ارىنعازى حاننىڭ دارىگەر ۇرپاقتارىن زەرتتەپ جۇرگەن ءازىرباي وراز عالىممەن 2022 جىلدان بەرى بايلانىس جاساپ كەلەدى. بىلتىر ماۋسىمدا سەرگەي ميحايلوۆيچپەن سانكت-پەتەربۋرگتە كەزدەسىپ, اماناتتى الدى. پيتەرلىك عالىم ازىربايعا «ەگەر البومداعى دەرەكتەر ءوڭىردىڭ تاريحىنا پايدالى بولىپ جاتسا, ريزامىن», دەپ حات جازىپ بەرگەن.
قازاق حاندىعىن قۇرعان ءاز جانىبەك ۇرپاعى, حيۋا حانى قايىپ حاننىڭ نەمەرەسى, باتىر سۇلتاننىڭ شوبەرەسى – ارىنعازى ابىلعازى ۇلى 1821 جىلى سانكت-پەتەربۋرگكە شاقىرتىلىپ, 1823 جىلى كالۋگاعا جەر اۋدارىلادى. حان كالۋگادا ون جىلداي ايداۋدا ءجۇرىپ, 1833 جىلى تامىزدا 50 جاسىندا قايتىس بولدى. ارىنعازى حاننىڭ ەلدە قالعان جالعىز بالاسى ايمۇحاممەدتەن ساپا (سافا), شايحىيسلام تۋعان. عالياحمەت سافا ۇلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتىندە وقىعان, وتە ءبىلىمدى, جانىپ تۇرعان جىگىت ەدى. بىراق ونىڭ تاعدىرى دا بۇرالاڭعا تولى بولعان. 1904 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا 5-كۋرسقا اۋىسقان كەزدە نينا نيكولاەۆنا پروستوسەردوۆا دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, شىركەۋدە نەكەسىن قيدىرىپ, پراۆوسلاۆ دىنىنە وتەدى. شىركەۋ وعان يۋري گەنناديەۆيچ دەگەن جاڭا ەسىم بەرگەنىمەن, تەگى ارىنعازيەۆ بولىپ قالا بەرەدى.
«رەسەي مۇراعاتىنان عالياحمەت ارىنعازيەۆتىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى مىناداي دەرەكتەردى تاپتىم. 1905 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاپ ۇلگەرمەسە دە, ورىس-جاپون سوعىسىنا اسكەري حيرۋرگ رەتىندە جىبەرىلگەن. بىراق سول جىلدىڭ 23 تامىزى (5 قىركۇيەگى) كۇنى پورتسمۋت بەيبىتشىلىك شارتى ورناپ, سوعىس قيمىلدارى توقتايدى. سوعىستان ورالعان سوڭ سىبىردە جۇمىس ىستەپ, نيكولسك جانە كاسلي ۋچاسكەلەرىندە ۋاقىتشا ەمدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. دارىگەرلىك ديپلومىن العان بويى, 1907 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىنەن رەج زاۋىتىندا دارىگەر-ەپيدەميولوگ, دارىگەر, 1909 جىلدان الاپاەۆسك كەن ورنىندا دارىگەر-ەپيدەميولوگ بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ودان نيجني تاگيل قالالىق اۋرۋحاناسىنا اۋىسىپ, 20 جىل تاپجىلماي ەڭبەك ەتكەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە سۆەردلوۆسك قالاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى جانىنداعى ەمدەۋ-كەڭەس بەرۋ كوميسسياسىندا جۇمىس ىستەيدى. عالياحمەت ازامات سوعىسىنا اسكەري دارىگەر رەتىندە دە قاتىسقان. بۇل تۋرالى «ۋرالسكي ۆراچ» جۋرنالىنىڭ 1922 جىلعى №1 سانىنداعى «جارالىلارعا كەشەندى تۇردە كورسەتىلگەن حيرۋرگيالىق كومەك ناتيجەلەرى» اتتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازعان: «قىزىل ارميا قىزمەتىندە ءبىر جارىم جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەدىم. حيرۋرگيالىق گوسپيتالدەردىڭ باس دارىگەرى, اعا ورديناتورى, ال ازامات سوعىسىنىڭ باسىندا بۇكىل ورالداعى جالعىز گوسپيتالدىڭ جالعىز دارىگەرى بولۋىما تۋرا كەلدى. سوعىس الاڭىنان 5-10-نان 100-200 جانە ودان دا گورى كوبىرەك ۆەرست قاشىق اۋماقتاردا جۇمىس ىستەدىم», دەپ جازعان. ماقالانى وقي وتىرىپ اڭعارعانىم, عالياحمەت ادامنىڭ اياق-قولى, ىشكى قۇرىلىسى, كەۋدە قۋىسى مەن باس سۇيەگىنە (مي) ءارتۇرلى كۇردەلى وپەراتسيالاردى ءساتتى جاساي بىلگەن», دەيدى حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءازىرباي ءجۇرسىنباي ۇلى.
عالياحمەت ەلگە كەلە المايدى. ويتكەنى باسقا ءدىندى قابىلداعانى ءۇشىن اقساقالداردان قورىققان سياقتى. «عالياحمەت ءوزىنىڭ ۇلكەن اتاسى, قۋعىنعا ۇشىراعان سۇلتاننىڭ الىستاعى تاعدىرىن قايتالادى, – دەپ جازادى ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءا.ح.دوساحانوۆ. – ول تەك وزگەرگەن تۇردە عانا بولدى. حان ارىنعازى عۇمىرىن وتانىنا قايتىپ ورالۋدى ارمانداپ وتكىزدى. الايدا كالۋگادا ءۇي قاماعىندا وتىرعان وعان ەلىنە قايتار جول جابىق ەدى. ال عالياحمەت نيجني تاگيلگە ۋاقىتشا جەر اۋدارىلعانىمەن, مەرزىمى بىتكەن سوڭ وتانىنا قايتۋىنا تىيىم سالىنبادى. بىراق ءومىر بويى تۋىستارىم كەۋدەمنەن يتەرەدى-اۋ دەگەن قورقىنىشىن جەڭە الماي ءوتتى». بۇعان قوسار ءسوز – ول نيجني تاگيلگە جەر اۋدارىلعان جوق, ءوزىنىڭ جەكە قالاۋىمەن باردى.
عالياحمەت نينا پروستوسەروۆادان ەكى بالالى بولدى: ۇلكەنى – ۆارۆارا, كىشىسى – بوريس. بوريس كەڭەس وكىمەتى جىلدارىنداعى «قىزىل تەررور» كەزىندە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ۆارۆارا ۋفا قالاسىندا ناعاشى اپاسى ۆەرانىڭ قولىندا مەكتەپ ءبىتىرىپ, لەنينگراد مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ, 1931 جىلى ءبىتىرىپ شىققان. 1926 جىلى ۆارۆارا اكەسىنىڭ ەلىن ساعىنىپ جۇرگەنىن كورىپ, «تۋىستارعا بارىپ كەلەيىك» دەگەندە, اكەسى بارا المايتىنىن, ەل-جۇرتى قابىلدامايتىنىن ايتقاندا, ۆارۆارا ءوزى بارىپ كەلۋگە بەل بايلايدى. وعان اكەسى دە قارسى بولماي, ەلدەگى تۋىستارىنا تەلەگرامما جىبەرىپ, قىزى سول جىلى اقتوبەگە كەلەدى. ءبىر اي جاتىپ, تۋىستارىمەن تانىسىپ, اۋناپ-قۋناپ قايتقان. ونىڭ اكەسىنىڭ نەمەرە تۋىسى كالماليتدەننىڭ شاقىرۋىمەن قىزىلوردادا بولاتىنى دا سول كەز. كاماليتدەن ارىنعازيەۆ (1885–1943) قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم سالاسىنا قوماقتى ۇلەسىن قوسقان ازامات. اقتوبەدە تۋمالاستارىنىڭ اراسىندا قوناقتاپ جۇرگەن نەمەرە قارىنداسى ۆارۆارانى ۇيىنە شاقىرتىپ الاتىن كەزدە ول رەسپۋبليكانىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى ەدى. ول دا ارىنعازىنىڭ ۇرپاعى بولعانى ءۇشىن قۋعىنعا ۇشىراپ, ياروسلاۆ وبلىسىنىڭ رىبينسك قالاسىنا جەر اۋدارىلىپ, 8 جىل ازاپتى ءومىر ءسۇرىپ, جات جەردە باقيعا اتتاندى.
1931 جىلى دارىگەرلىك ديپلوم العان ۆارۆارا عالياحمەتقىزى باشقۇرتستاننىڭ ءماساتلا اۋدانىنداعى (مەچەتلينسكي رايون) ماساگۋت (مياسوگۋتوۆو) كەڭشارىنا جىبەرىلەدى. جالعىز عانا مەدپۋنكتى بار, ادامى كوپ اۋىلدا ۆاۆارا اپاي ەكى جىل جۇمىس ىستەپ, اۋرۋحانا سالۋعا شەشىم قابىلداتادى. قۇرىلىس باستالعاندا ونىڭ تاستابانىن قۇيدىرتىپ بارىپ, ماسكەۋگە اۋىسىپ كەتەدى. فين سوعىسىنا اسكەري دارىگەر رەتىندە شاقىرتىلدى. ودان كەيىنگى نەمىس-كەڭەس سوعىسىنا بەلسەنە قاتىسادى. قان مايداندا قولىنا تەك سكالپەلىن عانا ەمەس, اۆتومات تا الىپ قىرعىنعا قاتىسقان كەزدەرى دە بولعان. وتان قورعاۋ قاسيەتتى مىندەتىن مەديتسينا قىزمەتىنىڭ مايورى شەنىمەن اياقتايدى. ماسكەۋ قالاسىنىڭ ءبىر اۋدانىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. كەيىن تۋريستەرگە ارنالعان ەمحانانىڭ باس دارىگەرى بولىپ اۋىسادى. 1981 جىلى جازۋشى عالىم احمەدوۆ ماسكەۋگە كەلگەندە, وسى قالاداعى تانىسى قالاداعى ءبىر ەمدەۋ مەكەمەسىن ارىنعازيەۆا دەگەن قازاق قىزى باسقارىپ وتىرعانىن ايتادى. عالىم اعا ۆارۆارا عالياحمەتقىزىن ىزدەپ بارىپ, تانىسادى. اپاي ونى ىقىلاسپەن قارسى الىپ, ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ, اكەسى جانە ءوزى تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات بەرەدى. سوعىس كەزىن ەسكە الىپ, مايدانداعى كوپتەگەن جارالى قازاق جاۋىنگەرىن ەمدەگەنىن ايتادى. الماتىعا كەلگەن سوڭ ع.احمەدوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 17 شىلدەدەگى سانىندا «ەلىن ىزدەگەن قىز» دەگەن ماقالاسىن جاريالايدى. وسى ماقالا اقتوبەدە تۇراتىن روزا احمەتشەقىزى ارىنعازيەۆاعا كوپ وي سالادى. كوپ ۋاقىت وتپەي ول نەمەرە تۋىسىن ىزدەپ بارىپ تاۋىپ العان. روزا احمەتشەقىزى 1985 جىلى ۆارۆارا اپايىمەن بىرگە كالۋگاعا بارىپ, ءبىرشاما ماشاقاتتانىپ, اتالارىنىڭ بەيىتىن تابا المايدى. بىراق كالۋگا وبلىستىق مۇراعاتىنداعى 700 بەتتەن تۇراتىن ارىنعازى حاننىڭ ءىسىن قاراپ شىعىپ, كوپتەگەن مالىمەتتەردى جازىپ الادى. ۆارۆارا اپاي 1989 جىلى ماسكەۋدە قايتىس بولدى.
«وتكەن جىلدىڭ ماۋسىمىندا ماسكەۋگە بارىپ, دونسكوە قورىمىنداعى ۆارۆارا مەن اناسى نينا نيكولاەۆنانىڭ زيراتىن تاپتىم. ەكەۋىنىڭ ك ۇلى 20-كولۋمباريا 24-سەكتسياسىنىڭ ءبىر قۋىسىنا بىرگە قويىلىپتى, ونىڭ بەتىن جاپقان گرانيت تاقتايشادا: «نينا نيكولاەۆنا 1884–1966, ۆارۆارا يۋرەۆنا 1907–1989 ارۋن-گازىەۆى», دەگەن جازۋ تۇر. قاسىمداعى ەكى جولداسىممەن بىرگە مارقۇمداردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتادىق», دەيدى ءازىرباي وراز. ول وسى جولى پيتەردە سەرگەي ميحايلوۆيچ سنەگيروۆسكيمەن جولىققانىندا, گەولوگ-عالىم ۆارۆارا ەكەۋىنىڭ شەشەلەرى جاقىن تۋىس دەپ ايتقان. ونىڭ اناسى ناتاليا سەرگەەۆنانىڭ شەشەسى ەكاتەرينا ۆاكۋلەنكو (تۇرمىسقا دەيىنگى فاميلياسى – سنيگيرەۆسكايا) ۆارۆارانىڭ اناسى نينانىڭ اپاسى ليديا ۆاكۋلەنكونىڭ (تۇرمىسقا دەيىنگى فاميلياسى – پروستوسەردوۆا) قايىن ءسىڭلىسى بولىپ شىقتى. ولاردىڭ اراسىندا تۋىسقاندىق بايلانىس تىعىز بولعان.
روزا اپايدىڭ اكەسى احمەتشە شايحىيسلام ۇلى ارىنعازيەۆ 1948 جىلى نەمەرە اعاسىن ىزدەستىرىپ, ۆكپ(ب) سۆەردلوۆسك وبلىستىق, نيجني تاگيل قالالىق پارتيا كوميتەتتەرىنە بىرنەشە رەت حات جازعان. اقىرى عالياحمەتتىڭ سۆەردلوۆسكىدە قىزمەت ەتىپ, 1946–1947 جىلدىڭ باسىندا قايتىس بولعانى تۋرالى جاۋاپ كەلگەن. بىراق قاي جەردە جەرلەنگەنى بەلگىسىز.
قازاقتىڭ العاشقى دارىگەرلەرى تۋرالى رەسەي مۇراعاتتارىندا دەرەكتەر بارشىلىق. تاعدىر جازۋىمەن جىراقتا ءومىر سۇرگەن ارىنعازى حاننىڭ ۇرپاعى عالياحمەتتىڭ دە تاعدىرى وعان ۇقساس ەدى. ۇلى ءبوريستىڭ نە ءۇشىن قۋدالانعانى, ستاليندىك جۇيە وعان نەلىكتەن اتۋ جازاسىن بەرگەنى دە بەلگىسىز. كوپ سىردى ىشىنە بۇككەن قايراتتى ازامات جالعىز پەرزەنتى ۆارۆاراعا ءۇمىت ارتقان. اكەسىنەن بالا كەزىنەن باستاپ ەستىگەندەرى قۇلاعىندا قالعان قىز سوعىستا جارالى قانداستارىنا قولدان كەلگەنشە قامقور بولدى. اقتوبەگە العاش اكە اماناتىمەن, كەيىن قارتايعان شاعىندا كەلدى. ارىنعازى اتاسىنىڭ زيراتىن تابۋ ءۇشىن كالۋگاعا اتتاندى. ومىردەن وتكەنگە دەيىن روزا اپايمەن بايلانىستا بولدى. تاعدىر جازۋىمەن, ساياسات ىزعارىمەن ەلدەن جىراقتاعان قازاقتىڭ العاشقى دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى – عالياحمەت سافا ۇلى مەن ونىڭ جالعىز قىزى ۆارۆارانىڭ عۇمىرى وسىنداي بولدى. ولاردان قالعان جالعىز دەرەك – ماسكەۋدەن جەتكەن البوم عانا...
اقتوبە وبلىسى
