«جول مۇراتى – جەتۋ» دەيدى قازاق. البەتتە, اتتى ساۋىرعا يرەك قامشىلاپ, بايتاق دالادا باراقاتپەن جۇرەتىن كوشپەندىلىكتىڭ كوركەم كۇندەرى قالىپ, الىپ-ۇشپا زاماننىڭ اسىعىس مىنەزى بۇرگەن سايىن جولدىڭ قادىرى ارتا تۇسكەندەي. كەشەگى كۇننىڭ ءپالساپاسى – امان-ەسەن جەتۋ بولسا, موبيلدى ۋاقىتتىڭ تالابى – جەدەل جەتۋ. جىلدام جەتكىزەتىن ۇشاق پەن ۇشقىر پويىزداردىڭ پ ۇلى قاراپايىم جولاۋشىعا قولجەتىمدى بولا بەرمەيدى. سوندىقتان الىس جولعا شىققانىمىز ەرتەگىدەگى ۇشقىش كىلەمدى قيالىمىزدا ۇكىلەي ءجۇرىپ, اۆتوبۋسقا نەمەسە جەكە اۆتوكولىگىمىزگە وتىرامىز. ۇلان دالاداعى ۇزاق جولدا وي قاۋمالايدى. باس-باسىنا بىردەن كولىك تىزگىندەگەن كەزەڭدە ورتاق يگىلىك – جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ جان جابىرقاتاتىن جاداۋ كەيپى قاشان تۇزەلمەك؟! سول سوقتالى ساۋال ءاسىرەسە, شىعىس ءوڭىرىنىڭ جولدارىمەن كەلە جاتقان جولاۋشىلاردىڭ جادىندا ەرىكسىز ءبۇر جاراتىنى بار. ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزاق رەسپۋبليكالىق جول – شىعىسقازاقستاندىقتارعا تيەسىلى. وبلىس اۋماعىن 3414 شاقىرىم رەسپۋبليكالىق جول باسىپ وتەدى. ۇشى-قيىرسىز ۇزاقتىعى ما, جولشىلاردىڭ, جول قۇرىلىسشىلارىنىڭ ميمىرت, ونبەس ەڭبەگى مە, ولارعا باس-كوز بولعان مەردىگەر-سەرىكتەستىك جەتەكشىلەرىنىڭ جاۋاپسىزدىعى ما, الدە قايدان قۇلاق شىعارام دەگەن قازانشىنىڭ (تەندەر ءبولۋشى مەكەمەلەردىڭ) ەركىندەگى دۇنيە مە, ايتەۋىر وسى جولدىڭ جاعدايى جاقسارعانى نەكەن-ساياق. جىل سايىن جوندەلىپ جاتقان جولدىڭ قاشىقتىعى ءجوندەۋ كورمەگەن جۇدەۋ جولدىڭ شيرەگىنە تاتىمايدى. ارينە, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ ەسەبىندە مۇنىڭ بارلىعى اعىمداعى جوندەۋ, ورتاشا جوندەۋ سياقتى سىلاپ-سيپايتىن جۇمىستاردىڭ تاساسىندا قالىپ, جالپى جۇمىستىڭ جاعدايى جاقسى سياقتى كورىنىس بەرەتىنىن جاسىرمايمىز. وسى بۇلتارىس-قالتارىسى كوپ جولدىڭ ۇستىندە اجالمەن بەتپە-بەت كەلەتىندەر ازايماي تۇر. قازاقى تانىممەن قايىرعاندا, جولدىڭ جامانى جوق, جاماننان امانى جوق... شۇرق تەسىك جول كولىك يەسىن شىرقىراتادى, اسىققان جولاۋشىنىڭ جۇيكەسىنە باتادى. وعان اياعى مەن قالامى اسىرايتىن, ۇنەمى جولدا جۇرەتىن ءتىلشى قاۋىمى بولعاندىقتان كۋا-ءدۇرمىز. جاز كەزىندە ءاماندا جولعا بيلەت تابىلا بەرمەيدى. قۋانىش پەن قايعىدا باس قوساتىن ۇلت بولعان سوڭ, قالايدا دىتتەگەن جەرگە جەتۋگە تىرىساسىڭ. جۋىردا سونداي ساپاردان قايتاردا تاعى بيلەت تاپپاي, ءىنىمىزدىڭ كولىگىمەن جولعا شىقتىق. الماتىدان وسكەمەندى بەتكە الدىق. جاقىندا شىعىس وڭىرىنە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز اراسىندا وبلىس ورتالىعىنا قاراي داڭعىل جولدار كەلە جاتقانىن ايتقان ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا استانا – سەمەي – وسكەمەن, الماتى – تالدىقورعان – وسكەمەن جولدارى زاماناۋي تالاپتارعا ساي تولىعىمەن قايتا سالىنۋى ءتيىس. «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كولىكتىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ حاب قاعيداتتارى بويىنشا ماكروايماقتاردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىنى ءمالىم. ياعني, استانانى وڭىرلەرمەن كۇن ساۋلەسى ىسپەتتەس ماگيسترالدى اۆتوموبيل جولدارى, تەمىرجولدار مەن اۋە جەلىلەرى بايلانىستىرادى.
الماتى – وسكەمەن رەسپۋبليكالىق جولىنىڭ الىپ شاھاردان تالدىقورعانعا دەيىنگى بولىگى اياقتالۋعا جاقىن قالىپتى. ال ودان بەرگى جولدىڭ جاعدايى ءماز ەمەس. ءتىپتى, كەي تۇستاردا سىن كوتەرمەيتىن, سابىرىڭدى سارقىلتاتىن, ساناڭدى سارسىلتاتىن جۇدەۋ جولداردى باسىپ وتتىك. اسىرەسە, الماتى مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ شەكاراسىنان اياگوز قالاسىنا دەيىنگى جولدىڭ ابدەن توزىعى جەتكەن. ارينە, بۇل كۇرە جولدار كەڭەس وداعى كەزىندە سالىنعان كونە قۇرىلىستاردىڭ ءبىرى. قازىرگى كولىك تاسقىنى مەن جۇك تاسىمالى كولەمىنە ەسەپتەلمەگەن. سودان دا ءجيى سىر بەرەدى. دەسە دە, رەسپۋبليكالىق ءمارتەبەگە يە جولدىڭ جىل سايىن ءجۇرگىزىلەتىن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ وزىنەن قۇر قالعانى كورىنىپ تۇر. ويدىم-ويدىم, اپانداي شۇڭقىرلار ادىمىڭىزدى اشتىرماعانى بىلاي تۇرسىن, كولىككە وبال كورىندى. جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىمەن جۇرگەندەي, شۇڭقىرلاردى ساناعان, قيرالاڭداعان ءجۇرىس ماندىمايدى. سودان دا ءار تۇستا شوڭقيعان كولىكتەر. ءبىرىنىڭ ءدوڭگەلەگى جارىلسا, ءبىرىنىڭ الدەبىر ءبولشەگى سىنعان. جولاۋشىلاردىڭ ايتار شاعىمى – جول. دالانىڭ اپتابىندا, جەلكەمىگىندە جولدا قالعاننىڭ ازابى جەتەرلىك. كولىك سالونىندا قاريا مەن جاس ءسابي بولسا, جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ءتىپتى مولايا تۇسەدى.
– شىعىس وڭىرىندەگى وزەكتى ءماسەلە – وسى شۇرق تەسىك جولدار دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, اۋىلىمىزعا ءبىر بارىپ كەلگەننەن كەيىنگى كولىكتى قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ ءوزى قالتاعا اۋىر تۇسەدى, – دەيدى جولاي كەزىككەن دجيپ كولىگىنىڭ جارىلعان دوڭگەلەگىن اۋىستىرىپ جاتقان دانيار ەسىمدى جۇرگىزۋشى.
راس, بىرىندە بولسا, بىرىندە جوق نارىق زامانى. سۋ جاڭا ءسۇيرىكتەي كولىكتەردىڭ ءوزى شىعىس ءوڭىرىنىڭ جولدارىنا شىداس بەرە بەرمەيدى. ونىڭ اراسىندا بانكتەن كەلىسىمشارتپەن نەسيەگە الىنعانى بار, كولىك يەلەرىنە اجەپتاۋىر شىعىن. ايتالىق, وسكەمەنگە كەلگەننەن سوڭ كولىگىن تەكسەرتكەن ىنىمىزبەن بىرگە تەحنيكالىق جوندەۋ ورتالىقتارىنىڭ ارزان قىزمەتىن ىزدەستىردىك. ماركاسى دا, قىزمەت كورسەتۋى دە نارىقتا ورتاشا سانالاتىن جەڭىل كولىكتىڭ سالدىرلاپ قالعان ءجۇرۋ بولىگىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن 70-80 مىڭ تەڭگە قاجەتتىگى بەلگىلى بولدى. وسى كولەمدەگى ەسەپ-قيساپ قاعازىن قولىمىزعا ۇستاتقان تەحنيكالىق دياگنوستيكا ورتالىقتارى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە قالاارالىق جول دالىزدەرىندە جەكە كولىكپەن جۇرگەننەن گورى ۇشاق قىزمەتىن پايدالانعان الدەقايدا ارزانعا تۇسەدى ەكەن. ارينە, جەكە ادامعا. ال وتباسىڭىزبەن, باسقا دا ساپارلاس ادامدار بولسا, بۇل ءتيىمسىز. سوندىقتان, جەڭىل اۆتوكولىكتى تاڭداۋعا تۋرا كەلەدى. وسى ورايدا جولدىڭ داڭعىل بولىپ سايراپ جاتۋى مەملەكەتكە دە, ونىڭ ازاماتتارىنا دا ەكونوميكالىق تۇرعىدان كوپ ولجا سالارىن اڭداۋعا بولادى.
رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ كۇتىمىنە «قازاۆتودور» مەكەمەسى جاۋاپ بەرەدى. «قازاۆتودور» كاسىپورنىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنا 11 جول پايدالانۋ ۋچاسكەسى مەن 1 اعاش وتىرعىزۋ ۋچاسكەسى قارايدى. ءجۇرىپ ءوتكەن جولدىڭ جايىن وسى مەكەمەنىڭ وبلىستاعى جەتەكشىسىنەن سۇرادىق. فيليال باسشىسى ىڭكاربەك اتاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل جىل باسىندا وبلىس اۋماعىنداعى رەسپۋبليكالىق جولداردى جاماپ-جاسقاۋعا قاراجات ءبولىنگەن ەكەن. ءتىپتى, 100 مىڭ شارشى مەتر شۇقاناقتى جابۋعا ەسەپتەلگەن قاراجاتتان (636 ميلليون تەڭگە) جۇمىس اۋقىمى اسىپ ءتۇسىپ, بۇگىنگە دەيىن 155 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق شۇڭقىر جامالىپتى. الايدا, جامالعان جولدى بايقامادىق پا, الدە جامالۋى ءتيىس جولدىڭ اۋماعى تىم كوپ پە, جولدىڭ جاعدايى الگىدەي.
– ءبىر مەزەتتە جولدىڭ بارلىعىن جاساپ شىعۋعا ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز جوق. وعان كاسىپورنىمىزدىڭ قۋاتى جەتپەيدى. ال الماتى – وسكەمەن جولىنىڭ جامالماي قالۋىنىڭ سەبەبى, ءبىز اسفالت-بەتون ءونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىتتار اراسىندا اتالعان ۋچاسكەگە بايقاۋ جاريالادىق. وبلىسىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە جەتكىزىلۋى ءتيىس اسفالت ماتەريالى ءبىر اي كەشىكتى. ونىڭ ىشىندە سەمەيلىك «گوردورستروي» مەكەمەسى شيكىزات تاسىمالىن ءبىر اي كەشەۋىلدەتتى. وزدەرىنىڭ وبەكتيۆتى سەبەپتەرىن العا تارتاتىندىقتان ولارعا ەش كىنا قويا المايمىز, – دەيدى ءى.اتاباەۆ.
سونداي-اق, الماتى – وسكەمەن تاس جولىنداعى جاماۋ جۇمىستارىنىڭ قازىر 80 پايىزعا جۋىعى اياقتالعانىن, باسقا ۋچاسكەدەگى بريگادالاردىڭ كومەككە جۇمىلدىرىلىپ جاتقانىن, الداعى 15 كۇندە جاماۋ-جاسقاۋ جۇمىسى تولىق شەگىنە جەتكىزىلەتىنىن ايتتى. ونىڭ ىشىندە كوكتەمگى سەل الىپ كەتكەن جول بولىكتەرى دە بار. جولاۋشىلار تاسقىنى جاز ماۋسىمىندا كوبەيەتىندىكتەن, شۇڭقىرلاردى جاماۋدى كۇزگە سالىمعا قالدىرماي ەرتەرەك جاساۋعا بولماس پا ەدى دەگەن ويىمىزدى جاسىرمادىق. مەكەمە ديرەكتورى مۇنىڭ باستى سەبەبى, جەرگىلىكتى كليمات جاعدايىنا بايلانىستى ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ۇستىنە بيىل جاۋىن-شاشىن دا قولدى بايلاپ وتىر, دەدى ول. تاعى ءبىر ماسەلە, مەكەمەنىڭ وندىرىستىك قۋاتى جۇمىستى جەدەل جۇرگىزۋگە جەتىڭكىرەمەيدى. ماسەلەن, ەڭبەك قىزعان وسى ماۋسىمدا 536 ادامدى جۇمىسپەن قامتىسا, قالىپتى جاعدايدا كاسىپورىندا 480 ادام قالادى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ دا ماشاقاتى مول. قۇجاتتار تاس-ءتۇيىن بولعانشا, كىشىگىرىم شۇڭقىر ارانداي اپانعا اينالىپ ۇلگەرەدى.
ارينە, وڭىردەگى رەسپۋبليكالىق جولداردى باسقارۋدىڭ ۇلتتىق وپەراتورى – «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىستىق فيليالى. اتالعان فيليالدىڭ جەتەكشىسى سەرىك اقتانوۆپەن سويلەسكەنىمىزدە, ول الماتى – وسكەمەن جولىنىڭ تالدىقورعان – قالباتاۋ ۋچاسكەسىنە تيەسىلى 352 شاقىرىم جولعا جوبالاۋ-زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, 102 شاقىرىمعا تەڭ وسكەمەن – قالباتاۋ اۆتوجولىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل باعىتتى زايم قارجىسى ەسەبىنەن قايتا جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر. مۇندايدا «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەن ءسوز ەسكە تۇسەدى. ياعني, ينۆەستور تابىلعانشا كۇرە جولدى جاماپ-جاسقاپ تۇرا تۇرۋعا تۋرا كەلەدى.
رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى جولدىڭ تاعى ءبىرى – ومبى – مايقاپشاعاي تراسساسى. تاياۋدا عانا زايسان اۋدانىنا بارعان ساپارىمىزدا ءجۇرىپ وتكەن بۇل جولدىڭ كوكپەكتى اۋىلى مەن بوعاس بەكەتىنىڭ اراسىنىڭ دا ناشارلىعىنا كوز جەتكىزدىك. «قازاۆتوجول» اق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك قاسىمبەك ۇلى «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ومبى – مايقاپشاعاي رەسپۋبليكالىق اۆتوكولىك جولىنىڭ «ورتالىق-شىعىس» ءدالىزىنىڭ 171 شاقىرىمى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەنىن جەتكىزدى. بۇل پاۆلودار, سەمەي, قالباتاۋ اۋىلى مەن وسكەمەن قالاسى ارالىعىن جالعايدى. اتالعان ءدالىزدىڭ جالپى ۇزىندىعى 407 شاقىرىمدى قۇرايدى. س.اقتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالعان 236 شاقىرىم جول 2019 جىلعا دەيىن جوندەلمەك.
ايماقتا كولىككە قولايسىز جولدار بارشىلىق. جاز ماۋسىمى ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سۋ جاعالايتىن كەزى عوي. بۇقتىرما سۋ قويماسىنا اپاراتىن جولداعى وسينوۆسكي اسۋىنىڭ جاعدايى دا اعىمداعى جوندەۋدەن وتكەنىمەن اسا ءماز ەمەس. دەگەنمەن, اسۋدى اساتىن قاۋىپتى جول اۋماعى بولعاندىقتان, جول جيەكتەرىنە قارسى كەلە جاتقان كولىكتەردى كورۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن 15 دانا اينا, تەرەڭ شاتقالدارعا سىرعىپ كەتۋدەن ساقتايتىن قاۋىپسىزدىك جيەكتەرى ورناتىلعانى قۋانتتى. سونداي-اق, الاكولگە اپاراتىن ءۇرجار اۋدانىنداعى جولدىڭ كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتىپ جاتقانىنا ونشاقتى جىل بولسا دا ءالى اياقتالماعان تۇستارى بار. بۇل ءوز كەزەگىندە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دە كەدەرگى كەلتىرەدى. ءويتكەنى, تاپسىرىس بەرۋشىلەر قارجىنى ەكى قايتارا شىعىنداۋدى قاجەت دەپ تاپپايدى.
جۋىردا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا بەرگەن ەسەبىندە ءوڭىردەگى اۆتوجولداردى كۇتىپ ۇستاۋعا جىل سايىن بيۋدجەتتەن 5 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالاتىنىن ايتقان بولاتىن. ءوڭىر باسشىسى كۇردەلى جوندەۋدەن گورى ورتاشا جوندەۋدىڭ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەندىگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بيىل ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى ۇزىندىعى 228 شاقىرىم بولاتىن 16 تەلىمدە جۇرگىزىلۋدە. الاكول, سىبە كولدەرىنە اپاراتىن, وسكەمەن – سامار, وسكەمەن – بوبروۆكا, بورودۋليحا – شەمونايحا باعىتىنداعى جانە سەرەبريانكا قالاسىنا كىرەبەرىس جولدار ءجوندەلىپ جاتىر. سونداي-اق, وبلىس اكىمى رەسپۋبليكالىق قازىنادان «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا 2,3 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا قارجى كەلىپ تۇسكەنىن, ونىڭ ءبىر بولىگىن وبلىستىق دەڭگەيدەگى كۇرە جولداردى جوندەۋگە باعىتتاۋدى, وعان جۇمىسسىز جۇرگەن تۇرعىنداردى تارتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ياعني, بولىنگەن قارجى بار. ەندى جۇمىستىڭ ناتيجەسىن كۇتۋ قالدى.
ارينە, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. وڭىردە ءجوندەۋدەن ءوتىپ جاتقان تاقتايداي تەگىس جولدار بار. اعىمداعى جىلى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى وسكەمەن – زىريان – ۇلكەن نارىن – كاتونقاراعاي – راحمان قاينارى جولىنىڭ ورەل مەن بەرەل اۋىلى ارالىعىن قامتىپ وتىر. بىلتىر باستالعان قۇرىلىستىڭ قازىرگى كەزدە 19 شاقىرىمى جوندەلدى. ونى كەلەر جىلى تولىعىمەن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل التايداعى اتاقتى راحمان قاينارى شيپاجايىنا جەتكىزەتىندىكتەن, تۋريستىك ماڭىزى ەرەكشە جول سانالادى. دەگەنمەن, جەكەمەنشىك نىسانعا جاتاتىن شەتتەگى شيپاجايعا مەملەكەت ەسەبىنەن قارجى بولگەننەن گورى, وبلىس تۇرعىندارىنىڭ يگىلىگىنە ورتاق, ءجيى قاتىنايتىن ىشكى جولدارعا نازار ءبولۋ قاجەتتىگى بايقالادى. ماسەلەن, وبلىس اكىمى اياگوز بەن اقسۋات اراسىن جالعايتىن جولدىڭ جاعدايىن بىلتىر ءوز كوزىمەن كورگەن بولاتىن. بۇل قاراعاندى – اياگوز – بوعاس جولىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. بيىل وسى جولدىڭ 78 شاقىرىمى كۇردەلى جوندەۋدەن وتۋدە. بۇل جول پايدالانۋعا بەرىلگەن كەزدە الماتى باعىتىنان كەلەتىن زايسان مەن تارباعاتاي اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ وسىعان دەيىن قالباتاۋ ارقىلى اينالما جولمەن قاتىناپ كەلگەن جولىن ەكى ەسەگە قىسقارتادى.
بىلتىر ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى 216 شاقىرىمدى قامتىدى. ال بيىل 105 شاقىرىم جول ورتاشا جوندەۋدەن وتەدى. ونىڭ ءبىرازى وسكەمەن مەن سەمەي اراسىن قامتيدى. ارينە, جول جوندەۋدەگى سەڭنىڭ قوزعالعانى قۋانتادى. دەسە دە, رەداكتسياعا قوڭىراۋ شالاتىن تۇرعىنداردىڭ ءبىر پاراسى سەمەي – قاينار تاس جولىنىڭ جىرىنا قويىلار نۇكتەنى دە كۇتىپ ءجۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم. جول – ءوڭىردىڭ كۇرە تامىرى. ونىمەن ءتىرشىلىك ءنارى اعادى. سوندىقتان, ءجوندەلگەن جولداردىڭ جولىن جۇدەۋ جولدارىمىزعا دا بەرسىن دەگەن ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ورتاق تىلەگىن جەتكىزگەندى ءجون سانادىق.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى