سەرىكباي ورىكباي ۇلىنىڭ تاعدىرى جاستىق شاعىمىزداعى ۇلكەن مەكتەپ – كومسومولدان باستالدى. ول 1982–1985 جىلدارى الماتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا جۇمىس ىستەدى. جاستار ءىسى سەكتورىنىڭ جەتەكشىسى بولدى. بۇل كەزەڭدە مەن قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بۇگىنگى «ۇلان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەدىم. تانىستىعىمىز وسى كەزەڭدە باستالدى. ءجون سۇراستىرا كەلسەك, مەن ونى ءتىپتى بالا كەزىندە كورگەن ەكەنمىن. مەن تۋىپ-وسكەن الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى بەسمويناق اۋىلىنا كەلەتىن ەدى. كورشىمىز, نەمىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى رايلا يساەۆا ۇستازىمىزدىڭ ءىنىسى ەكەن. ول كىسىنىڭ تولەگەن, حيسمەتجان دەگەن بالالارىمەن بىرگە وينايتىنبىز. سول كۇندەر ەسكە تۇسكەن سوڭ, ءتىپتى سىيلاسىپ كەتتىك.
س.نۇرعيساەۆ 1985–1989 جىلدارى قازاقستان لكسم ورتالىق كوميتەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. بۇل قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە كەزەڭ ەدى. جەلتوقسان كوتەرىلىسى بولىپ, ساياسي ومىردەگى وزگەرىستەر بولىپ جاتقان. بۇل تاۋەلسىزدىك جولىن اشتى.
جاڭا كەزەڭدە جاڭا ادامدار كەرەك. جالىندى, ءبىلىمدى, قوعاممەن كىرىگە جۇمىس ىستەي الاتىن جاس جىگىتتەردىڭ ءومىرباياندارىندا وزگەرىس بولىپ جاتتى. سەرىكباي نۇرعيساەۆ تا تاۋەلسىزدىكتىڭ بەلسەندى جاس كادرى بولاتىن. ول – 1992–1993 جىلدارى الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, 1993–1994 جىلدارى سوۆەت اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ بەكىدى. وسى كەزەڭدە ول ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جاڭا زاماناۋي نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلگەن ەل ەكونوميكاسىنىڭ بەلسەندى وكىلىنە اينالدى. بۇل جول ونى ونەركاسىپتىك قارجىلىق جۇيەگە الىپ كەلدى. 1994–1996 جىلدارى ونەركاسىپتىك قارجىلىق «گلوبا – كازاحستان» كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقاردى.
قوعام وزگەرىپ جاتتى. ەكونوميكانىڭ نارىققا بەيىمدەلگەن جاڭا جولى ىسكەر ازاماتتاردى قىزمەتتىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەردى. وسىلاي سەرىكباي ورىكباي ۇلى 1996–1999 جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ودان سوڭ 1999–2004 جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى–نىڭ اكىمى بولدى. قاسيەتتى سىر ءوڭىرىنىڭ ۇلكەن تاريحى بار. ونەرى وسكەن, مادەنيەتى جەتىلگەن, ۇلتتىق مەنتاليتەتى قالىپتاسقان ىرگەلى ءوڭىر بولاتىن. سونىمەن قاتار بۇل ولكەنىڭ ۇلكەن پروبلەمالارى دا بار ەدى. بۇل – اتام زاماننان بەلگىلى ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرى.
كەڭەستىك ءداۋىر كەزىندە ەكولوگيالىق زارداپتارعا قاراماستان, ارالعا دەگەن كوزقاراس دۇرىس قالىپتاسپادى. «ارال ادەمى كۇيىندە ولۋگە ءتيىس» دەگەن تەزيستەر پايدا بولدى. ءتىپتى ادام تاعدىرى ەسكەرىلمەستەن, جالعان, جالتىراۋىق ۇراندار تاستالدى. «ارالدى قۇرعاتىپ, تابانىنا كۇرىش ەگەمىز» دەگەن سوزدەر ساياسي ۇرانعا اينالدى. مىنە, سەرىكباي ورىكباي ۇلى وسىنداي قيىن كەزەڭدە قىزىلوردا وبلىسىن باسقارۋعا كەلدى. قالىڭ ەل قازاعى سىردان ۇدەرە كوشىپ جاتتى. ارالدىڭ سۋى تارتىلدى. مىنە, وسى كەزەڭدە سەرىكباي نۇرعيساەۆتىڭ باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن تۇسىنەتىن باسشى رەتىندەگى تاجىريبەسى ايقىن كورىندى.
ارال ايماعىنىڭ ميكروكليماتىن جاقسارتۋ, ەكولوگيالىق جاعدايىن ساۋىقتىرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. «تازا سۋ», «سۋ ءنارى», «اۋىل كەلبەتى» ايماقتىق باعدارلامالارى قابىلداندى. وسى ماسەلەلەردى جابىق كۇيىندە قالدىرماي, رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە حاتتار جازىلىپ, سىر ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جاقسارتۋ عانا ەمەس, سونداي-اق حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ۇسىنىستارى ايتىلىپ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاسادى. بۇل ءوز جەمىسىن بەردى دە. 2001 جىلى 29 تامىزدا قازاقستان ۇكىمەتى «ارال ايماعىن قولداۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى شارالار» تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. بۇل حالىقتىڭ ەڭسەسىن تىكتەدى. بيىلىككە, ۇكىمەتكە, اكىمىنە دەگەن سەنىمى ءوستى. وسىلاي ۇكىمەت پەن دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكى «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىن سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ» جوباسى قابىلداندى. قۇنى 85,8 ملن دوللار تۇراتىن بۇل جوبا كەلىسىمشارتى 2002–2006 جىلداردى قامتيتىن ەدى. ول رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە راتيفيكاتسيادان ءوتتى. مىنە, وسى جوبانى قولداپ, داۋىس بەرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرى ەدىك.
ۇزاق مەرزىمنەن بەرگى جالعاسىپ كەلە جاتقان ارالدىڭ ەكولوگيالىق اپاتى بىردەن شەشىلە قويۋى وڭاي ەمەس. ءارتۇرلى ساياسي پىكىرلەر ايتىلدى. ءتىپتى كەيبىر ساراپشىلار «اقش ۆاليۋتاسىنىڭ اۋقىمدى بولىگى قىزىلوردا دالاسىندا قۇمعا سىڭگەن ارالدىڭ سۋىنداي ءىس-ءتۇزسىز كەتتى» دەدى. سوعان قاراماستان س.نۇرعيساەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن وبلىس ازاماتتارى ۇلكەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. قالىپتاسقان ماسەلەنى حالىقتان جاسىرمادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «ارال ماڭىنداعى ەكولوگيالىق قاسىرەتتەن زارداپ شەكەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك-قورعاۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداۋعا ىقپال ەتتى. وسىنداي يگى شارانىڭ باسىندا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كەشەگى پرەمەر-مينيستر, ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇزاقباي قارامانوۆ اعامىز بەلسەنە جۇمىس ىستەدى. يگى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءبىز, ءبىر توپ دەپۋتات, ۇزەكەڭدى قولداپ شىقتىق. 1993–2003 جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 3,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ 1,8 ملرد ەڭبەكاقى تولەندى, جەڭىلدىكتەرگە 940 ملن تەڭگە ءبولىندى.
اكىم بولۋ – حالىققا جاقىن بولۋ. س.نۇرعيساەۆ وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مادەني سالالاردى دامىتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بىرنەشە باعدارلاما قابىلداندى. وبلىستىڭ 18 ينۆەستيتسيالىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىندى. وبلىس اكىمى ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى, «ارال ەكولوگيالىق اپات ايماعىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ تاعدىرى مەن ەكولوگيالىق مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويدى.
س.نۇرعيساەۆ: «مەنىڭ ويىمشا, ايماقتىڭ دامۋ كەلەشەگىن, ەكولوگيالىق اپات ايماعى مارتەبەسىن جانە ارال تۋرالى زاڭنىڭ تاعدىرىن ەسكەرمەي قاراستىرۋ وبەكتيۆتى بولماس ەدى. ەگەر بۇل تاقىرىپ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. ارال ەكولوگيالىق ايماعىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك قولداۋ تۋرالى زاڭىنىڭ بولاشاعى وسى زالدا وتىرعانداردى بەيجاي قالدىرا المايدى. مەن قابىلدانعاننان بەرى 12 جىل بويى بىرنەشە رەت قارالىپ وزگەرگەن وسى زاڭ ءرولىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ۇكىمەت مۇشەلەرى دە تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن».
ۇلكەن جيىندا ايتىلعان بۇل ءسوز ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرعان جوق. ۇكىمەتتىڭ دە نازارىنا ىلىكتى. 2003 جىلدىڭ تامىز ايىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ وكىمىمەن ارال ماڭى پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ ۇسىنىستارىن دايارلايتىن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىسشى توبى قۇرىلدى. وعان عالىمدار, ارنايى ماماندار قاتىستىرىلدى, قوعامدىق پىكىر زەردەلەندى, الەۋمەتتىك سۇراۋلار كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلدى.
قانشاما الەۋمەتتىك جاعىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىمەن, ءبىراز ماسەلەلەردىڭ بەتى اشىلدى. وبلىس تۇرعىندارى 30 پايىزدىق نەمەسە 50 پايىزدىق ۇستەمەاقى العان كۇننىڭ وزىندە دە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ورتاشا جالاقىسى رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن تومەن بولدى. ۇستەمەاقىلاردى الىپ تاستاعاندا وبلىستا كەدەيلىك دەڭگەيى كۇرت كوتەرىلىپ كەتەتىنى ايقىن ەدى.
س.نۇرعيساەۆ: «بۇگىنگى وسى كەزدەسۋىمىزدى پايدالانا وتىرىپ, سىزدەردەن زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تالقىلاۋ بارىسىندا تەك ەكونوميكالىق ەسەپتەردەن بولەك, وبلىس حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ كوزقاراسىن ەسكەرىپ, «ارال ەكولوگيالىق اپات ايماعىندا زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ» زاڭىنىڭ 13-بابىندا قارالعان ەكولوگيالىق وتەماقىلار مەن جەڭىلدىكتەردى قالدىرعان ابزال. ەكىنشى – ارال ايماعى تۇرعىندارىنىڭ ومىرىنە ىقپال ەتەتىن, ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك فاكتىلەردى جاقسارتۋعا ارنالعان ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قابىلدانۋىنا ىقپال ەتۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز. 2003 جىلى جەلتوقسان ايىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن, قازاقستان رەسپۋليكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ كودەكسىن قابىلداۋ قارالعان. ءبىز ونىڭ قابىلدانۋىنا دەيىن ارال اپاتى ايماعى تۋرالى زاڭ باپتارىنىڭ قىسقارۋى مەن بولشەكتەنۋىنە توقتالىپ, زاڭ نورمالارىمەن قاراستىرىلعان وتەماقىلار مەن جەڭىلدىكتەردى ءوز كۇشىندە قالدىرۋدى سۇرايمىز».
وسىنداي بيىك دەڭگەيدە ايتىلعان ءسوز ءوز ناتيجەسىن بەردى. وتەماقىلار مەن جەڭىلدىكتەر وسىلاي ساقتالىپ قالدى. ماسەلەنى قويۋ بار دا, ونى شەشۋگە جاسقانباي ايتاتىن مىنەز كەرەك. «جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن» دەمەي مە قازاق ءتامسىلى. مىنبەردى پايدالانۋ, ماسەلەنى قويا ءبىلۋ ناتيجەسىندە وبلىستا «كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىقتى تەجەۋ», «دەنساۋلىق», «تازا سۋ», «تازالىق», «جولاۋشى», «سىر مادەنيەتى» اتتى باعدارلامالار قابىلداندى.
س.نۇرعيساەۆ اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمى, ءونىمدى ءوندىرۋ مەن ۇقساتۋ, اق كۇرىشتىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ, مال شارۋاشلىعى, اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ, تۇيە, جىلقى, شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ, ت.ب. ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويدى. سونداي-اق جانار-جاعارمايدىڭ باعاسىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. مۇناي شيكىزاتىنىڭ 5 پايىزىن وبلىستا قالدىرۋ ماسەلەسىن اتاپ ايتتى. ول اكىم بولىپ تۇرعان كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكپەن بىرلەسىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ شارالارىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. مەديتسينا مەكەمەلەرىنىڭ مارتەبەسىن مەملەكەتتىك كاسىپورىننان مەملەكەتتىك مەكەمەگە اۋىستىردى.
جاقسى ادامنان ءىز قالادى, جامان ادامنان ءسوز قالادى. س.نۇرعيساەۆ وسىنداي ىرگەلى ىستەرىمەن وبلىس حالقىنىڭ جادىندا قالدى. قىزىلوردا وڭىرىندە 8 جىل جەمىستى قىزمەت اتقارعان ول 2004-2005 جىلدارى پرەزيدەنتتىڭ الماتى قالاسىنداعى ارناۋلى وكىلى بولدى. قوعامدىق ساياسي جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاستى. ال 2008–2012 جىلدارى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا باسقارما باستىعى, تارتىپتىك كەڭەس توراعاسى بولدى. 2012–2016 جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. دەپۋتاتتىق وكىلەتتىلىگى اياقتالعاننان كەيىن 2016–2020 جىلدارى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى مينيسترلىگىنىڭ الماتى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسى جانە ادەپ جونىندەگى كەڭەستىك توراعا بولىپ ابىرويمەن قىزمەت اتقاردى.
قانداي قىزمەتتە بولسىن س.نۇرعيساەۆ كاسىبي بىلىكتىلىگى, ۇلتجاندىلىعى, ازاماتتىعى, شىنشىل مىنەزىمەن ابىروي بيىگىنە كوتەرىلدى. ول – ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. بۇگىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ساراپشى-كەڭەسشى بولىپ قىزمەت ىستەپ ءجۇر.
بىلىمدىلىك پەن بىلىكتىلىك, ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەت ونى جاۋاپكەرشىلىك جولىمەن بيىككە كوتەردى.
ءۋاليحان قاليجان,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
