ءبىر قاراعاندا ابدوللا قارساقباەۆتىڭ «دالاداعى قۋعىنى» مەن «قيلى كەزەڭىنىڭ» وقيعاسى ۇقساس سەكىلدى. سەبەبى ەكەۋى دە قىزىل اسكەر تاقىرىبىن كوتەرگەن. الايدا ەكى ءفيلمنىڭ ايتار ويى دا, ءتۇيىنى دە بولەك. «دالاداعى قۋعىندا» حاميت دالا باتىرى قۇدىرەنى جون ارقاسىنان اتىپ ولتىرسە, «قيلى كەزەڭدە» ءجۇنىس باي چەكيست توقتاردىڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ, شەكارانىڭ ارعى بەتىنە وتەدى. «دالاداعى قۋعىندا» قۇدىرەنىڭ ءرولى شەبەرلىكپەن شىقسا, «قيلى كەزەڭدەگى» ءجۇنىستىڭ وبرازى ويلاندىرماي قويمايدى. ءبىر قىزىعى, كەڭەس باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەسكەن ەكى الىپتىڭ دا ءرولىن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى سومداعان. قۇدىرەنى قىرعىز اكتەرى اشىر چوكۋباەۆ, ءجۇنىستى ۇيعىر اكتەرى احمەت شاميەۆ كەلىستىرىپ تۇرىپ كەسكىندەيدى. ەكەۋى دە قازاقتىڭ ناق باتىرى قانداي بولاتىنىن كوز الدىڭا اكەلەدى. سودان بولار, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوس كينونى كورسەك, قۇدىرە مەن ءجۇنىستىڭ ايبىندى ءتۇرىن كورىپ, تۇيدەك-تۇيدەك ءسوزىن ەستىپ, ءبىر مارقايىپ قالامىز. سەبەبى ەكى باتىردى دا ابدوللا قارساقباەۆ كينو تاريحىنا وسىنداي بەينەدە قالدىردى.
«قيلى كەزەڭدە» 1918 جىلعى قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىنداعى وقيعا باياندالادى. قىزىل كوميسسار توقتار بايتەنوۆتىڭ جازالاۋشى وتريادى قىتايعا اۋىپ بارا جاتقان ءجۇنىستىڭ جولىن بوگەۋگە ارەكەت ەتەدى. اسىلىندە توقتار بەينەسى توقاش بوكيننىڭ ءپروتوتيپى رەتىندە قاراستىرىلعان ەكەن. الايدا فيلمدەگى توقتار توقاش ومىرىمەن مۇلدەم سايكەسپەيدى. توقاش – كەڭەس وكىمەتىن قۇرۋعا اتسالىسقان, الاشوردا ۇكىمەتىنە جانى قاس ادام. ال فيلمدە ءاسانالى ءاشىموۆ سومداعان بەرگەن كوميسسار توقتارعا الاشورداعا قاتىسى بار دەگەن ايىپ تاعادى.
ءفيلمنىڭ باسىندا توقتار اسكەرىنىڭ سوڭىندا اتىن جەتەكتەپ جاياۋ كەلە جاتقان جىگىتتەن: «نەگە جاياۋ كەلەسىڭ؟», دەپ سۇرايدى. ول بولسا: «اتىم جولدا وققا ۇشتى, مىناۋ – حاكىمجاننىڭ اتى. اق جالاۋداي مەنمۇندالاپ الىستان كورىنەدى دە نىساناعا ىلىنەدى, سوسىن ءتىل تارتپاي كەتەسىڭ», دەيدى. سوندا توقتار ونىڭ بىرەۋدىڭ جالعىزى ەكەنىن تۇسىنە قويىپ, وعان استىنداعى اتىن بەرىپ, ءوزى سونىڭ اتىنا مىنەدى. بىلاي قاراساڭ, توقتار فيلمدە جاعىمدى كەيىپكەر سەكىلدى. الايدا كەي تۇستا قاتىگەزدىگىمەن دە تانىلادى. اسىرەسە ءجۇنىستىڭ ادامدارىن قىرىپ سالاتىن ءسات. بۇل كەزدە باعاناعى باۋىرمال توقتاردى تانىمايسىز. ونىڭ وتريادى ءاي-شايعا قاراماي, ءجۇنىستىڭ سوڭىنا ەرىپ قىتايعا اۋىپ بارا جاتقان قازاقتاردى پۋلەمەتپەن اتقىلاي باستايدى. حالىقتى قان قاقساتىپ, ءجۇنىستىڭ قول-اياعىن ماتاپ, تۇتقىنداپ اكەتەدى. سوندا كۇيىنگەن ەل اعاسى ءجۇنىستىڭ ايتقان ءسوزى مىناۋ ەدى: «مەنىڭ حالقىم شىرىلداعان بوزتورعاي سياقتى. قۇمايدىڭ قۇلقىنىنا ءتۇسىپ كەتپەسە, ول دا شارىقتاپ كەڭ دۇنيەدە ۇشار ەدى عوي. ون التىنشى جىلى حالىقتى اق پاتشاعا قارسى كوتەرگەن كەزىمدە سەن دە مەنىڭ وتريادىما كەلىپ قوسىلدىڭ. وندا حالقىڭدى سۇيەتىنسىڭ, توقتار! جازالاۋشىلاردان كوپ ادامدى قۇتقاردىڭ. ول كەزدە ەكەۋمىز بىرگە ەدىك. ال قازىر سەن كىمسىڭ؟ باسقىنشىلارمەن بىرىگىپ, حالقىڭا قارسى شىقتىڭ».
توقتارعا دەگەن رەنىشىن باسا الماعان ءجۇنىس: «سەنى قازاقتىڭ كوسەمى بولار دەپ ويلاپ ەدىم. قانىمىز ءبىر بولعانىمەن, ءدىنىمىز باسقا ەكەن», دەيدى. توقتار دا قاراپ قالماي: «حالقىم دەگەندە كوز جاسىڭ كول بولادى. ال ىستەپ جۇرگەنىڭ ز ۇلىم, جاۋىزدىڭ ءىسى», دەپ جاۋاپ بەرەدى. الايدا فيلمدە ءجۇنىس قايسار, سابىرلى, مەيىرىمدى كورىنەدى. ونىڭ بار ويى تاعدىرى تالاۋعا تۇسكەن قازاقتى قىتايعا اسىرىپ, تىنىش ومىرگە كەنەلتۋ عانا. ال توقتار نە ىستەدى؟ ول ازاتتىق اڭساپ, ەل اۋىپ بارا جاتقان ءوز قازاعىنا قىرعيداي تاپ بەردى. بىلاي قاراساڭ, توقتاردىڭ دا, ءجۇنىستىڭ دە ويلاعانى – ءبىر قازاقتىڭ قامى. الايدا ەكەۋى ەكى جولدى تاڭداعان. ءجۇنىس حالىقتى كەڭەس بيلىگىنەن قۇتقارىپ, ونىڭ قۇرىعى جەتە قويماعان جاققا كوشىرۋدى ويلايدى. ال توقتار حالىققا كەڭەس بيلىگى ارقىلى جاردەم بەرگىسى كەلەدى. فيلمدە ول مۇنى: «تاريحتى جاسايتىن باسقا قازاقتار كەلدى. ول حان-شونجارلاردىڭ ق ۇلى بولىپ, قۋ دالانى قۇلانشا شاڭداتىپ, كوشىپ جۇرەتىن حالىق ەمەس. جاڭا, تاتۋ-ءتاتتى ءومىردى, ۇلكەن سەميانىڭ ىنتىماعىن كوكسەيتىن حالىق», دەپ تۇسىندىرەدى.
الايدا ءوزى قۇلاي سەنگەن كەڭەس وكىمەتى ءجۇنىستى ۇستاپ اكەلگەن توقتاردى دا اياعان جوق. وعان دا ايىپ تاعىپ, جۇنىسپەن بىرگە قامايدى. ءجۇنىستى قۇتقارۋعا كەلگەن جىگىتتەر ونى دا بىرگە الىپ كەتەدى. قىتاي شەكاراسىنان وتكەن سوڭ ءجۇنىس وزەن جاعاسىندا دارەت الادى. ءار نارسەنى استارلاپ جەتكىزەتىن ابدوللا وسى كورىنىس ارقىلى سيمۆولدىق ءمان ەنگىزگەن. بۇل كورىنىستى اۋىر ازاپتان ارىلىپ, جاڭا ءبىر كۇيگە ءوتۋدىڭ, الدىندا جاڭا كەزەڭ باستالاتىنىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى. سودان كەيىن ءجۇنىس توقتاردى بوساتىپ, وعان قۇندىز بورىك پەن قايقى قىلىش سىيلايدى. قازاق داستۇرىندە باس كيىم – سىي-قۇرمەتتىڭ, قارۋ – سەنىمنىڭ بەلگىسى. ءجۇنىستىڭ ءوزىن تۇتقىنداپ اكەتكەن ادامعا باس كيىم سىيلاۋى – وعان دەگەن قۇرمەتى. توقتاردىڭ قايسارلىعىن مويىنداۋى, «ەلىڭدى قورعا, جولىمدى جالعا» دەگەن ەمەۋرىنى. توقتار بولسا, ءجۇنىستىڭ سىي-سياپاتىنان باس تارتىپ, بەرگى بەتكە قايتا وتپەك بولادى. الدىنداعى بيىك دوڭگە ورمەلەپ, ءبىر تۇرىپ, ءبىر قۇلايدى. ول شەكارادان بەرى ءوتتى مە, الدە ارعى بەتتە قالدى ما؟ جازا تارتتى ما, الدە اقتالدى ما؟ ول جاعى دا بەلگىسىز. بۇل دا رەجيسسەردىڭ كورەرمەندى وي قورىتۋعا شاقىرعان شىعارماشىلىق شەشىمى بولسا كەرەك.
