سوڭعى ۋاقىتتاردا ەكى جاستىڭ ۇيلەنۋى ءۇشىن نەسيە الىپ, بارىنشا شاشىلاتىندار, ارتىنان ەش قام جەمەي اجىراسۋعا اسىعاتىندار ارتىپ كەلەدى. كەرەگە كەڭەيتۋدى كوكسەيتىندەر كەمىپ, قوعامعا سالتىمىزعا ساي كەلمەيتىن سالت باستىلار ەنىپ كەلەدى. ءبىرى ماحاببات وتىنىڭ سونگەنىن, ەندى ءبىرى جيعان-تەرگەنىن, ءتىپتى, ءبىرى وزگەدەن كورگەنىن العا تارتىپ جالعىزباستىلىققا, وعان دا ەمەس-اۋ, ەركىندىككە ەلىتە تۇسۋدە. وتباسىلىق ءومىردىڭ از-ماز قيىندىعىن كوز كورگەن سوڭ, تارتىپ وتىرىپ احات-قا جۇگىرەتىن جاستاردىڭ بويىندا جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن سەزىنۋ تىيىلىپ بارادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ءمالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا قازاقستان بويىنشا 11070 نەكە تىركەلىپ, ونىڭ 3071-ءى بۇزىلعان. ال استانا قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ احات ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءبىر ەلوردانىڭ وزىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار, اقپانى مەن ناۋرىزىنداعى جاعداي بويىنشا كوڭىل كونشىتپەيتىن دەرەكتەردى العا تارتتى. باس قالا بويىنشا 2608 نەكە تىركەلىپ, 972-ءسى بۇزىلىپ وتىرعان كورىنەدى. ال وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 2573 نەكەنىڭ 1012-ءسى بۇزىلعان. سالىستىرمالى تۇردە وتكەن جىلى دا, بيىل دا نەكەگە تۇرۋ سانى مەن ونىڭ بۇزىلۋى تەڭ جارتىسىنا جۋىق كورسەتكىشتى اڭعارتىپ وتىر. سوندا, وتاۋ قۇرعان ءۇش وتباسىنىڭ ءبىرىنىڭ شاڭىراعى شايقالۋدا دەگەن ءسوز. مۇنداي كورسەتكىشتەر جىل سايىن ايتىلىپ, كورسەتىلىپ كەلەدى. تەك, پروبلەما سول كۇيىندە تۇر.
سەبەبى, جاھاندىق سيپات العان بۇل ماسەلەنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى كوپ. بۇگىنگى تاڭدا الەم بويىنشا وتباسى تۇراقسىز ينستيتۋتقا اينالىپ كەلەدى. ەۋروپا مەن اقش-تا دا وسى ماسەلە الاڭداتارلىق احۋالعا اينالعالى ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. «مير 24» اقپاراتتىق اگەنتتىگى وسى تاقىرىپقا ءبىرقاتار تالداۋ جۇرگىزىپ, اجىراسۋدىڭ العىشارتتارىن اجىراتىپ باعىپتى. اتالعان اگەنتتىكتىڭ دەرەگى بويىنشا, ەۋروپا ەلدەرىندە مەملەكەتتىك جاردەماقى جۇيەسىنىڭ جەتىلگەندىگى, ماتەريالدىق جاعدايلاردىڭ دۇرىس بولعاندىعىنان ازاماتتار ءبىر-بىرىنە تاۋەلسىز ءومىر سۇرە الادى. سوندىقتان دا نەكە ەكونوميكالىق تىرەك بولۋدان قالادى, ال وتباسى بولۋ ءۇشىن ازاماتتىق نەكەنىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر. وسى سەبەپتەن دە اجىراسۋ ارتىپ وتىرعان سىڭايلى. ودان كەيىنگى ماسەلە – كوزگە ءشوپ سالۋ. ەۋروپاداعى اجىراسۋ سەبەپتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى الداۋى, كوڭىل جاراسپاۋشىلىقتان تۋىندايدى. ال ءۇشىنشى سەبەپ – الكوگولدى ىشىمدىككە سالىنۋ مەن ەسىرتكى قولدانۋ فاكتىلەرى. ءارى قاراي, بەدەۋلىك نەمەسە بالا سۇيۋدەن قاشۋ ماسەلەسى كولدەنەڭ تۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا مانساپ جولىندا بالالى بولۋدان باس تارتاتىن ىسكەر ايەلدەردىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگى ەرلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرۋدا. وسى سەبەپتەن جاس جۇبايلاردىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى.
ەندىگى كەزەكتە سوڭعى ونجىلدىقتا ەۋروپا ەلدەرىندەگى اجىراسۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەتىن جاڭا سەبەپ كومپيۋتەر ويىندارىنا تاۋەلدىلىك ەكەن. كۇندىز-ءتۇنى مونيتور الدىندا وتىراتىن ەرىنىڭ زايىبىنا نازار اۋدارماۋى اجىراسۋعا بىردەن-ءبىر سەبەپ. ايتا بەرسەك, اجىراسۋ جونىنەن پورتۋگاليا كوش باستاپ تۇر. وندا ءار 100 نەكەنىڭ 67-ءسى بۇزىلادى. ودان كەيىنگى كەزەكتە سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىندە – 44-45%, اقش-تا – 53%, اۆستراليادا – 43%, كانادا – 48%, جاڭا زەلانديا 42%-دىق اجىراسۋ كورسەتكىشتەرىمەن الدا كەلەتىن بولسا, تمد بويىنشا رەسەيدە – 51%, ۋكراينا, مولدوۆادا – 42%, بەلورۋسسيادا – 45%, ەستونيادا – 58%, لاتۆيا, ليتۆادا – 52%, گرۋزيا 19% بولسا, قازاقستان – 27%, جانە از پايىزدىق كورسەتكىشپەن ءوزبەكستان – 8%, تاجىكستان 6% بولىپ وتىر.
ۇلىبريتانيانىڭ «The Economist» جۋرنالىنىڭ ءداستۇرلى «الەم ستاتيستيكاسى-2015» جيناعىندا قىرعىزستان اجىراسۋ كورسەتكىشى بويىنشا الەم ەلدەرى اراسىندا 48-ءشى ورىندا تۇر. ال قازاقستان بولسا, العاشقى وندىققا كىرگەن, دەپ حابارلايدى «ازاتتىق» راديوسى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ەلىمىزدىڭ اجىراسۋ بويىنشا وندىققا كىرگەنى جونىندە دابىل قاعۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى, جاپپاي اجىراسۋ سالدارى كوپتەگەن وكىنىشتەرگە ۇرىندىراتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەت مەرەيىن ايشىقتايتىن, وتاننىڭ وشاعى سانالاتىن وتباسىلاردىڭ ىدىراۋى دەموگرافيا ساياساتىنا سالقىنىن تيگىزەتىنى انىق. ودان كەيىن, ارينە, ۇلت رەتىندەگى قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى, اجىراسۋ ۇرپاق تاربيەسىنە اۋىر سوققى اكەلەدى. باتىستا بوي كورسەتكەن ازعىندىق ادەتتىڭ كورىنىسى, بۇگىنگى تاڭدا سول ەلدەردىڭ وزىنە دە وپا بەرمەي وتىر. ال و باستا «جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىتپاعان» قازاقتىڭ سالتىنا كىرەر, ۇلگى الارلىقتاي ءۇردىس وسى ما ەدى؟
الەممەن بىرگە اياق الىسىپ, وزگە ەلدەرمەن يىق تىرەستىرىپ دامىپ كەلە جاتقان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ جاھاندانۋدان قالىس قالۋى مۇمكىن ەمەس. تەك دامۋ جولىندا تامىر-تاريحىمىزدى, ۇلتىمىزدىڭ ۇستىنىن, اتا-بابا سالتى مەن ءدىني قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتپاۋىمىز قاجەت. گەندەرلىك ساياساتتى ۇستانعاندا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىعى تەڭ بولۋى الەم كوشىنە ىلىككەن سوڭ, ءجون دە شىعار. تەك, بۇل ساياسات ايەلدەردى جوعارى قىزمەتكە قويعانىمەن, ولاردىڭ وتباسىنداعى ورنى قاشاندا بولەك ەكەنىن ءاربىر نازىك جاندى ءوزى ۇعىنۋى ءتيىس-اق. وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن تۇرمىس قۇرعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ءتوركىنگە قايتىپ كەلۋى ولىممەن تەڭ بولعانىن ۇلكەندەر جاعىنان ءجيى ەستيمىز. ۇزاتىلار قىزىنا «تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭۋىنە» كەڭەس بەرىپ, كەلىندىك قىزمەتىن جونىمەن اتقارۋعا جول سىلتەيتىن انالاردىڭ بۇگىنگى تاڭدا ماقالى دا وزگەرگەن. «ىشىمە سىيعان قىز سىرتىما دا سىيادى» دەگەندى العا تارتىپ, تۇرمىستىڭ ءتۇرلى سىنىنا توزبەگەن قىزىن اجىراسۋعا ءوزى ۇگىتتەيتىن انالار كوبەيدى. ايتار بولساق, اجىراسۋ اردىڭ ءىسى ەمەس, باردىڭ ءىسى سەكىلدى. بۇرىنىراقتا اجىراسقاندا كىمگە سىيامىن نەمەسە قايدا بارامىن دەيتىن كەلىنشەكتەردىڭ قازىرگى تاڭدا باراتىن جەرى, باساتىن تاۋى بار. قۇشاق جايىپ قارسى الار اناسى, قولىنداعى بوبەگىن باۋىرىنا باساتىن توركىنى بار.
اتا-انانىڭ ۇكىلى ءۇمىتىن اقتاپ تۇرمىسقا شىعىپ, ءبوتەن ءۇيدىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋگە بەت العان سوڭ, جولى نازىك قىزدىڭ الداعى ستراتەگياسى – بارعان جەردىڭ باعى جانە سول شاڭىراقتىڭ ۇزىلەرگە جانى بولۋعا ۇمتىلۋىنان باستاۋ الادى. ايتارعا جەڭىل, ارينە, دەگەنمەن سالتىمىزدىڭ ساۋىتىنا سىياتىن ءۇردىس وسى. قاشاندا مۇسىلمان قاۋىمىندا كەلىننىڭ ورنى بوساعادا بولعان. سول ارقىلى ءوزىنىڭ ءجونىن, ءوزىنىڭ ورنىن بىلەتىن كەلىن ۋاقىت وتە جۇرەكتەردىڭ تورىنەن ورىن العان. كەلىن بولىپ تۇسكەننەن تەكتىلىگىن, ودان قالدى ەپتىلىگىن كورسەتۋگە تىرىساتىن بولسا, قىزدىڭ ۇتىلار جەرى جوق. ال بۇگىنگى تاڭدا كوڭىلى كۇپتى, كۇنشىلدىك پەن قاناعاتسىزدىق بويىن بيلەگەن كەلىندەر مەن جاتىپىشەر, جالقاۋلىق پەن نامىسسىزدىققا بوي الدىرعان كۇيەۋلەر كوبەيدى. ءشوپتىڭ باسىن قيمىلداتىپ, اقشا تاپپايتىن جالقاۋ ەرلەردىڭ ءبىرقاتارىن ءوز ماڭايىمىزدان كورىپ تە ءجۇرمىز. تاپ سولاي, بەتتەن الىپ توسكە شاباتىن, ەنەسىمەن ەرەگىسىپ, قايىنجۇرتپەن كەرىلدەسىپ وتىراتىن كەلىندەر دە جوق ەمەس. ەرىنىڭ تاپقان از-ماز قارجىسىن قاناعات تۇتپاي, اسپانداعى ايدىڭ سىڭارىن سۇرايتىن نازىكجاندىلار دا جەتەرلىك.
دەسەك تە ءار ماسەلەنىڭ ەكىنشى ۇشى بارىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە جاڭادان شاڭىراق قۇرىپ, اراعا تاعى ءبىر كىشى مەملەكەت قوسىلعان سوڭ, سول مەملەكەتتىڭ قۇلاماۋىنا, ىدىراپ قيراماۋىنا ۇلكەندەر جاعى, تاجىريبەلى جاندار سەپتەسۋى كەرەك-اق. وسى ءماسەلەدە كەلىنگە كۇن بەرمەيتىن ەنەلەردىڭ دە دەنى ارتىپ كەلەتىنىن ەسكەرگەن ماڭىزدى. بىرەۋدىڭ ايالى الاقانىندا وسىرگەن قىزىن ۇيىنە كەلىن ەتىپ تۇسىرگەن سوڭ, ونىڭ وسى شاڭىراققا كىرىگىپ, وزگەلەرمەن بىرىگىپ كەتۋى ءۇشىن ايانباي جاعداي جاسايتىن ارداقتى ەنەلەر بولسا, شاڭىراقتىڭ قۇلاماۋى بەك مۇمكىن عوي. كەلىنگە بوتەن ەكەنىن ۇعىندىرىپ, بوساعاداعى ورنىن بەتالدى نۇسقاي بەرەتىن, بالاسىن كەلىنگە قارسى ايداپ سالىپ وتىراتىن ەنەلەر وتباسىنىڭ قاس جاۋى دەۋگە بولادى.
اجىراسۋعا سەبەپ كوپ, ونىڭ سالدارى جەتىم جۇرەكتەردى كوبەيتتى. الەمدىك پروبلەماعا اينالعان بەدەۋلىك ماسەلەسى, ياعني بالاسىزدىقتان اجىراسىپ, شاڭىراعى شايقالىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ كوبەيىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ وتتىك. وسى ساۋالدار بويىنشا ارنايى رەپرودۋكتولوگ-ەمبريولوگ عالىم سالتانات بايقوشقاروۆاعا حابارلاسقانىمىزدا, مامان قازىرگى تاڭدا اجىراسۋ ءۇشىن بالاسىزدىق سىلتاۋ ەمەس ەكەندىگىن قىنجىلا جەتكىزدى. سەبەبى, ەكو جاساتۋعا كەلگەن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كەيىنگى ۋاقىتتا اجىراسىپ كەتىپ, باسقاعا ۇيلەنىپ جاتقاندارىن ءوز تاجىريبەسىندە كوپ كەزدەستىرگەن ول بەدەۋلىك پروبلەماسى جاھاندى جايلاپ تۇرعانىمەن, مەديتسينانىڭ قارىشتاپ دامىعان زامانىندا بۇل ماسەلەنىڭ 95-97 پايىز شەشىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. سونىمەن قاتار, بىرنەشە بالاسى بولا تۇرا, باقىتسىز وتباسىلاردىڭ كوبەيگەنىن جاسىرمادى. ءتىپتى, ون جىل بويى بالا ءسۇيۋ باقىتىن اڭساعان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەتەگى جاسقا تولىپ, جاساندى ۇرىقتاندىرۋ جولمەن بالالى بولۋ ءۇشىن وزىنە ارنايى كەلىپ, سول ارقىلى ۇشەمدى دۇنيەگە اكەلگەن سوڭ جۇبايلاردىڭ ارتىنشا اجىراسىپ, الگى ايەلدىڭ كەيىنگى كۇيەۋىنەن تاعى دا ەكو جۇيەسى ارقىلى بالالى بولعىسى كەلەتىنىن ەستىگەندە قامىعىپ قالعانىن ايتتى. ۇشەمدى بوسانعان سوڭ, سول ءۇش پەرزەنتىن اناسىنا تاستاپ, تاعى تۇرمىس قۇرعان كەلىنشەكتىڭ بۇل قىلىعى ساناسىنا سىيماعانىن كولدەنەڭ تارتتى. «اباي اتامىز ايتقانداي, «ادامنىڭ ءبىر قىزىعى بالا دەگەن...», كوردىڭىز بە, تەك ءبىر قىزىعى, بار قىزىعى ەمەس», دەگەن عالىم بۇل ماسەلەدە ادامداردىڭ ساناسىنىڭ بۇزىلۋى, باتىسقا ەلىكتەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى ارتۋدا ەكەنىن ايتتى. جاستاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەۋى, توزبەۋشىلىك, ءوزارا سىيلاستىقتىڭ بۇزىلۋى, ەگويزم اجىراسۋعا اكەپ سوعادى, دەيدى سالتانات بەردەنقىزى.
ال «نۇر-استانا» ورتالىق مەشىتىنىڭ نايب-يمامى ءادىلحان يمانالى ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا, اجىراسۋ ەرلى-زايىپتىلاردىڭ شاريعات بويىنشا ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماۋىنان تۋىندايدى. مىسالى, ايەلدىڭ كۇيەۋىنە باعىنۋى, رۇقساتسىز سىرتقا شىقپاۋ, ەرىنىڭ جاعدايىن جاساپ قاس-قاباعىنا قاراۋ باستى ءمىندەتتەردىڭ ءبىرى بولسا, ەرلەردىڭ مىندەتى وتباسىن ماتەريالدىق, مورالدىق تۇرعىدا تولىققاندى قامتاماسىز ەتۋ بولماق. ال بۇگىنگى قوعامدا ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ مىندەتتەرى اۋىسىپ, سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ تۇراتىن جۇبايلار اجىراسىپ كەتۋگە بەيىم بولىپ بارادى. وتباسى بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايتىنى اقيقات. سونداي جاعدايلاردا جۇبايلاردىڭ ءبىرى توزىمدىلىك تانىتىپ, ۇرىستى ۋشىقتىرماي بىردەن تىيىلۋى ءتيىس. بەرەكەلى, ىرگەسى مىقتى وتباسى بولۋ العاشقى قادامنان, ياعني جاقسى جار تابۋدان باستالادى. قىزدىڭ يماندىلىعىنا, دىندارلىعىنا قاراپ ايەلدىككە السا, مۇسىلمان باۋىرلارىمىز اداسپاۋشى ەدى. شاريعات جولىمەن جۇرەتىن جاندار كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەر مەن تۇيتكىلدەردى توزىمدىلىكپەن, سابىرمەن جەڭە الادى, دەدى ءادىلحان ءيمانالى ۇلى.
مەملەكەتكە جارىق ساۋلە مەن جىلۋ بەرەتىن كۇش – وتباسى, ال وتباسىنىڭ وتى – ونداعى بىرلىك, ىنتىماق جانە ءوزارا سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا ماڭگى الاۋلاپ جانباق. ءبىر, ەكى جانە ونداعان وتباسىنىڭ قۇرىلىمى ءبىر وتاندى قالىپتاستىرادى. سوندىقتان دا ونىڭ وتىن سوندىرمەۋگە تىرىساتىن ءار ازامات ەلى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. جان دۇنيە جاراسىم تاۋىپ, تۇسىنىستىك تۇعىرى بيىك بولسا, ءبارى دە ءجون بولۋشى ەدى. «وتباسىلىق ومىردە باستىسى – شىدامدىلىق, ماحاببات ۇزاق بولمايدى», دەگەن ەكەن ورىستىڭ عۇلاماسى انتون چەحوۆ. ال اتاقتى ارتۋر شوپەنگاۋەر: «ۇيلەنىپ ءۇي بولۋ – جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەكى ەسە ارتۋى», دەيدى. سان جىلدار بۇرىن وتباسى قۇندىلىقتارى تۋرالى وسىنداي ىرگەلى سوزدەر قالدىرعان فيلوسوفتاردىڭ الدەقاشان بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن اعىتىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك, دۇرىس جولمەن جۇرۋگە ۇمتىلىس تانىتار ەدىك. ال اجىراسۋ جونىندە پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.): «رۇقسات ەتىلگەن ىستەردىڭ ىشىندەگى اللاعا ەڭ ۇنامسىزى – اجىراسۋ» دەگەن. ۇيلەنۋ –سۇننەت, ءۇي بولۋ – مىندەت ەكەنىن بىلسەك, ومىردە ەڭ اۋەلى جار تاڭداۋدا, ودان كەيىن مەرەيلى وتباسىن قالىپتاستىرۋدا اسقان جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋ قاجەت. ادامزات اداماتا-حاۋانا زامانىنان بەرى جۇپتاسىپ عۇمىر كەشىپ كەلەدى, جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقانىن پەندە عۇمىرىندا كوز جەتكىزىپ بولدى. «سەن تۇگىل قاسقىر قاسقىرمەن, مايمىلمەن مايمىل جۇپتاسقان, ءوز تەڭىن تاپقان سوڭ عانا, ادىمىن ولار نىق باسقان», دەيدى مۇحتار شاحانوۆ. ەندەشە, مەملەكەت مەرەيىن ايشىقتايتىن وتباسىلاردىڭ ارتۋىنا ارقايسىمىز دا جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق!
ەلميرا ماتىباەۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا