلگەن. سەبەبى, باعزى زاماننان قاناعاتپەن قارىن تويعىزىپ, شۇكىرلىك ەتۋ ارقىلى شارۋاسىن جاساپ جاتقان ءيسى قازاققا وسى جونىندە سۇراق قويار بولساڭىز, مىندەتتى تۇردە «ءوزىن ورتا تاپقا جاتقىزاتىنى» جونىندە جاۋاپ الاسىز. بۇل تۋرالى شەتەلدىك ساراپشىلار دا ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى رۋحاني تۇرعىدا ورتا تاپقا جاتقىزۋىن ورتا تاپ سيپاتتارىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيدى.
ال وسىعان قاتىستى وتكەن جىلعى «قازاقستانداعى ورتا تاپ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى رەتىندە» اتتى كونفەرەنتسيادا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى رامازان سالىقجانوۆ تۇشىمدى پىكىر ايتقان بولاتىن. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, ەڭ ءبىرىنشى, ورتا تاپ وكىلدەرىن تابىسىمەن الىپ قاراعان دۇرىس ەمەس. ەكىنشىدەن, ءار ۇلتتىڭ, قوعامنىڭ وزىندىك تانىمىندا ەرەكشەلىكتەرى بار. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ەلىمىزدى الار بولساق, قازاق حالقىنا «شۇكىرشىلىك», «تاۋبەشىلىك ەتۋ» ءتان. سوڭعى زەرتتەۋلەرىمىزدەگى «ءسىز ءوزىڭىزدى قالاي سەزىنەسىز؟», «ءوزىڭىزدى قاي تاپقا جاتقىزاسىز؟» دەگەن ساۋالدارعا حالىقتىڭ باسىم بولىگى ءوزىن جاقسى سەزىنەتىنىن, ءوزىن ورتا تاپقا جاتقىزاتىندىعىن ايتقان. ال اۋىلداعى ورتا تاپقا جاتاتىن ازامات پەن قالاداعى ورتا تاپ وكىلى جانە باتىستىڭ ورتا تاپ وكىلدەرى اراسىنداعى تابىستارى, كوڭىل-كۇيلەرى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى, دەيدى عالىم.
دەمەك, ورتا تاپ وكىلى دەگەن كەزدە ناقتى ەل-جۇرتتىڭ, قوعامنىڭ, ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاعدايدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتا تاپ وكىلدەرى ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلۋى قوعامداعى تۇراقتىلىق جاعدايىنا بايلانىستى. ورتا تاپ نەعۇرلىم كوپ بولعان سايىن قوعام تۇراقتى دامىپ, بيلىكتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان باعىتى دۇرىس دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. ياعني ەلدەگى ورتا تاپ وكىلدەرى سانىنىڭ كوبەيۋىنە مەملەكەت ءمۇددەلى.
سونىمەن قاتار, ر.سالىقجانوۆ قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ورتا تاپ وكىلدەرىنىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى, ولاردى انىقتايتىن ناقتى ولشەمدەر دە جوق. ال, ورتا تاپ وكىلدەرىنە باسىندا باسپاناسى, استىندا كولىگى بار, بالا-شاعاسى مەن تۋعان-تۋىسىنا قارايلاسۋعا جاعدايى جەتەتىن ازاماتتاردى جاتقىزۋعا بولادى, دەيدى.
دەسەك تە, دامىعان ەلدەرمەن يىق تىرەستىرىپ دامۋشى كوشكە ادىمداي ىلەسكەن سوڭ, ەلدىڭ ورتا تابىن كوبەيتۋ جانە ولاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن كوتەرۋ دە مەملەكەتتىڭ جانە كەز كەلگەن ازاماتتىڭ مىندەتى دەۋگە بولادى. سەبەبى, بىرەۋدەن كەش, بىرەۋدەن ىلگەرى كەلەتىنىمىزگە قاناعات ەتۋ ءوز الدىنا, «بۇدان دا جامان كۇندە تويعا بارعانبىز» دەگەندى «بۇدان دا جاقسى بولۋ قاجەت» دەگەنمەن الماستىرۋ زامان تالابىنا ساي بولماق.
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»