اۋىل اتاسىز بولماس دەگەن ەلمىز. ول – بيلىك. جەر-جەردەگى بيلىك وكىلى ءبىزدىڭ زاماندا اكىم. توقتاۋسىز اۋىسىپ تا جاتادى. ءىس تىندىرارى دا بار, قازاقتا «سۋشا سۋدىراپ» دەگەن ءسوز دە بار, سۋدىراپ كەتەتىنى دە جەتكىلىكتى.
ءيا, تىرشىلىكتىڭ كوزى – سۋ.
الەم اۋىز سۋدىڭ شەشىلمەس پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانىن مويىنداعالى قاشان. گازەتتەر مىنا كورشى قىتايدىڭ وتكەن جىلى 500 ملن. ادامى تۇششى سۋدان تارشىلىق كوردى دەگەن دەرەك كەلتىردى. سەلت ەتپەي جۇرگەن ءبىز سياقتىمىز. «ويان, قازاق!» دەپ مىرجاقىپ اتتانداپ كەتىپ ەدى. ءالى ۇيقىسىراعان جاعداي. سۋ كوزىن تازا ساقتايىق دەگەن ەستەن شىققانداي. سۋدىڭ ەسى بارىن, جاقسىعا مەرەيلەنىپ, جاماندى جاتىرقاپ, ءتۇسى (كريستالى) بۇزىلىپ, قوشقىلدانىپ شىعا كەلەتىنىن عالىمدار دالەلدەگەن. الدە, ءبىز سونى وقىمايمىز با؟ وقىمايتىن شىعارمىز. وسى بيىل مالى ءبىر قورا ءبىر ازاماتتىڭ سوڭعى جيىرما جىلدا گازەت-جۋرنال ۇستاپ كورمەگەنىن ەستىگەندە جانىم تۇرشىكتى. سوندا ونىڭ انا جۇگىرىپ جۇرگەن بالالارى نە بولدى؟ قوي ءتورت اياقتى, بۇلار ەكى اياقتى جاراتىلىس بولىپ قالعانى ما؟ ەلىمىزدىڭ بولاشاق ازاماتتارىنىڭ كەيپى وسى بولسا ەندى نە بولدىق؟
وتكەندە جاڭاارقاعا بارعان ەدىم. جۇرتتىڭ ءىشىپ وتىرعان سۋى كەرمەكتەنىپ كەتتى دەپ 40 شاقىرىم جەردەن جاڭا سۋ قۇبىرىن تارتىپ جاتىر ەكەن. ال, وسى ءبىزدىڭ اۋدان ورتالىعىنىڭ حالقىنىڭ پايدالانىپ وتىرعان سۋى جىل وتكەن سايىن اششىلانىپ بارا جاتقانىن جۇرتتىڭ ءبارى ايتادى. ونىڭ اقىرى نەشە ءتۇرلى اۋرۋعا اكەلەتىنى تاعى بەلگىلى. ۇندەمەي جۇرگەن جوقپىز. مىنا, ايۋلىنىڭ ەتەگىندەگى تۇششى سۋدىڭ مول قورىنان قوسىمشا رەزەرۆۋارعا سۋ قوسايىق دەگەن پىكىر سان جينالىستا ايتىلدى. اراسى 40 شاقىرىم ەمەس, 300 مەتر. ەل سوڭعى اكىمنىڭ دە, سودان بۇرىنعىسىنىڭ دا قۇلاعىنا قۇيىپ باققان. كەشەگى ءۇلكەندەر ايتۋشى ەدى, «كوكەيىندە جوققا كەۋدەسىنە كۇمىس قۇيساڭ دا وڭبايدى» دەپ.
ەڭ ءبىر سوراقىسى سول, تۇششى سۋدىڭ مول قورىن تازا ساقتايىق دەگەن نيەتتىڭ جوقتىعى. تۋرا سول تۇششى سۋ قورىنىڭ ۇستىنە جىلدا اپارىپ بىرەۋدى جەرلەپ جاتادى. ولىكتىڭ اعزاسى ءجۇز جىل بويى اعىپ, سۋعا قوسىلادى ەكەن. سوندا ءبىز بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءىشەر سۋىن لايلاپ جاتىرمىز. كەشەگى ك.مەديەۆ اكىم بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا سول جەرگە ادامدى جەرلەۋگە تىيىم سالدىرعان ەدىك, كەيىن اكىم بولعاندارعا تازا سۋدىڭ كەرەگى بولماي قالىپتى. الدە, ءبارىنىڭ ورنىنا ك.مەديەۆتى قايتا اكەلىپ وتىرعىزۋ كەرەك پە ەدى. وكىنىش, وتكەن قايتىپ ورالمايدى.
اۋدان باسىنداعى بۇلاقتىڭ دا, قۇدىقتاردىڭ دا سۋى تازا دەپ ايتۋ قيىن. جالعىز بۇلاقتىڭ جان-جاعىن مونشامەن بىتەدىك. ءار ءۇيدىڭ جانى سەپتيك. قۇدىقتان جيىرما-وتىز مەتر جەردە قالقيىپ دارەتحانا تۇر. جەر استى سۋى جالعاسىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك قاي قۇدىقتان سۋ ىشكەندەيسىڭ.
قايران نۇرا جىلاپ اعىپ جاتىر. سۋىنىڭ كەمشىندىگىنەن ەمەس. سۋىنىڭ تازالىعىن سىيلاپ, قاسيەتىن تۇسىنبەگەنىنە جىلاعان نۇرا. تال تۇستە نۇرانىڭ جاعاسىنا بارساڭ كىر-قوجالاق ماشيناسىن ىسپالاپ جۋىپ, سۋدىڭ بەتىندە قارا-قوشقىل بوپ اققان مايعا ءماز بوپ قاراپ تۇرعان ءپاتشاعاردى كورەسىڭ. ەشكىمنىڭ وندا جۇمىسى جوق. ويتكەنى ول... ول! اركىم ءوزىن دۇنيەنىڭ تىرەگى ساناعان ناداندىق.
سول نۇرانىڭ جاعاسىنا الدەكىمدەر نەشە ءتۇرلى ءدارىنى شاشىپ كەتىپ تە جاتادى. وتكەن جىلى بەلگىلى قاشتاي اقساقالدىڭ نەمەرەسى ويناپ ءجۇرىپ سول دارىلەردەن ۋلانىپ, پالەنباي كۇن ەسسىز جاتتى. «وسى ءبىزدىڭ اۋداندا وسىندايلارعا جاۋاپ بەرەتىن سەس دەگەن مەكەمە بولۋشى ەدى, سول قايدا؟» دەستى جۇرت. ول باسقا جاقتا. ەسكى قونىستا كوشە الماي قالىپ قويىپتى. ءتۇيەسى جۇك كوتەرە المايتىن ارىق ەكەن. الدە يەسى باسقا جاققا كوشكىسى كەلە مە؟ ايتەۋىر ءبىر بەرەكەسىزدىك. اتى بار, زاتى جوق سەس-ءتى جاۋىپ تاستاسا قايتەدى. اۋدان اقسۋ-ايۋلىدا, ال سەس دەگەن... قايدا ەكەنىن قۇمالاقشى بىلەتىن شىعار.
الدەبىر اۋداندى ەسكە العاندا, ونىڭ ءسانى مەن قاسيەت تۇتاتىن ورىندارى ەسكە تۇسەدى. ۇلىتاۋ دەسەك ونىڭ كوكتى سۇيگەن شىڭدارى عانا ەمەس, ادەمى شاھارى, جاڭاارقا دەگەندە داليىپ جاتقان كەڭ دالاسى عانا ەمەس, ءساندى كوشەلەرىنىڭ بەينەسى ەلەستەيدى. شەت دەگەندە دە سونداي جۇرەكتى ءلۇپ ەتكىزەر, قاسيەت تۇتار ورىندار كوپ بولسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. باردى ۇقساتا الماي جۇرگەن جاي جەتكىلىكتى. ءبىر عانا مىسال, وتكەن جىلى ويلانباستان اۋداننىڭ كونە ورتالىعىنا داليتىپ تاعى ءبىر تويحانا سالىپ تاستادى. سول جەردە, الاقانداي ءجۇزدە-ءجۇز جەردە ءۇش تويحانا تىرەسىپ تۇر. بۇل كىمگە كەرەك؟ سول جەرگە اۋدان تاريحىن, مادەنيەتىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق بەينە بولسا ەكەن دەگەن ءسوز قۇلاققا كىرمەدى. جەر بەرىلىپ, وڭكەيىپ, سالتاناتتان اۋلاق, بىردەڭە تۇرعانىن ءبىر-اق كوردىك.
تاعى ءبىر اكىمنىڭ قولىنان كەلگەنى, 48311 قازاعىنان 5021 ادام ءتىرى قالعان ازالى ورىنعا ەسكەرتكىش دەپ بەس قاڭىلتىردىڭ باسىن قوسقان كۇركە. ونىسىن 5 ملن. تەڭگەگە جاساتىپتى. ەڭ بولماسا تەمىر شارباعىن دا جاڭارتپاعان. سول شارباقتىڭ بەس-التاۋىن ءوزىمىز ۇيدەن سۇيرەپ اپارىپ 1992 جىلى قورشاۋ جاساعانبىز. سولار ءالى تۇر. ەسكى شارباقتار دا 5 ملن. ىشىنە كىرىپ, قۇلقىنعا ەنىپ كەتكەن شىعار. قاڭىلتىر كۇركەدە نە ءبىر جازۋ جوق, نەگە قويىلعانى دا بەلگىسىز. كەزىندە وسى قاڭىلتىردىڭ بىرىنە «ءتۇتىنى تۇمان بولعان قايران ەلىم, ءبىر ۇيدەن قىستاۋ باسى قالمادى عوي» دەگەن ءسوز جازىلسىن دەگەن ەدىك. قۇلاققا كىرمەپتى. كەلەسى اكىم «مۇنىڭ ماعان قاجەتى جوق» دەگەندى ايتتى. سول كۇركەنى وتكەن كۇزدە داۋىل ۇشىرىپ اكەتكەن ەدى. ءسىرا, تابيعات ءوزى شەشكەن ەكەن ءماسەلەنى. مىنە, بيىل ەلدى باسقارۋعا كەلگەن جاڭا اكىم مارات جانداۋلەتوۆ جاڭا جوبا جاساتىپ, ءىستى قولعا العانىنا ريزاسىڭ.
توبەنىڭ ارتىنداعى سوناۋ 1932 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان كونە زيراتتىڭ تاپ ورتاسىندا ءبىر شۇڭقىرعا جەرلەنگەن 400-دەن اسا ادامنىڭ مۇردەسى بار. ول دا ەسكەرۋسىز. تاعى سول 1992 جىلى ايۋلىنىڭ شىڭ بيىگىنەن كىسى بويى جىڭىشكە تاستى ءبىز اكەلىپ قاداعانبىز. سونى بارىپ كورگەن اكىم جوق. اشتان قىرىلعان وسى جانداردىڭ جاتقان جەرىن قورشاۋ كەرەكتىگى سان ايتىلدى. ماسەلە سوعان قارجى جوققا تىرەلەدى. ءوتكەن جىلى پاركتى جاڭا تەمىر شەتەنمەن قورشادى. سونىڭ بۇرىنعى قورشاۋىنىڭ جيىرما-وتىز مەترى سول جەردى قورشاۋعا بۇيىرماعانىنا نە ايتاسىڭ. ەسكى قورشاۋدىڭ پالەنباي ءجۇز مەترىنىڭ قايدا كەتكەنىن جۇرت بىلە الماي دال.
ورتالىقتىڭ باس كوشەسى شورتانباي جىراۋ اتىنداعى داڭعىلى ماقتانۋعا لايىق كوشە. قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىندەي كەرىلىپ, شاھاردى قاق بولە سوزىلىپ جاتىر. كونە سەيفۋللين اتىنداعى كوشە دە سوڭعى كەزدە ءتاپ-ءتاۋىر تۇزەلىپ قالدى. بىراق, وسى باستى ەكى كوشەدەن ءبىر بىرىنە وتەتىن جالعىز سوقپاق ءوزى تار, ابىكەن اتىنداعى شولاق كوشە. جاياۋ دا, ساپىرىلىسقان ماشينالار دا سوندا. ءتىپتى, انا بانكتىڭ جانىنان كەيدە جاياۋ ادام وتە المايتىنداي جاعداي تۋىندايدى. بولاشاقتا جۇرگىنشى دە, ماشينا-كولىكتەر دە كوبەيە تۇسەرى داۋسىز. تاعى ءبىر كولدەنەڭ كوشە سالۋ تۋرالى سان ۇسىنىس تۇسكەن. بۇرىنعى اكىمدەر ويلانبادى. ازىرگە شەشىمىن كۇتەمىز.
ۇرپاق كونەدەن كەلە جاتقان مۇرامەن ماقتانادى. سول مۇرانىڭ كوزى وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا سالىنعان اۋدان بويىنشا جالعىز ورتا مەكتەپ ەدى. سول مەكتەپتى سالۋ جۇمىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن مەكتەپ باسشىسى ح. ءسارىنجىپوۆ «لەنين» وردەنىن العان. ەس كەتكەن 90 جىلدارى سول مەكتەپتى قيراتىپ تىندى. ەندىگى قالعان كونە مۇرا اۆتوستانسانىڭ جانىنداعى 1931 جىلى سالىنعان جەتى جىلدىق مەكتەپ. بۇل مەكتەپ دەتدوم دا بولعان. 50-جىلداردان تۇتىنۋشىلار وداعى مەكەندەدى, سالىق كوميتەتى ءبىراز جىل ورىن تەپكەن. قازىر قاراۋسىزدىقتىڭ سالدارىنان بەلىن جازا المايتىن قارتتاي, بۇكىرەيىپ-شويىرىلىپ تۇر. اۋدانداعى العاشقى وقۋ ورنىنىڭ دا (بۇكىل ۇستازدارى مەن شاكىرتتەرىنىڭ ءتىزىمى قولدا), پالەنشە بالا قىرىلعان دەتدومنىڭ دا, وگىز-اربا مەن حالىققا استىق تاسىعان ساۋدا ورنىنىڭ دا تاريحى جاتقان عيماراتتىڭ بۇگىنگى ءحالى وسى. «جاناشىر بار ما؟» دەپ ءوزى داۋىستاپ تۇر.
كوڭىلدە جۇرگەن تۇيتكىلدەردىڭ ءبىرى ينتەرنات جاعدايى. جاز بولسا سۋعا مالشىنىپ, قىس بولسا ءۇش شاقىرىم جەردەن سۋىققا توڭىپ بالالار بۇرسەڭدەپ كەلە جاتادى. وقۋ تۇگىلى بالانىڭ باسى قايعى. 90-جىلدارى امال جوق شىدادىق. كەيىن بۇل ماسەلەنى قولعا العانبىز. وبلىس اكىمى ن.نىعماتۋلين كوتەرىلگەن ماسەلەنى قۇپ كورىپ, ءوزى كەلىپ تانىسىپ, تۋرا مەكتەپ جانىنان ينتەرنات سالۋ كەرەك ەكەنىن جانە بالالار ينتەرناتتان دالاعا شىقپاي مەكتەپكە ءدالىز ارقىلى بارۋى كەرەكتىگىن ايتىپ, تاپسىرما بەرگەن-ءتىن. كەلەسى اكىم س.احمەتوۆ تە ماسەلەگە وڭ كوزقاراسىن ءبىلدىردى. امال نە, ءبىزدىڭ ورالىمسىز باسشىلار وبلىس قۇپ كورگەن ءىستى ارمەن قاراي جالعاستىرىپ اكەتە المادى.
ينتەرنات «مەكتەپ جانىنداعى» دەپ اتالادى. مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتقا ءار ءپاننىڭ مۇعالىمى جەكە-جەكە بارىپ, قوسىمشا ساباق تا جۇرگىزەدى. ءۇش شاقىرىم جەردەگى ينتەرناتقا قىستىڭ بورانىندا, ساقىلداعان سارى ايازدا قاي مۇعالىم بارادى؟ وقۋشىنىڭ قاراۋسىزدىعى وسىدان تۋىندايدى. مىنا, تەنتەكتەر كوبەيىپ تۇرعان زاماندا, سول وقۋشىنىڭ امان-ساۋ بارىپ قايتۋىن ويلاماعان باسشىلارعا ايتار ءسوز جوق.
وتكەن جىلى سول ينتەرناتقا 50 ملن. تەڭگەگە جوندەۋ جاسالىنىپتى. بىتىرگەن ءىسىنە نازار سالدىم. ەسىكتىڭ الدىندا شاينەكتەي-شاينەكتەي تاستار جاتىر. بالا جاتاتىن بولمەلەردىڭ ەسىگى بوساعاسىمەن بىرگە تەڭسەلىپ تۇر. ەدەنىنە اياعىم كىرىپ كەتە جازدادى.
ال, سول 50 ملن. تەڭگەگە اعادىردا ەكى قاباتتى ءۇي سالىندى. سول قارجىعا اۋدان باسىنا تاپ سونداي ينتەرنات تا سالۋعا بولاتىن ەدى-اۋ. جاناشىر قايدا؟
كامەل جۇنىستەگى,
جازۋشى,
«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى