ۇلتتىق بولمىس پەن سالت-ساناعا سوققى بەرەدى
قازاقتا «پىشاقتى بوس ۇستاساڭ, قولدى كەسەر» دەگەن تاماشا ءسوز بار. پىشاق – سۋىق قارۋ, قۇرال. سول سياقتى ينتەرنەت تە قۇرال. بىراق, بۇل – «ىستىق قۇرال», ول ادامنىڭ ساناسىنا اسەر ەتىپ, ونىڭ بىزگە بوتەن مادەنيەت نورمالارىن تاسىمالداۋداعى, لوكالدىق قۇندىلىق پەن جاھاندىق قۇندىلىقتار باسەكەلەستىگى مايدانىنداعى باستى تەتىككە اينالىپ ۇلگەردى. سوندىقتان, ينتەرنەتتىڭ قازاق قوعامىنا «اسەرى مەن كەرى اسەرى» عىلىمي تۇرعىدان ساراپتالۋى ءتيىس.
وتكەن عاسىردا ادامدى ونىڭ قۇرالىنا قاراي باعالاپ, دامىعان, وركەنيەتتى جانە جابايى دەپ بولدىك. ادام جانە قۇرال اراسىنداعى قاتىناستى وركەنيەتتىلىك ولشەمى دەپ تانىدىق. ونىڭ ءبىلىمىن, تانىمىن, عىلىمىن, تەحنيكاسىن, تەحنولوگياسىن, ەكزيستەنتسيالدىق ەرەكشەلىگىن دامۋ دەپ تۇسىندىك. راس, بۇل – دامۋ. بىراق, ار مەن قۇقىقتىڭ, ادامدىق سيپاتتىڭ ساقتالۋى مەن باياندىلىعىنا قىزمەت ەتسە عانا دامۋ دەۋگە كەلەدى. ارينە, عىلىم مەن تەحنولوگيا ادام ەڭبەگىن جەڭىلدەتىپ, ەركىندىگى مەن باقىتىنا قىزمەت ەتەدى. ول جەتىستىك, ارينە. وسى كۇنگە دەيىن وركەنيەت دەپ ادامدىق قالىپتى ەمەس, ونىڭ تەحنيكاسىن كورسەتتىك. بۇل جەردە تەرەڭ ەپيستەميولوگيالىق, بولمىستىق پروبلەما بار. سول قۇرالداردى ويلاپ تاپقان ادامعا كوڭىل ءبولۋدى ۇمىتىپ كەتتىك. ءدىن, مادەنيەت, وركەنيەتتى ەۆوليۋتسيالىق ديالەكتيكالىق دامۋدىڭ ساتىلارى, باسپالداقتارى دەپ باعالادىق. بۇلار كەشە بولاتىن. بۇگىن كەشەگى يدەولوگيالار قۇلاپ, «قىرعيقاباق سوعىس كەزەڭى» اياقتالىپ, ەركىندىككە قول ەندى جەتكەندە عانا ادامدى ادام ەتكەن قۇندىلىقتار مەن تانىمدارعا, مادەنيەتىنە, دىنىنە, باسقاشا انىقتامالار جاساي باستادىق. بۇگىن سول الەمدەگى كەشەگى پوزيتيۆيستىك تەندەنتسيا نەگىزىندە جاسالعان انىقتامالار قايتادان «انتروپولوگيالىق» سيپاتقا يە بولا باستاپ ەدى.
نەتكەن شاپشاڭدىق, نەتكەن قىسىم دەسەڭىزشى. وسى انىقتامالاردىڭ ءوزى جىلدام وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقاندىعىن ەندى سەزىپ, قايتادان قۇبىلىسقا ۇڭىلە باستادىق. بۇگىن اقپاراتتىق قوعام, ينتەرنەت قوعامى دەگەن تىركەس قۇلاققا بوتەن بولماي قالدى. وسى اقپاراتتىق قوعام دەگەن نە, ونىڭ ءمانى نە؟ ونىڭ مانىنە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر ما؟ جالپى, ينتەرنەت دەگەن نە؟ ءبىزدىڭ قوعامدا وسىلاردى تانىماي جاتىپ-اق, «ينتەرنەت قوعامى» دەگەن شىنايى قۇبىلىسقا اينالىپ شىعا كەلدى. ينتەرنەت بۇگىنگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىگى, ۇزدىك اقپارات تەحنيكاسى, تەحنولوگياسى, ادامعا كەرەك قۇرال.
ءبىز بۇل قۇرالدى قولدانۋىمىز قاجەت, سونىمەن قاتار, ونىڭ وزىمىزگە, قاۋىپسىزدىگىمىزگە, بولمىستىق, ادامدىق, ۇلتتىق, مادەني قالىپتارىمىزدىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن «قولدانۋ ەرەجەلەرىن» دە قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك سياقتى. سەبەبى, ينتەرنەت ەسكى مەن جاڭانىڭ, بۇرىنعى مەن قازىرگىنىڭ اراسىنداعى ولشەمدەر مەن قۇندىلىقتاردىڭ قۇنسىزدانۋىن قوسپاعاندا, ادام ساناسىندا, ونىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن تانىمى ءتوڭىرەگىندە «بەلگىسىز» قۇبىلىستاردىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتۋدە. ادامنىڭ ونى تانۋى دا وڭاي بولماي تۇر. ال كەز كەلگەن «بەلگىسىزدىك» ول ۇرەي تۋدىرادى.
كەزىندە قازاق بولمىسىنان اجىراپ قالدى. ونىڭ سەبەبى, كەڭەستىك يدەولوگيا دەدىك. سودان ينتەرناتسيوناليزم, كوسموپوليتيزم دەگەن قۇبىلىستارعا سول كەڭەستىك اتەيزمنىڭ, يدەولوگيانىڭ ىقپالى بولدى دەدىك, سوسىن وعان قارسى شىقتىق. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاندا, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق, مادەني, ءدىني بولمىسىمىزدى قايتا جانداندىرامىز دەگەن ءۇمىت وتى تۇتانا باستادى. ەندى قاراساڭىز, قاندايدا ءبىر يدەولوگيا نەمەسە مەملەكەتتىڭ قىسىمىنسىز-اق, سول باياعى ينتەرناتسيوناليزم مەن كوسموپوليتيزم ودان بەتەر سالتانات قۇرىپ وتىر. ويتكەنى, ينتەرنەت نورمالار مەن مورالدىق ەتيكالىق قۇندىلىقتارعا ەركىن ەنىپ, باسا كوكتەپ, وزىنە قاراي بەيىمدەپ, ەسكىنى تالقانداپ, سانانى سانسىراتۋدا.
بۇل قۇبىلىس قوعامدا الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق تەپە-تەڭدىككە كەرەعار اسەر ەتۋدە. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتە, ياعني ينتەرنەت تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى تاسىمالداۋشى, جايۋشى قۇرال عانا ەمەس, ءوزى دە ۇرەيدىڭ كوزىنە اينالدى. قازاق وسى تۇستا دا ەكىۇداي پىكىردە.
بۇگىندە سول ۋاقىتتىڭ وتكەن شاعىنا, ياعني تاريحقا ءمان بەرىلمەيتىن بولدى. كەشە مۇنىڭ سەبەبىن, كەڭەستىك ماتەرياليستىك ديالەكتيكاعا سۇيەنگەن يدەولوگيادان كورەتىن ەدىك, ەندى بۇگىنگى وسى ءوتكەندى جوققا شىعارۋدى كىمنەن كورەرىمىزدى ءبىلمەي دال بولۋدامىز. ادام ساناسىنداعى ديلەممادان, ۋاقىتتىڭ وسى شاقتاعى قىسىمىنان قاشىپ قۇتىلعىسى كەلەدى. ماسەلە, ادام ۋاقىتتان قۇتىلا الماسا, وندا قاي كەڭىستىكتىڭ شارتتارىمەن قوزعالادى. قاي مادەنيەت, قاي مورالدىق شابلوندارمەن امال ەتەدى؟ دەمەك, ول ادام ۋاقىتپەن ونىڭ تالابىمەن ۇندەسۋ ەرەجەلەرىن ءوزى قالىپتاستىرۋى ءتيىس. ولاي بولسا, «مەنىن» قالىپتاستىرعان كەڭىستىگىن دە وزىنە ارقالاۋعا تۋرا كەلەدى. كەڭىستىك تە بۇرىن كيەلى, قاسيەتتى سانالاتىن. ول – پانا, ول – وتان, ول كىندىك قان تامعان جەر رەتىندە مەملەكەتتىڭ دە, مادەنيەتتىڭ دە, ءدىننىڭ دە بارلىق قۇندىلىق اتاۋلىنىڭ ءىزى بار, كەستەلى سانا قالىبى بار جەكە بولمىس ەدى.
ال قازىر ءدىني تانىمدىق اقپاراتتار ەشقانداي كەڭىستىكتى دە, تاريحتى دا, اقيقات شابلونىن دا, دۇرىس پەن بۇرىستى دا, جازىلعان ءماتىندى دە, ءوز وتانى مەن وتباسىنداعى ۇستازىن دا بەدەلسىز كۇيگە ءتۇسىرىپ, ينتەرنەتتەگى اقپارات ورتالىققا اينالدى. ول اقپاراتتا جاھاندىق اقيقات تۇعىرىنداعى قىسىم ءوزىنىڭ ورنىن كورسەتىپ وتىر. مىنە, اقپاراتتى بەرۋ ءتاسىلى مەن ءسىڭىرۋ نەگىزىندەگى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ادىستەر مەن تاجىريبەلەر ەسكىرىپ, ورنىنا ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان ينتەرنەت قۇبىلىسى كەلدى. ياعني, ادامدى ىشكى تىنىشتىققا جەتكىزەتىن, تەرەڭ وي, فيلوسوفيا, مورال, ءدىن, مەملەكەت, مەشىت, مەكتەپ, وتباسى سياقتى ينستيتۋتتار دا ينتەرنەت قۇبىلىسىنىڭ الدىندا, بۇرىنعى قالىپتى فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرا المايتىن جاعدايدا وتىر. بۇل ينستيتۋتتاردىڭ ەڭ ءبىرىنشى ەكزيستەنتسيالىق بەلگىسى ول بەدەل, اۆتوريتەت بولاتىن. وسى بەدەل ولارعا قۇقىقتىق نورما قويۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن.
ەندى سول بەدەلدەرى السىرەپ, پسيحولوگيالىق ەپيستەميولوگيالىق داعدارىسقا ءتۇسۋدە. مىسالى, بۇرىنعى ءداستۇرلى قازاق وتباسىندا, كىشكەنتاي بالا, ۇلكەندەر وتىرعان جەرگە رۇقساتسىز كىرمەۋ, سوزدەرىن بولمەۋ, اڭگىمەلەرىنە ارالاسپاۋ سياقتى نورمالار دا ەسكىردى. بۇگىنگى بالا ينتەرنەتتە وتىرىپ-اق, اكەسىنىڭ «نەمەن قالاي اينالىساتىنىن» بىلە الادى. وسىنداي وتباسىندا جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى قاباتتار مەن شەكتەۋلەر قۇپيا قالمادى. سوسىن بالا اكەسىن بەدەل ەمەس, تەڭ قۇقىقتاعى, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا بىرگە كۇنەلتەتىن ادام رەتىندە قابىلداي باستايدى. ناتيجەدە قۇندىلىق اتاۋلى قۇنسىزدانىپ, ورتاق دەگەن نورمالار دا ىدىراپ, ادام ساناسى دا سانسىراپ جاتقانداي اسەر بەرەدى. اسىرەسە, ادامنىڭ ارى, نامىسى, قۇندىلىعى, شەكتەۋ مەن تىيىمدى انىقتايتىن ورتاق قۇقىقتىق نورمالاردىڭ دا پىكىرلەرى ەسكىرىپ بارادى. مىسالى, بۇرىن, ەركىندىك, قۇقىق نورمالارى مەملەكەتتەن مەملەكەتكە, ءداۋىر مەن داۋىرگە قاراي وزگەرىپ وتىرسا, قازىر وسى قۇقىق پەن قىلمىس تۇسىنىكتەرى مەن تانىمدارىن دا انىقتاۋ, زەرتتەۋ, تالداۋ دا قيىن قۇبىلىسقا اينالدى.
ينتەرنەتتە شەكارا جوق. كەڭىستىك, ىقپال ەتۋ ايماعى دەگەن اتىمەن جوق. سوسىن ۋاقىتى دا جىلدام. بۇل وعان دەگەن «تابىنۋشىلىقتى» دا الىپ كەلدى. مادەنيەت, ۇلت وكىلدەرى دە, زيالىلار دا, وتباسىنداعى اقساقال دا جاستارعا قاراپ, ولاردىڭ ۋاقىتى وسى, زامانىنا قاراي ادامى دەگەن دەپ, شاراسىزدىق تانىتادى. جاستارعا وسى ينتەرنەت ارقىلى بەرەتىن باسقا بالاما ۇسىنۋعا كەلگەندە شاراسىز. سوسىن, ارينە, باسقا بەلسەندى مادەنيەت وكىلدەرى, بەلسەندىلىكتى ءوز قولىنا الادى. بۇل جەردە بەلسەندىلىك دەپ ينتەرنەتتى قالاي ءوز پايدامىزعا, قۇندىلىقتارىمىزعا قىزمەت ەتەتىندەي ەتىپ جۇيەلەۋ تەتىكتەرى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز.
ەلىمىزدە دە, جاھاندا دا تەرروريزممەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەسۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. بۇل قۇبىلىستىڭ كورىنگەن بەتى عانا, استارى تەرەڭدە جاتىر. دەگەنمەن, بۇل قانشالىقتى ساياسي بولسا, سونشالىقتى دا سانا ماسەلەسى. ال ەندى ينتەرنەت, اقپارات تەحنولوگيالارى دا وسى ادام ساناسىنا اسەر ەتۋشى توپتار مەن قاباتتاردىڭ, ورتالىقتاردىڭ ەڭ باستى قۇرالى ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. ەكسترەميزم ساياسات, سونىمەن قاتار, سانا ماسەلەسى بولىپ وتىرعان تۇستا, ينتەرنەتتەگى قاۋىپتى سايتتاردى باقىلاۋ قاجەت بولسا, بۇعاتتاۋ قالىپتى جاعدايعا اينالدى. نەگىزدەمەسى دە قاۋىپسىزدىك شاراسى ءۇشىن. قانشاما جاستار سول ارقىلى ساناسى ۋلانىپ, قىلمىسقا بارىپ جاتىر. بىراق بۇل ءىس سايتتاردى تەك بۇعاتتاۋمەن عانا بىتپەس. كەرىسىنشە, سول سايتتىڭ يدەولوگياسىنا ناقتى يدەولوگيامەن جاۋاپ بەرۋدى ءارى جىلدام ارەكەتتى قاجەت ەتەتىن ورتالىقتاردى دايىنداۋ قاجەت. ول دا ادام, مامان فاكتورى. قازىر تەرروريزم ماسەلەسى تەك ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, جالپىحالىقتىق, حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتتى. «ينتەرنەتتىك قىلمىس» دەگەن تىركەس تە قۇلاققا ۇيرەنشىكتى بولىپ بارادى. دەمەك, ينتەرنەتتىك قىلمىسپەن كۇرەسۋ دە حالىقارالىق شارتتار مەن قالىپتاردى قاجەت ەتەدى دەگەن ءسوز.
اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى – ساناعا ارنالعان ۇستانىم. دەمەك, ماقساتتىلىق ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى دەگەن ءسوز. ياعني, ينتەرنەتتە اقپاراتتىڭ تەك ماعلۇماتتىق, تانىمدىق قىرى عانا ەمەس, ونىڭ ماقساتىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىمىز قاجەت. سەبەبى, قىلمىس, ونىڭ قۇقىقتىق ماقساتى مەن نيەتىنە, يدەولوگياسىنا قاراپ ساراپتالادى. ويتكەنى, ءبىز مەملەكەتپىز, ۇلتپىز. بۇل قاباتتار بولمىستىق قاباتتار, ياعني قۇندىلىقتاردان تۇرادى. ال رۋحاني قۇندىلىقتار تۇراقتى بولسا عانا ادامنىڭ ساناسىندا, ىشتە دە, سىرتتا دا تىنىشتىق بولادى.
جالپى, ينتەرنەت – ول قۇرال عانا. ونى قالاي قولدانساڭىز, سولاي پايدالى بولادى. ونى ءوزىمىزگە, مەملەكەتتىك, ۇلتتىق, ءدىني تانىمدىق, وركەنيەتتىك, مورالدىق تۇرعىدان پايدالانۋدىڭ ەرەجەسى مەن مازمۇنىن قالىپتاستىرمايىنشا, ۇرەي ورتالىعى بولۋدان ادا بولمايدى. ول ءۇشىن دە «ينتەرنەت قۇبىلىسىن» فيلوسوفيالىق تۇرعىدان دا زەرتتەپ, سارالاپ العان ابزال.
دوساي كەنجەتاي,
فيلوسوفيا جانە تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور
استانا