ءتۇن تۇندىگىن ءتۇرىپ, قاراڭعىلىقتى قاۋمالاي شىققان كۇن قۇلاقتانىپ بىرازعا دەيىن اسپان ەتەگىندە تۇرىپ الىپتى. كورشى ۇيدەگى قۇرماننىڭ اعاسى: «كۇن قۇلاقتاندى, كەلىن ۇل تاپقانداي قۋانىپ كەلدىم, – دەپ ەسىكتەن كىرە تىلەگىن ءبىلدىرىپ ەدى. قۇرمان كۇلىمسىرەپ: – ارعىماققا شاباتىن ۇلدى بولدىم, – دەدى. – ە, قۇتتى بولسىن. تويدى ءدۇرىلدەتەلىك. – كەلىننىڭ قالجاسىنا ارنالعان قوي قورادا, قازىر سونى جايراتايىن», – دەپ قۇرمان اس ۇيدەن قايراق, پىشاعىن ازىرلەي باستادى. بولمەدە ءسابيدىڭ ىڭگالاعان ءۇنى ەستىلەدى. بۇل 1918 جىلدىڭ 1 قاڭتارى بولاتىن. ەلدە ارپالىس بار, قايعىسىز قارا سۋ ءىشۋ مۇڭعا اينالعان. اقتار ءوتتى ويرانداپ, قانشاما ءۇي ورتەندى, قانشاما ادام وققا ۇشتى, قانشاما ايەلدى زورلادى. ءسىبىردى باسىپ العان كولچاك قاناتىن كەڭگە جايا باستاعان. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تاعدىرى قيىنعا اينالا باستاعان كەزدە اتباسار, مارينوۆكا سەلولارىن اقتار ويرانداي باستاعان كەزدە يرچەنكو مەن بەلاش باسقاراتىن حالىقتىق ارميانىڭ 7000 قارۋلانعان كەدەيلەرى اتباسار, كوكشەتاۋ, اقمولا, پەتروپاۆل ۋەزدەرىن كولچاك باندىلارىنان تازارتتى. ەل مەن جەردى قورعاپ قالدى. ولاردىڭ قۇرامىندا قۇرمان باستاعان كەدەيلەر دە ەرلىك ەتىپ ەدى. ارىنى قاتتى قىزىلدار دا كومەككە كەلگەن-ءدى. سول قىرعىن از دەگەندەي ەلدە سۇزەك ىندەتى ءورتتەي كەسىپ جاتتى. بولشەۆەك ادىلبەك مايكوتوۆ «قوسبارماق» وڭىرىندەگى سۇزەكپەن اۋىرعانداردى قارا تۇزدىڭ سۋىن ىشكىزىپ, ەم-دوم جاساپ ءبىرازىن اجالدان قۇتقاردى. وسىنداي زوبالاڭدى ەسكە العان قۇرمان:
– زامان ءبىر ءتارتىپكە كەلەر مە ەكەن؟ ۇرپاعىمىز باقىتتى بولسا ەكەن؟ –دەدى.
– «ۇزىن قۇلاقتىڭ» ايتۋىنا قاراعاندا, حالىقتى جارىلقايتىن قوعام بولادى دەسەدى.
– ايتقانى كەلسىن, اۋزىڭا ماي, استىڭا تاي, سۇراپىل سۇرگىن... دۇنيەنىڭ استان-كەستەڭى شىقسا وڭالۋى وڭاي بولماس, – دەدى قۇرمان, بۇرىنعىداي جيىن, تويدى دۇرىلدەتىپ اتقاراتىن قۇرماننىڭ جاعدايى جوق. جاڭا تۋعان ات ۇستار ۇلعا اعايىن, تۋىستارى قىرقىنان شىعارىپ ەسىمىن بەرۋگە جينالدى. قۇرمان ءسوز الىپ: «جابىققاندا دا, تارىققاندا دا اقان سەرىنىڭ انىنە ەرىك بەرۋشى ەدىم. ءۇش ءجۇزگە ءماشھۇر بولعان سول اقان ەسىمىن ۇلىما ارناسام, – دەپ ەدى. اعاسى قۇسايىن ويىن كىبىرتىكتەپ: «اقاننىڭ قايعى, مۇڭى قالىڭ ەدى, ادام ءومىرى ەسىمىنىڭ اتالۋىمەن كوپ نارسە بايلانىستى بولاتىنداي سەزىنەمىن», – دەپ قالدى.
– پەرىشتە عوي, جاقسى تىلەك ايتالىق.
– كوڭىلدە كۇدىك بولماسىن.
– قۇرماننىڭ اۋزىنا قۇداي سالعان شىعار, – دەپ وتىرعاندار ءمامىلەگە كەلىپ ۇلىن اقان دەپ اتادى.
سول اقان ەر جەتىپ 1939 جىلى قىزىل ارميا قاتارىندا مىندەتتى بورىشىن وتەۋگە اتتاندى. جيىرما شاقتى جىگىت ويناپ, ك ۇلىپ كەتتى. «قوسبارماق» ءوڭىرىن مەكەندەگەن جۇرت اق تىلەك ءبىلدىردى. اقاندار اماندىق بولسا ەلگە قايتامىز دەپ تۇرعاندا سوعىس باستالدى.
– ەلگە كەلگەن حاتىندا, – دەدى ورتا مەكتەپتىڭ تاريح پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستاز وراز مۇساي ۇلى بەركىمباەۆ: «كپسس مۇشەلىگىنە ءوتتىم, چەرنيگوۆ اتىنداعى گۆارديالىق 76-شى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا ۇرىسقا كىرىستىم. فاشيستەردى وزدەرى قازعان كورىنە وزدەرىن كومەمىز», – دەگەندەي ءاربىر حاتى جىگەرگە, ەرلىككە تولى سويلەمدەر ەدى. سۇگىرەتتەرى دە, حاتتارى دا مۇراعاتتا ساقتاۋلى», – دەيدى.
...دنەپر تاعى سول سياقتى سۋ بوگەتتەرىنەن ەرەكشە ەرلىكتەرىمەن ويداعىداي وتكەنى, ۋكراينانى ازات ەتۋدەگى ەرەكشە ەرلىكتەرى ءۇشىن 150-دەن اسا قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. «1943 جىلى 4 دەكابردە 25-گۆارديالىق اتتى كورپۋستىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور ع.ب.سافيۋللين قازاقستان ەڭبەكشىلەرىنە جازعان حاتىندا: «دنەپر بويىندا بولعان ۇلى شايقاستا قازاق حالقىنىڭ ۇلدارى جاۋعا ءۇستى-ۇستىنە سوققى بەرىپ, وزدەرىنىڭ وتان-اناسىنا دەگەن ىستىق ماحابباتىن كورسەتتى, سونىمەن قاتار, حالىق باتىرى امانگەلدىنىڭ قىزۋ قانى بويلارىندا قايناپ تۇرعاندىقتارىن تانىتتى. قازاقتاردىڭ دنەپر بويىندا جانە دنەپردەن وتكەننەن كەيىن دە بارلىق جاساعان ەرلىكتەرىن ساناپ جاتۋ مۇمكىن ەمەس», – دەپ جازدى. (قازاق ەنتسيكلوپەدياسى, 238-ب). بۇدان ارتىق ەرلىك جولىن بايانداۋعا قوسىپ, الارىمىز بولماس ەدى.
«قوسبارماق» وڭىرىنەن شىققان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اقان قۇرمانوۆتىڭ تەڭدەسى جوق ەرلىگى بۇكىل وداققا, قازاق حالقىنا ماقتانىش بولدى دەپ تۋىستارى, جەرلەستەرى اڭىز ەتىپ ايتىپ ءجۇردى. بىرەن-ساران قاريالار 25 جاسىندا قىرشىن كەتتى, ۇرپاق تا قالمادى, دەپ وكىنەتىن. «باتىردىڭ اتى ولمەيدى, عاسىرلارعا ەسىمى جۇلدىزداي جارقىراپ تۇرادى دەۋشى ەدى. قالىڭ كوپتىڭ بەت الىسى, تالاپ, تىلەگى 1930 جىلى قۇرىلعان كولحوز ەسىمىن اقان قۇرمانوۆ اتىنداعى دەگىزۋ ءۇشىن باۋىرلارى جانە اۋىلداستارى بولىپ ءوتىنىش جازىپ ارداگەر سامات قۇسايىنوۆ باستاعان توپ قازاقستاندى باسقارعان جۇماباي شاياحمەتوۆكە دەيىن بارىپ زاڭداستىرىپ الىپ ەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى نيكولاەۆكا, اقان قۇرمانوۆ شارۋاشىلىقتارى «سامار» سوۆحوزىنا بىرىكتى. تىڭ يگەرۋگە كەلگەن يحابا دەگەن ديرەكتور اقان قۇرمانوۆ اتىن ساقتايمىز دەپ الداپ سوقتى, ءتۇرلى قۇجاتتاردى «سامارسكي» دەپ تولتىرىپ وتكىزىپ جىبەردى. قازاقتىڭ قيانات كورگەنى ازداي, اقان ەسىمىندە نە كوشە, نە مەكتەپ, نە سوۆحوز اتى بولماي جەر سوعىپ قالدىق. كەيىنىرەك تە شارۋاشىلىعىمىزعا اقان قۇرمانوۆتىڭ ەسىمىن قايتارۋ جونىندە تالاي جازدىق. ءبارىبىر تۇك شىقپادى. جازا, جازا قالجىرادىق تا ورتا مەكتەپتىڭ جانىنان اقانعا ارنالعان مۇراعات اشىپ اقاننىڭ تۇتىنعان زاتتارى, قارۋلاستارىنىڭ مايداننان جازعان حاتتارى, ءتۇرلى فوتولار, اقاننىڭ تۋىس, تۋعاندارىنىڭ ءتۇرلى زاتتارىن جيناستىرىپ, ۇرپاققا ونەگە ەسەبىندە ۇسىندىق. باتىردىڭ ەلدەگى جانە مايدانداعى ءومىرىن ۇمىت ەتپەۋدىڭ وزىمىزشە امالىن الدىق.
شارۋاشىلىقتا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قارتتار قايىربەك ورىنباەۆ, بەكەن مۇساعۇلوۆ: «كوپ ازشىلىقتى تىڭدار ما, ۇستەمسىپ, باسقىنشىلىق تانىتىپ اۋزىمىزدى اشتىرمادى عوي. تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا «ساماردان» كەلگەن ورىس تىلدىلەر باقاي ەسەپپەن وتىرىگىن دە ايتتى, تىنىش وتىرىڭدار دەپ جانىمىزدى دا قىسىپ تاستادى. ءسويتىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اقان قۇرمانوۆ باۋىرىمىزدىڭ ەسىمىنە زار بولدىق. وسىندا ءجۇز ءۇي اقاننىڭ تۋىس, تۋعاندارى بارمىز, ءۇنىمىز جوعارىعا جەتپەي مىسىمىز قۇرىدى», – دەپ مۇڭىن شاعادى. انا جىلى اۋىلداستاردىڭ تىلەكتەرىنە قولداۋ تاپپاي, كۇدەر ۇزگەندەي جان قينالىسىن كورىپ ەدىك. استانا قالاسىنان ءبىر كوشەنى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اقان قۇرمانوۆقا اتاسا, قالىڭ جۇرت ولگەنى ءتىرىلىپ, وشكەنى جانعانداي بولار ەدى... اقان رۋحى جۇمىر جەردەگى ءتىرى پەندەنىڭ قانى توگىلۋىنەن ساقتاسىن دەپ بايىز تاپپاي ءجۇرگەندەي سەزىنەسىڭ. باتىر رۋحىن مۇڭ باسا كورمەسىن!..
تابىل قۇلياس, جازۋشى
استانا