ساراپشىنىڭ باعالاۋىنشا, انتاليا فورۋمىنا قاتىسۋ تەك يميدجدىك قادام ەمەس, ناقتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇمكىندىكتەردى ىلگەرىلەتۋ قۇرالى. اسىرەسە لوگيستيكا, ينۆەستيتسيا جانە وڭىرلىك ارىپتەستىك باعىتتارىندا قازاقستاننىڭ پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ, ونى جاھاندىق ديالوگتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە بەكىتە تۇسەدى.
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمىنا قاتىسۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن قالاي ارتتىرا الادى؟
– بۇگىندە حالىقارالىق بەدەل مالىمدەمەلەرمەن ەمەس, ناقتى گەوساياسي ماڭىزدى الاڭداردا بولۋمەن قالىپتاسادى. انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمى – ءدال سونداي, ءارتۇرلى كۇش ورتالىقتارىنىڭ مۇددەلەرى توعىساتىن كەڭىستىك. مۇندا قاتىسۋدىڭ ءوزى-اق ەلدىڭ مارتەبەسىن ايقىندايدى.
قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ بىردە-ءبىر بلوكقا قاتاڭ تاۋەلدى ەمەس ساياسات ۇستانۋىندا. الەمدىك ساياساتتاعى پولياريزاتسيا كۇشەيىپ جاتقان تۇستا بۇل السىزدىك ەمەس, كەرىسىنشە, ماڭىزدى ارتىقشىلىققا اينالىپ وتىر. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىنداي الاڭدارعا قاتىسۋ ارقىلى قازاقستاندى ءارتۇرلى تاراپ ءۇشىن تۇسىنىكتى ءارى بولجامدى سەرىكتەس رەتىندە بەكىتە تۇسەدى.
مەملەكەت باسشىسى انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمىنىڭ پانەلدىك سەسسياسىنا قاتىستى
بۇل جاي عانا تەوريالىق ديپلوماتيا ەمەس. قازاقستاننىڭ ناقتى تاجىريبەسى بار. مىسالى, استانا پروتسەسى اياسىنداعى سيريا بويىنشا كەلىسسوزدەر ەلگە سەنىم كاپيتالىن قالىپتاستىردى. مۇنداي فورۋمدار سول سەنىمدى ساقتاپ قانا قويماي, ونى ودان ءارى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اشىق ايتقاندا, مۇنداي ۇستانىم وزدىگىنەن ساقتالمايدى. قازىرگى كەزەڭدە يكەمدى سىرتقى ساياسات جۇرگىزەتىن مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇرىن بولماعان جاڭا مۇمكىندىكتەر كەڭىستىگى اشىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار بۇل مۇمكىندىك ماڭگى كۇتىپ تۇرمايدى.
– بۇل فورۋم قازاقستان ءۇشىن جاڭا سەرىكتەستىكتەر ورناتۋعا قانداي مۇمكىندىكتەر اشادى؟
– مۇنداي فورۋمدار جاڭا تانىستىق ورناتۋ ءۇشىن ەمەس, شەشىمدەرگە جەدەل قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت. ەكى كۇننىڭ ىشىندە ونداعان كەزدەسۋ وتكىزۋگە بولادى, ال ءداستۇرلى ديپلوماتيادا مۇنداي كەلىسسوزدەرگە ايلار كەتەر ەدى.
قازاقستان ءۇشىن قازىرگى نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – لوگيستيكانى قايتا قۇرۋ. 2022 جىلدان كەيىن ءداستۇرلى باعىتتاردى اينالىپ وتەتىن مارشرۋتتارعا قىزىعۋشىلىق كۇرت ارتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى جاي يدەيادان ناقتى جۇمىس ىستەيتىن قۇرالعا اينالىپ, جۇك تاسىمالىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋىن كورسەتتى. جاڭا جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنە كىرىگۋ – جاي پروتوكولدىق كەزدەسۋلەر ەمەس, بۇل ناقتى قارجى مەن ۇزاق مەرزىمدى ىقپال.
سونىمەن قاتار ورتا دەڭگەيدەگى دەرجاۆالارمەن بايلانىستاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بار: تۇركيا, پارسى شىعاناعى ەلدەرى, وڭتۇستىك ازيا. ءدال وسى مەملەكەتتەر قازىر ارىپتەستىكتىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن بەلسەندى ىزدەستىرىپ جاتىر, ال قازاقستان گەوگرافيالىق ءارى ساياسي تۇرعىدان بۇل ۇدەرىستە قولايلى ورىندا تۇر.
– رەجەپ تايپ ەردوعانمەن كەزدەسۋ اياسىندا ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ قاي باعىتتارى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋى مۇمكىن؟
– تۇركيا بۇگىندە دەربەس كۇش ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسىپ, پراگماتيكالىق سىرتقى ساياسات ۇستانىپ وتىر. بۇل بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قازاقستان ءۇشىن قولايلى. انكارا ارتىق يدەولوگياعا سۇيەنبەي, يكەمدى ارەكەت ەتەدى.
ءبىرىنشى باعىت – لوگيستيكا. تۇركيا ءوزىن ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى حاب رەتىندە بەلسەندى تۇردە تانىتۋدا, ال بۇل جۇيە قازاقستانسىز تولىققاندى جۇمىس ىستەي المايدى. مۇندا ەكى ەلدىڭ مۇددەلەرى تابيعي تۇردە توعىسادى.
ەكىنشى باعىت – قورعانىس ونەركاسىبى. بۇل جەردە ناقتىلاعان ءجون: قازاقستان جاي عانا ساتىپ الۋعا ەمەس, ءوندىرىستى جەرگىلىكتەندىرۋگە بەت بۇرىپ وتىر. Baykar كومپانياسىمەن قازاقستان اۋماعىندا ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر, سونداي-اق Turkish Aerospace كومپانياسىمەن ANKA جوباسى بويىنشا مەموراندۋم – جەتكىزىلىم كەلىسىمشارتتارىنان الدەقايدا جوعارى دەڭگەيدەگى سەرىكتەستىكتى بىلدىرەدى.
ءۇشىنشى باعىت – ناقتى بيزنەس. تۇركيالىق كومپانيالار قازاقستاندا قۇرىلىس سالاسىنان باستاپ ونەركاسىپكە دەيىن بەلسەندى ءارى تۇراقتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل تەك قاعاز جۇزىندە ەمەس, شىنايى جۇزەگە اسىپ جاتقان ەكىجاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سيرەك مىسالدارىنىڭ ءبىرى.
توقاەۆ: بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ ماسەلەسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەك
جالپى العاندا, ءدال وسىنداي جوبالار ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا, اناعۇرلىم كەمەل دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى: ەندى اڭگىمە تەك ساۋدا تۋرالى ەمەس, بىرلەسكەن ءوندىرىس پەن تەحنولوگيالار تۋرالى بولىپ وتىر.
– ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردەن قانداي ناقتى ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق ناتيجەلەر كۇتۋگە بولادى؟
– ءبىر عانا ساپاردان ۇلكەن سەرپىلىس كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق, ديپلوماتيا سپرينت ەمەس. مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ قۇندىلىعى سول ساتتەگى ناتيجەدە ەمەس, كەيىنگى ۇدەرىستەردىڭ جەدەلدەۋىندە. ءدال وسىنداي بايلانىستار كەدەرگىلەردى ازايتىپ, قالىپتى جاعدايدا جىلدارعا سوزىلاتىن پروتسەستەردى جىلدامداتادى.
ناقتى تۇرعىدان العاندا, تاۋار اينالىمى بويىنشا ىلگەرىلەۋدى كۇتۋگە بولادى. 10 ملرد دوللار مەجەسى العاش رەت ايتىلىپ وتىرعان جوق, ءارى ءاربىر وسىنداي بايلانىس ونى ناقتى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىنە جاقىنداتا تۇسەدى. سونىمەن قاتار وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمداردى ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى. ورتالىق ازيا, كاۆكاز, تاياۋ شىعىس – بۇل ەكى ەلدىڭ دە مۇددەلەرى مەن ورتاق تۇستارى بار باعىتتار.
كەيدە مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ ەڭ ماڭىزدى ناتيجەسى – قول قويىلعان قۇجات ەمەس, ۇدەرىستەردى جەدەلدەتۋگە دەگەن كەلىسىمنىڭ ءوزى. ديپلوماتيادا بۇل كوبىنە ناقتى ىلگەرىلەۋدىڭ بەلگىسى سانالادى.
– مۇنداي حالىقارالىق الاڭدار قازاقستاندىق بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىلگەرىلەتۋگە قالاي اسەر ەتەدى؟
– ءبىر زاڭدىلىق بار: سوڭعى جىلدارى قازاقستانداعى كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ءدال وسىنداي بەيرەسمي بايلانىستاردان باستاۋ العان.
ينۆەستورلار ەڭ قاتتى ايتىلاتىن جەرگە ەمەس, ەرەجەلەرى تۇسىنىكتى ءارى تۇراقتى ساقتالاتىن ورتاعا كەلەدى. مۇنداي فورۋمدار قازاقستاننىڭ وسىنداي ايقىن ءارى سەنىمدى «ويىن ەرەجەلەرىن» ۇسىنا الاتىنىن جانە ولاردى ۇستاناتىنىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پراكتيكالىق قىرى دا ماڭىزدى: شەشىم قابىلدايتىن تۇلعالارعا تىكەلەي قول جەتكىزۋ. كادىمگى جاعدايدا بۇل ءىرى بيزنەس ءۇشىن دە وڭاي ەمەس, ال مۇندا ءبارى ءبىر كەڭىستىكتە, بەيرەسمي فورماتتا جۇزەگە اسادى.
تاعى ءبىر ءجيى ەلەنبەي قالاتىن جايت بار: جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا اشىقتىقتى ساقتاپ, تەز بەيىمدەلە الاتىن ەلدەر ۇتادى. قازاقستان ءدال وسىنى كورسەتۋگە ۇمتىلىپ وتىر, ال مۇنداي الاڭدار بۇل سيگنالدى قاجەتتى اۋديتورياعا جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى.
– انتاليا فورۋمىنا قاتىسۋ قازاقستاننىڭ جاھاندىق ديالوگتاعى ءرولىن كۇشەيتۋگە قانداي سەرپىن بەرە الادى؟
– الەمدىك جۇيە قاتاڭ ەكىپوليۋستى قۇرىلىمنان الىستاپ, اناعۇرلىم كۇردەلى كونفيگۋراتسياعا وتۋدە. مۇندا گەگەمونياعا ۇمتىلمايتىن, بىراق يكەمدى بايلانىستار قۇرا الاتىن ەلدەردىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. قازاقستان وسى باعىتتا جۇيەلى تۇردە جۇمىس ىستەپ وتىر.
الايدا ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى: مۇنداي ءرولدى جاي جاريالاۋ جەتكىلىكسىز, ونى تۇراقتى تۇردە ناقتى ىستەرمەن دالەلدەۋ قاجەت. ياعني, حالىقارالىق الاڭداردا بەلسەندى قاتىسۋ, پىكىرتالاستارعا ارالاسۋ, ناقتى جاۋاپكەرشىلىك الۋعا دايىن بولۋ ماڭىزدى. استانا پروتسەسى وسىنىڭ ايقىن مىسالى بولدى. ال, انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمى اياسىنداعى قاتىسۋ – سول ۇستانىمنىڭ جالعاسى.
پرەزيدەنت بۇگىنگى كوشباسشىلاردىڭ بويىنان تابىلۋعا ءتيىس قاسيەتتەردى اتادى
بۇگىندە قازاقستان تەك جاھاندىق ۇدەرىستەرگە جاۋاپ بەرەتىن ەل ەمەس, ولاردى قالىپتاستىرۋعا قاتىساتىن مەملەكەت رەتىندە بەدەلىن قالىپتاستىرىپ كەلەدى. بۇل – ۇزاق ءارى كۇردەلى جول. ءبىر عانا فورۋم بۇل جۇمىستى اياقتامايدى, بىراق ءاربىر وسىنداي قادام ەلدىڭ ۇستانىمىن نىعايتا تۇسەدى.
اشىق ايتقاندا, قازىرگى مىندەت – جاي قاتىسۋ ەمەس, وسى رولدە ورنىعۋ. سەبەبى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىندا مۇنداي ورىندار ۇزاق ۋاقىت بوس تۇرمايدى.
-اڭگىمەڭىزگە, راحمەت!
