زايسان اۋدانىنداعى ساۋىر مەن ماڭىراق تاۋلارىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان شىلىكتى جازىعىندا 200-دەن استام ساق وباسى بار. ونىڭ ىشىندە 50-دەن استامى پاتشا وباسى سانالادى. قازىرگى كەزدە شىلىكتى جازىعىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, قازاق گۋمانيتارلىق يننوۆاتسيالىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتى جانە سەمەي توپوگرافيالىق كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتتەرى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنا قاتىسۋدا. ولاردىڭ اراسىندا ۆەنگريالىق جانە اۋعانستاندىق ىزدەنۋشىلەر دە بار.
بيىل ارحەولوگتار شىلىكتى-1 كەشەنىندەگى №16 وبانى ارشىپ جاتىر. اتالعان وبانىڭ بيىكتىگى – 8,6 مەتر, ديامەترى – 88 مەتر. بۇل شىلىكتىدەگى ەڭ ءىرى وبالاردىڭ ءبىرى. قازىرگى كەزدە توبە ىسپەتتى توپىراق ءۇيىندىنىڭ استىنداعى تاس وبا تولىعىمەن ارشىلدى. قورعاننىڭ تاستارى جاقىن ماڭداعى شاعان وزەنىنىڭ بويىنان تاسىمالدانعانى انىقتالدى. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, تاس وبانىڭ استىنان اعاشتان جاسالعان قابىرحانا تابىلۋى مۇمكىن. التايداعى بەرەل قورعاندارىنان ءبىر ەرەكشەلىگى, مۇنداعى جەرلەۋ ءراسىمى جەردىڭ بەتىندە جاسالعان. ياعني, ۇيىلگەن توپىراق قاباتىنىڭ استىندا كەسەك تاستار قاباتى, ونىڭ استىندا جازىقتا مولىنان كەزدەسەتىن شىمنان قالانعان قابات, ودان سوڭ اعاشتان تۇرعىزىلعان قابىرحانا. بۇل قابىرحاناداعى سۇيەكتىڭ بۇزىلماۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ميكروكليمات تۇزەتىن ەرەكشە جەرلەۋ تەحنولوگياسى, دەيدى ماماندار.
شىلىكتى جازىعىندا 2003 جىلدان بەرى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ارحەولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ابدەش تولەۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىلىپ جاتقان قورعان ب.ز.د. VII-VIII عاسىرلارعا تيەسىلى جەرلەۋ كەشەنى بولۋى مۇمكىن. 2003 جىلى شىلىكتى وبالارىنىڭ ءبىرىن قازۋ بارىسىندا كوپتەگەن التىن بۇيىمدار تابىلعان بولاتىن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىندا بايگە تاماشالايتىندىقتان «بايگەتوبە» اتالىپ كەتكەن, كوپ جادىگەرلەرى تونالعان قورعانداعى ارحەولوگيالىق تابىستى عالىمدار «التىن ادام» دەپ اتاعانى بەلگىلى. ءا.تولەۋباەۆ بيىلعى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلاتىن جادىگەرلەر بايگە توبەدەگى «التىن ادامدى» تولىقتىرۋى ءمۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. ال بايگەتوبەدەگى قورعانعا بيىل جابۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك. سونداي-اق ارحەولوگتار ماڭىراقتىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان تاعى ءبىر قورعاندى قازۋدا. شامامەن III-IV عاسىرلارعا جاتاتىن بۇل وبادان ادام مەن جىلقى سۇيەگى تابىلدى. قازىر جازدىڭ جاڭبىرلى ماۋسىمى بولعاندىقتان, اتالعان وباداعى قازبا جۇمىستارى توقتاپ تۇر.
– ازىرگە كونسەرۆاتسيالاۋ ماقساتىندا توقتاپ تۇرعان وبانى كۇن رايى اشىلعاندا ءۇش-ءتورت كۇندە تولىعىمەن اشامىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, شىلىكتى دالاسىندا اداممەن ءبىرگە جىلقىنىڭ جەرلەنگەنىن العاش رەت انىقتاپ وتىرمىز. بۇل – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ساقتاردىڭ كونە, ەليتارلىق پاتشا وبالارى ورنالاسقان ەرەكشە ايماق, – دەدى ءا.تولەۋباەۆ.
قازبا جۇمىستارىمەن تانىسقان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ج.ومار قورعان الاڭىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان ستۋدەنتتەرمەن جۇزدەسىپ, ولاردىڭ بىلىكتى ارحەولوگتاردان ۇيرەنەرى كوپ ەكەنىن ايتتى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
زايسان