عاجاپ!
اقشام مەن ەكىندىنىڭ اراسىندا استانا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيگە قاراي اعىلعان قاراقۇرىم حالىقتى كورگەندە كوز قۋانىپ, كوڭىل ءسۇيسىندى. ارعى-بەرگى تاريحىن تانۋعا تالپىنعان اعايىننىڭ العاۋسىز نيەتىنەن اينالىپ كەتسەڭ بولعانداي.
ەرىكسىز تاڭداي قاعاتىنداي ءجونىمىز بار ەكەن. بۇل كۇنى مۇندا كەلۋشىلەر سانى وتىز مىڭنان اسىپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان مەجەگە جەتىپتى.
ءدۇيىم ەلوردانى دۇرلىكتىرگەن «مۋزەي ءتۇنى-2016» اتتى اكتسيانىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان وسىناۋ مادەنيەت ورداسىنىڭ باسشىسى دارحان مىڭباي الەمنىڭ ءار تۇپكىرىندە ءوتىپ جاتقان ءداستۇرلى شارانىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالدى. «ەڭ باستى ماقساتىمىز – قورىمىزداعى جادىگەرلەردى بۇقاراعا مەيلىنشە كەڭىرەك ناسيحاتتاۋ. سول ارقىلى مادەنيەت پەن تاريحتىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋ», دەدى ول ورايلى ويىن تۇيىندەپ.
اۋماعى 14 مىڭ شارشى مەتردى الاتىن اتالمىش نىسان دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مۇراجايلاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ارالاساڭ اياق تالاتىنداي اتشاپتىرىم 8 كورمە زالى ءارتۇرلى ەكسپوزيتسيالىق تاقىرىپتار بويىنشا ءبولىنىپتى.
تەلەگەي-تەڭىز اقپارات بەرەرلىكتەي تەگىن ەكسكۋرسياعا قاتىسقان قالىڭ كوپشىلىكپەن بىرگە ءبىز دە ەجەلگى داۋىرلەردەن باستالىپ, بۇگىنگى جارقىن زامانمەن جالعاسقان ءتول تاريحىمىزدى تاعى ءبىر تارازىلاپ كوردىك.
تۇيسىگى بار جانعا ءتۇرلى وي سالار قانشاما قۇندى دۇنيەلەر بار مۇندا.
كۇللى تۇركىنىڭ كيەلىسى سانالاتىن كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىن اينالىپ ءوتۋىڭ ەكىتالاي. جىل ساناۋىمىزعا دەيىنگى ۋاقىتتا ءومىر سۇرگەن ادامدار جاساعان تۇرپايى تاس قۇرالدار مەن كەيبىرى جەر بەتىنەن مۇلدەم قۇرىپ كەتكەن جانۋارلاردىڭ قۋراعان سۇيەكتەرىنىڭ قالاي ساقتالعانىنا قايران قالاسىڭ. قازاقستان تەرريتورياسىنداعى وتىرار, سىعاناق, ساۋران, سارايشىق, تاراز جانە تاعى باسقا ورتاعاسىرلىق قالالاردا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان قىش قۇمىرالار, تۇرمىستىق بۇيىمدار, ىدىس-اياقتار, قارۋ-جاراقتار, سۋ قۇبىرلارى اتا-بابالارىمىزدىڭ ەۋروپالىق عالىمدار استامشىلدىقپەن ايتقانداي جارتىلاي جابايى تىرشىلىك كەشىپ, قۇلا تۇزدە بەتالدى كوشىپ-قونباعانىن كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, قۇم جۇتىپ, قۇردىمعا كەتكەن قۇندىلىقتارىمىز ءالى جەتەرلىك. بىراق, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ءجۇزەگە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ارقاسىندا قايتا ورالعان قازىنالارىمىز دا بارشىلىق.
ەرتەدەگى عۇندار تۇلپارىنىڭ تۇياعى ەۋرازيانىڭ ءاپايتوس دالاسىن دۇبىرگە بولەگەنىن ەسكى جىلنامالار شەجىرە قىلىپ شەرتەدى. ات اياعى جەتەر جەردى جاپپاي جاۋلاپ, قۇزىرىنا قۇلدىق ۇرعىزعان تۇركى قاعاناتىنىڭ دۇرىلدەگەن داڭقى كەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ قۇلاق تۇندىرار ۇرانىنا اينالعانى قاشان.
اينالاسىن ايبارىمەن بيلەگەن التىن وردا, ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ەرەن ەرلىكتەردى, اتا جاۋلارىمەن ايقاسىپ, ارتىنداعى ۇرپاعىنا اياۋلى اتامەكەنىمىزدى اماناتقا قالدىرعان ۇلى تۇلعالاردى ءدارىپتەيتىن دەرەكتەر مەن دايەكتەرگە قانىققان جاستارىمىزدىڭ كۇنى ەرتەڭ-اق ەلىنە تۇتقا بولار ەلەۋلى ازامات اتانارىنا ەشكىم شەك كەلتىرمەسە كەرەك.
قازاقتىڭ قامىن ويلاعاندارى ءۇشىن قىزىل يمپەريانىڭ قاھارىنا ۇشىراعان الاش ارىستارىن, ادامزاتتى فاشيزم ارانىنان امان الىپ قالعان قاندى قىرعىننىڭ قاھارماندارى اتانعان اعالارىمىزدى حالقىمىز ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس. بەيبىت ومىردە ونەگەلى ىستەرىمەن ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسىرعان اسىلدارىمىز قانشاما. سول جاقسى-جايساڭداردىڭ كوزىندەي كوپتەگەن جادىگەرلەردىڭ كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلۋى ولاردىڭ جارقىن بەينەلەرىن جادىمىزدا قايتا جاڭعىرتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
ال ەندى ارحەولوگيالىق جۇمىستار ناتيجەسىندە ارشىلىپ الىنعان اسىل تاستار, زەرگەرلىك زاتتار, ايەلدەردىڭ اشەكەيلەرى سەكىلدى ارتەفاكتىلەر باياعى بابالارىمىزدىڭ باي-قۋاتتى بولعانىن بىلدىرەدى. ولاردىڭ بەلىنە بايلاعان بەس قارۋى, اس ىشەر اياعى, كيەر كيىمى تۇگىل استارىنا مىنگەن ارعىماقتارىنا دەيىن التىنمەن اپتالىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلىپ جابۋلانعانىن ەسىكتەن, بەرەلدەن, تاقسايدان, تاعى باسقا ايماقتارىمىزدان قازىلىپ الىنىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەن كورنەكى كونەلىكتەرىمىز دالەلدەيدى.
تۇرمىس-سالتىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى, قولونەرىمىزدى پاش ەتەتىن ەتنوگرافيالىق ەلەمەنتتەرگە تولى كورمەنى تاماشالاۋشىلاردىڭ دا تالاي ماعلۇمات الارى تالاسسىز. الاڭ ورتاسىنداعى اق شاڭقان كيىز ءۇي, ىشىندەگى كوزدىڭ جاۋىن الارداي م ۇلىك-مۇكامال, سىرتتاعى بايلانعان جىلقى, انادايدا جايىلىپ جۇرگەن قويلار... ءبارى-ءبارى الىس قىردىڭ استىنداعى اۋىلدا قالعان قيماس كۇندەرىمىزدى ەسكە تۇسىرگەندەي.
مۋزەيدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە, استانامىزعا ارنالعان بولىمدەرى دە قۇندى قۇجاتتار مەن سيرەك فوتوسۋرەتتەرگە باي. قارىشتى قازاقستاننىڭ ءار سالاداعى ءساتتى قادامدارى بارىنشا ايشىقتى كورىنىس تاۋىپتى.
ۇلاعات ۇياسى ىسپەتتى ۇلتتىق مۋزەيگە ارنايى اتباسىن بۇرعانداردىڭ اراسىنان اكادەميك ورازاق سماعۇلدى بايقاپ قالىپ, اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا «الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە ۇلتتىق مۋزەيلەر بار. وندا سول ارادا كىندىك قانى تامعان حالىقتىڭ باسىنان كەشكەن ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالاردان ەلەس بەرەتىن ەكسپوناتتار قويىلعان. مۇنى كەيىنگى ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس. بۇگىنگىدەي شارالار, اسىرەسە, كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىنە قاجەت. تاريحي ساناسى ويانىپ, تانىمى كەڭەيدى. ەگەمەندى ەلىمىز جاساي بەرسىن!» دەدى اتاقتى انتروپولوگ.
اسەرلى كەش مايرا مۇحامەدقىزى, تامارا اسار, دوسىمجان تاڭاتاروۆ, ديماش قۇدايبەرگەنوۆ, ينديرا راسىلحان سەكىلدى ساحنا ساڭلاقتارى سالعان اندەرمەن ادىپتەلىپ, سوڭى لازەرلىك شوۋعا ۇلاستى.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا