مۋزىكاتەراپەۆت – مۋزىكانى ەمدىك ماقساتتا قولدانۋدىڭ پسيحوتەراپەۆتىك ءادىسى. ياعني, ناۋقاسقا مۋزىكا تىڭداتا وتىرىپ, ونىڭ ىرعاعىنا ساي فيزيكالىق قيمىل-قوزعالىسقا ءتۇسىرۋ نەمەسە پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ادامنىڭ جان سارايىن جادىراتۋ. قاراپايىم عانا تۇسىندىرەر بولساق, مۋزىكالىق تەراپيانىڭ قادىر-قاسيەتى مەن قىزمەتى وسىنداي.
ال بۇل – حالىقتىق ەم-دوم جاساۋ ءىسىندە ادامزات يگىلىگىنە جاراپ كەلە جاتقان قولدانىستا بار دۇنيە. ءتىپتى, تاريح قويناۋىنا كوز جۇگىرتسەك, ەجەلگى گرەك فيلوسوفى پيفاگور مۋزىكانىڭ ادام اعزاسىنا, كوڭىل كۇيىنە قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى عىلىمي انىقتاما بەرگەن. سونداي-اق, ەرتەدەگى قىتاي, ءۇندى دارىگەرلەرى مەن ەمشىلەرى, فيلوسوفتارى مەن مۋزىكانتتارى مۋزىكانى سىرقاتتى ەمدەۋگە پايدالانعانى بەلگىلى. سول سياقتى, قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان اۋىز ادەبيەتى جىرلارى مەن اڭىز-ءافسانالارىندا دا سيقىرلى قوبىز, كۇمبىرلەگەن دومبىرا مەن سىزىلعان سىبىزعى ۇنىنەن شىعاتىن مۋزىكالىق تۋىندىلاردىڭ ادام ورگانيزمىنە وڭ اسەر ەتىپ, جالپى پسيحولوگيالىق ەمدىك سيپاتتا شيپالىق قاسيەتتەرى بولعاندىعى بەلگىلى. ەندەشە, «مۋزىكاتەراپەۆت» دەگەن تەرميندىك اتاۋ ءار كەزەڭدەردە ءارقالاي ۇلگىدە ايتىلىپ كەلگەنىمەن, جالپى ادامزات بالاسىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە اجىراماس قۇندىلىقتارعا اينالعان دەۋگە تولىق نەگىز بار.
دەسەك تە ءبىز بۇگىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى مۋزىكاتەراپەۆتىك قىزمەت تۋراسىندا وي وربىتپەكپىز. ەندەشە, ەندىگى ءسوزىمىز وسى سالاداعى وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانىسقا ەنگىزە وتىرىپ, جاھاندىق دەڭگەيدەگى جاڭاشىلدىققا بەت بۇرعان ەلىمىزدىڭ مۋزىكامەن ەمدەۋ ءىسىنىڭ جاي-كۇيى جايىندا وربىمەك. اشىعىن ايتساق, مۋزىكامەن ەمدەۋ ءىسىنىڭ ماماندارى قازاقستاندا «مۋزىكاتەراپەۆت» دەگەن رەسمي اتاۋعا 1995 جىلدان كەيىن يەلەنە باستادى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. ويتكەنى, تۇڭعىش رەت الماتى قالاسىندا رەسپۋبليكالىق «بالبۇلاق» بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى اشىلىپ, ول جەردە تسەرەبرالدى سال سىرقاتىنا ۇشىراعان بالالاردى ەمدەيتىن ورتالىققا «مۋزىكاتەراپەۆت» ماماندىعى كەرەك-اق بولاتىن. وسىلايشا, بۇل سالادا كوش ىلگەرى كەتكەن الەمنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن وسى ورتالىقتا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋ كوزدەلدى. كەيىننەن, 2007 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن استانادا ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ قۇرىلىپ, بۇگىندە ول «UMC» كورپوراتيۆتىك قورى «بالالاردى وڭالتۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رەتىندە قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى.
بۇل ورتالىقتىڭ نەگىزگى قىزمەتى – جۇيكە, تىرەك-قوزعالىسى ءجۇيەسىنىڭ پاتولوگياسى بار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە وڭالتۋ كومەگىن كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وڭالتۋ قىزمەتىنە زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ترانسفەرتىن ەنگىزۋ باسىمدىققا الىنعان. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, ورتالىق ەكى جىل بۇرىن JCI (Joint Commission International) ءبىرلەسكەن حالىقارالىق كوميسسيانىڭ اككرەديتتەۋىنەن تابىستى ءوتتى. وسىلايشا, ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ورتالىق مەديتسينالىق ۇيىمدارداعى قىزمەتتىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنىڭ الەمدەگى ەڭ بەدەلدى جانە وبەكتيۆتى مويىندالعان «التىن ستاندارت» دەگەن اتاۋعا يە بولعان. مۇنداي وقيعا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ حالىقارالىق نارىعىندا قازاقستان مەديتسينانىڭ عالامدىق شىڭىنا ۇمتىلۋى رەتىندە باعالانادى. سەبەبى, ورتالىق وڭالتۋ ىسىندە مەديتسينالىق, پەداگوگيكالىق جانە الەۋمەتتىك سالاداعى ءۇش باعىتتا قىزمەت كورسەتۋدىڭ توقايلاسقان, نەگىزگى جيىنتىق نۇكتەسى. ياعني, مۇندا كەلگەن ءاربىر مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا ەمدەلۋمەن قاتار, ءبىلىم الا وتىرىپ, قوعامعا بەيىمدەلۋ ۇدەرىسىن بويىنا سىڭىرەدى دەگەن ءسوز.
– سونىڭ ىشىندە ەرەكشە اتاپ ايتقىم كەلەتىنى, قازاقستاندا مۇلدە جوق ماماندىق ءتۇرى – مۋزىكاتەراپيا اياسىندا ەڭبەك تەراپياسى مەن ۆوكالدىق تەراپيا جانە لوگوريتميكا سىندى ماماندىق يەلەرى قىزمەت كورسەتەدى. ال ەندى ءبىزدىڭ «التىن ستاندارتتى» يەلەنۋىمىز, ورتالىقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ جەتىستىگى جانە ەلباسىمىز اتاپ ءوتكەن دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىنا جەتۋدەگى نەگىزگى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى, – دەدى «بالالاردى وڭالتۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» فيليالىنداعى الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى گۇلشات سۇلتانوۆا.
ال مۋزىكاتەراپەۆتىك قىزمەتتىڭ قىر-سىرىمەن ەتەنە تانىسۋ ماقساتىندا وسى مەكەمەنىڭ مامانى ماقسات يسماعۇلوۆپەن اڭگىمەلەسۋ ارقىلى مۇنداي مامان يەسى اتانۋعا مۋزىكالىق ءبىلىم جەتكىلىكسىز بولاتىندىعىن ۇقتىق. «ارقالىقتاعى ن.قۇلجانوۆا اتىنداعى تورعاي گۋمانيتارلىق كوللەدجىندە مۋزىكالىق باعىتتا العان بىلىمىممەن مۋزىكاتەراپەۆت اتانۋىم مۇمكىن بولمادى, – دەدى ول ءا دەگەننەن-اق. – بۇل جەرگە مۋزىكاتەراپەۆت رەتىندە قىزمەتكە تۇرۋىم ءۇشىن بىرقاتار شەتەلدىك مامانداردىڭ سەمينار-كۋرستارىنان ءوتىپ, سەرتيفيكات الۋىما تۋرا كەلدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ارنايى «مۋزىكاتەراپەۆت» دەگەن دارەجەمەن مامان دايارلانبايدى. مۋزىكالىق ءبىلىمىڭدى بەلگىلى ءبىر سالالارمەن, سونىڭ ىشىندە مەديتسينا, فيزيولوگيا-اناتوميا, پسيحولوگيا عىلىمدارىمەن تاجىريبەلىك تۇرعىدا شەبەر ۇشتاستىرعاننان كەيىن عانا وسى جۇمىسقا ورنالاسۋعا مۇمكىندىگىڭ بار. ويتكەنى, ءبىز ءاربىر بالانىڭ دياگنوزىنا قانىق بولا وتىرىپ, ونىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرىپ, مۋزىكا ءپانىن وتەمىز. دۇرىسى, بالانى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءان, اۋەن ىرعاعىنا يكەمدەپ, قيمىل-قوزعالىسقا ءتۇسىرۋ ارقىلى ەمدەيمىز. اتاپ ايتساق, دەنە مۇشەلەرى مەن تىنىس الۋ جولدارى, ەت-جاق سۇيەكتەرى مەن بۇلشىق ەتتەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن جاقسارتۋدا وسى مۋزىكاتەراپەۆتەردىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
جاڭاشىل باعىتتاعى جاس ماماننىڭ تۇسىندىرۋىنەن ءتۇيگەنىمىز, مۋزىكاتەراپەۆتىك قىزمەتتىڭ ار جاعىندا ءبىز بىلمەيتىن, نازىك ءيىرىمگە تولى ونىڭ تۇرلەرى دە از ەمەس كورىنەدى. رەفلەكتيۆتىك تەراپيا (بالانىڭ ەستۋ, تىڭداۋ, سەزىنۋ قابىلەتىن دامىتۋ), اسپاپتىق تەراپيا (قول, ساۋساقتىڭ قيمىلىنداعى موتوريكانى دامىتۋ), دانس-تەراپيا (تەپە-تەڭدىك قيمىل-قوزعالىستى دامىتۋعا باعىتتالعان), دىبىستىق تەراپيا ء(تىلىنىڭ مۇكىسى بار بالالار ءۇشىن), ۆوكالدى تەراپيا (بالالاردىڭ اسپاپپەن ۇندەسە ءان ايتۋدا دىبىس شىعارۋ مەن تىنىس الۋ ءتارتىبىن ۇيرەتۋگە ارنالعان) سىندى مۇگەدەك جاننىڭ مۇمكىندىگىن اشۋعا جانە ونى بارىنشا دامىتۋعا نەگىزدەلگەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
نەگىزىنەن ءان ايتۋ دىبىستاۋ مۇشەلەرىنە عانا ەمەس, ەستۋ ءمۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىنا دا تاۋەلدى. سوندىقتان دا ءان ايتۋ كەزىندە ەستۋ مۇشەلەرىنىڭ دۇرىس قالپىن ساقتاۋ, ءان شىرقاۋدىڭ داعدىسىن يگەرۋ مەن دىبىستاۋ جۇيەسىن وڭالتۋعا ءتيىمدى كومەك بەرەدى. ال ول ءۇشىن الدىمەن دۇرىس تىنىس الىپ ۇيرەنۋ قاجەت. ەگەر بالا ءتيىمدى تىنىس الىپ ۇيرەنسە, وندا ءان ايتۋمەن قاتار دۇرىس ءسويلەۋ مۇمكىندىگى دە قالىپتاسادى.
بۇگىندە بۇل سالادا «مۋزىكاتەراپەۆت-رەابيليتولوگ» تەرمينى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنە باستادى. ال لاتىننىڭ «رەابيليتاتسيا» ءسوزى «rehabilitas» – ادامنىڭ زاقىمدالعان قابىلەتىن قالپىنا كەلتىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. وسى ءسوزدىڭ مەديتسينالىق-پەداگوگيكالىق تۇرعىداعى قازىرگى ءمانى – مۇمكىندىكتەرى شەكتەلگەن بالالاردى الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەپ, ولاردىڭ پسيحو-فيزيولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىنە سايكەس قوعامدىق ومىرگە, ەڭبەككە ارالاستىرۋ ارقىلى كەمتارلىق سالدارىن جەڭىلدەتۋ. مۇنداي بالالاردىڭ مۋزىكانى ەستۋ دەڭگەيى مەن ەستە ساقتاۋى جانە مۋزىكا ىرعاعىن سەزىنۋ قابىلەتى تومەن بولاتىندىعىن ەسكەرىپ, ولارمەن مۋزىكالىق تاربيە جۇمىسىنىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋى قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. سونداي-اق, ءدارىس جۇيەلى جانە ماقساتتى ءتۇردە وتكىزىلىپ, ءاربىر بالانىڭ ءمۇمكىنشىلىكتەرى مەن دامۋ ەرەكشەلىكتەرى تەرەڭ زەرتتەلىپ, زەردەلەنۋى كەرەك. ماسەلەن, ۆوكالدىق تەراپيادا بالالار العاش ءان ايتىپ ءۇيرەنەدى نەمەسە جاقسى كورەتىن اندەردىڭ قايىرماسىن ايتادى. مىنە, وسى ورايدا لوگوپەدتەرمەن جۇمىس جۇرگىزىلسە, قۇبا-قۇپ. ءويتكەنى, بالا تەك ءان ايتۋدى ۇيرەنىپ قانا قويمايدى, وسىعان ۇمتىلۋ ارقىلى وكپەنىڭ, قان اينالىمىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتىپ, دەنە-ءبىتىمىنىڭ تۇزەلۋىنە وڭ سەپتىگىن تيگىزەدى.
ورتالىقتا ۇزاق جىلداردان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ءتاجىريبەلى مۋزىكاتەراپەۆتەردىڭ ءبىرى جانار سادىقوۆا ءان ايتقاندا دىبىستاۋ مۇشەلەرىنىڭ بۇلشىق ەتتەرى شىمىر دا سەرپىندى بولۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. سەبەبى, ءتۇزەتۋ جۇمىستارىندا جاتتىعۋدى ساۋاتتى ءارى ساپالى اتقارۋدىڭ ماڭىزى زور.
– كوپ رەتتە اتا-انالار بالانى مۋزىكا تەراپياسىنا الىپ كەلىپ تۇرىپ «مەنىڭ بالامنىڭ داۋىسى, ەستۋ تۇيسىگى جوق» دەپ جاتادى. ول ءمۇلدەم دۇرىس ەمەس. بارلىق ادامدا داۋىس پەن ەستۋ تۇيسىگى بولادى. بىراق, ونداي قابىلەت بىرەۋدە جاقسى دامىسا, ەندى بىرەۋدە ءالسىز. بۇلاردى دامىتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى, سول كەزدە ءبىز وڭ ناتيجەگە جەتە الامىز,– دەيدى ول.
جالپى, ءان ايتۋ – وتە كۇردەلى ۇدەرىس ەكەنى بەلگىلى. دەسەك تە ونىڭ داعدىسىن دۇرىس يگەرۋ وڭالتۋعا ءتيىمدى كومەك بەرەدى. ويتكەنى, ءدارىس بارىسىندا بالانىڭ سويلەۋ ءتىلىن جەتىلدىرۋگە, اندىك دەم الۋعا, داۋىس دياپازونىن كەڭەيتۋگە, ينتوناتسياسىن جەتىلدىرۋگە, ىرعاقتى سەزىنۋ قابىلەتتەرىنە ارنالعان جاتتىعۋلار جۇرگىزىلەدى. مۋزىكا تەراپياسىندا ەم-شارا قابىلدايتىن بالالاردىڭ دياگنوزىنا بايلانىستى ءجيى قولدانىلاتىن تاسىلدەردى جەتىك مەڭگەرگەن مامانداردىڭ ءبىرى – «انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى» فيليالىندا تاربيەشى بولىپ قىزمەت ەتەتىن ءلايلا وتەگەنوۆا. ول وسى سالادا ۇزاق جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى مامان.
– «قالىپتى جاعدايداعى مەكتەپ, بالاباقشالارمەن سالىستىرعاندا ەمدەۋ ىسىمەن قاتار, ءبىلىم, تاربيە بەرۋ ۇدەرىسى مۇنداي ورتالىقتاردا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلى جاعدايدا جۇرگىزىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار, – دەيدى ول.
ال ەندى وسىلايشا سالالانعان جۇمىستاردى جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ەتەر ءبىر ماماندىق – مۋزىكاتەراپەۆتىك قىزمەتكە قوعام تاراپىنان سۇرانىس قانشالىقتى دەگەن ماسەلەگە كەلسەك, ناتيجەسىن تاعدىر تاۋقىمەتىنە ۇشىراعان جاندار مەن ولاردىڭ ەت جاقىندارى عانا تاراتىپ ايتا السا كەرەك. ماسەلەن, تۇڭعىشى ءتۋابىتتى تسەرەبرالدى سال اۋرۋىنا ۇشىراعان گۇلجانار يمانبەرديەۆانىڭ (اتى-ءجونى وزگەرتىلىپ الىندى – اۆت.) وسى ورتالىققا كەلىپ ەم قابىلداعاننان كەيىن ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى نىعايعان. «مۇگەدەك بولسا دا ول – مەنىڭ پەرزەنتىم. شىنىمدى ايتسام, ولە-ولگەنشە ۇلىمدى ارقالاپ باعارمىن-اۋ, بىراق قاتارىنا قوسا الماسپىن دەگەن توقتامعا كەلگەنمىن. كەيدە مۇنداي بالا مەنەن باسقا كىمگە كەرەك دەپ ىشتەن تىناتىنمىن. سوعان تاباندىلىقپەن ءتوزىپ, ءومىر سۇرۋگە بەل بايلاعان ەدىم. ءوستىپ جۇرگەندە ويلاماعان جەردەن وسى ورتالىققا كەلدىك. ءۇمىتىم قايتا جانعانداي. بالامنىڭ بەلسەندى قيمىل-قوزعالىسىنا قاراپ, ونىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ويانعانىن بايقادىم. اسىرەسە, مۋزىكاتەراپەۆت سىندى ماماندار مەنى جانە ۇلىمنىڭ ومىرىنە وراسان زور وزگەرىس ەنگىزىپ, كۇش-قۋات, جىگەر سىيلادى», – دەيدى ءوزى جايلى مالىمەتتىڭ قۇپيا ساقتالۋىن قالاعان جاس انا.
ءبىز قازىرگى قوعامدا مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. ونىڭ ءبارىن ايتۋ شارت ەمەس تە شىعار. بىراق, تاقىرىپقا تۇزدىق بولسىن دەپ بىرەۋىنە توقتالعان ەدىك. سونىڭ وزىنەن تۇيگەنىمىز, زاماناۋي باعىتتاعى جاڭاشىل ماماندىق – مۋزىكا تەراپيا كاسىبىن ءناسىپ ەتكەندەر بىزگە ءسوزسىز كەرەك-اق. ولاي دەۋىمىزگە مۇنداي دەرت سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا عانا ەمەس, الەم بويىنشا بەلەڭ الىپ كەلەدى. «بالالاردى وڭالتۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ» مەنەدجەر-كەڭەسشىسى مەيرامگۇل سايپولدامەن بولعان اڭگىمە وسىنداي وي تۇيۋگە جەتەلەيدى.
– جالپى, كەڭەس زامانىندا مۇنداي دەرتكە (بالالاردىڭ تسەرەبرالدى سال اۋرۋى, دتسپ)» ۇشىراعان بالالار بولسا دا, كوپ جاعدايدا ول تۋرالى اشىق ايتىلماعان شىعار دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ناقتى ستاتيستيكالىق دەرەك پەن ونىڭ سەبەبىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىننىڭ قيىنى. اقيقاتى سول – دەرت مەڭدەپ, سىرقات بالالار سانى جىل وتكەن سايىن ەسەلەنۋدە. وعان ەكولوگيالىق جاعداي مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى, ادامزات بالاسىنىڭ قورەك ەتەر ازىق-ءتۇلىك ونىمدەرى ساپاسىنىڭ تومەندەۋى, ادامداردىڭ دەنساۋلىقتى كۇتىپ ۇستاۋعا ءاتۇستى قاراۋى سەكىلدى ماسەلەلەر الەمدىك تاجىريبەدە كوپ ايتىلادى, – دەيدى مامان.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»