عالىمجان – ءوز جولىن ءوزى قالىپتاستىرعان بۋىننىڭ وكىلى. ونىڭ عىلىمي ساپارى ازياداعى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنەن باستالدى. مۇندا ول تەك كاسىبي ءبىلىم الىپ قانا قويماي, زەرتتەۋشىلىك ويلاۋ مادەنيەتىنە دە وزگەرىس اكەلدى. كەيىن بەيجىڭدەگى فۋنكتسيونالدىق نەيروحيرۋرگيا ينس-تيتۋتىندا رەزيدەنتۋرادان ءوتىپ, كلينيكالىق تاجىريبەنى عىلىممەن ۇشتاستىردى. وسى كەزەڭدە ول بالالارداعى اۋىر ەپيلەپسيانى ەمدەۋگە قولدانىلاتىن كۇردەلى وپەراتسيا – گەميسفەرەكتوميانى دە زەرتتەۋگە بەل شەشە كىرىستى.
وسىنداي توقتاۋسىز ىزدەنىسى ونى جاپونيادا ءوز بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا جەتەلەدى. «Takeda Science Foundation» گرانتى نەگىزىندە توكيو ايەلدەر مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان وتكەن ول الەمگە تانىمال نەيروحيرۋرگ پروفەسسور تاكاومي تايرامەن بىرگە جۇمىس ىستەدى. بۇل تاجىريبە ونىڭ كاسىبي باعىتىن ايقىنداپ, حالىقارالىق عىلىمي ورتاعا شىعۋىنا جول اشتى.
بۇگىندە عالىمجان يسابەكوۆ گەرمانيانىڭ بەرلين قالاسىنداعى «Charité» كلينيكاسىندا زەرتتەۋشى رەتىندە قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. ونىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ باعىتى – پاركينسون اۋرۋىن ەمدەۋدە قولدانىلاتىن «Deep Brain Stimulation» (DBS) ءادىسىن جەتىلدىرۋ. بۇل – ميدىڭ تەرەڭ قۇرىلىمدارىنا ارنايى ەلەكترودتار ورناتۋ ارقىلى نەيروندىق بەلسەندىلىكتى رەتتەيتىن جوعارى تەحنولوگيالىق ەم ءتاسىلى.
زەرتتەۋشىنىڭ ايتۋىنشا, DBS (Deep Brain Stimulation) وپەراتسيالارى كەي جاعدايدا ناۋقاستىڭ تولىق سانالى كۇيىندە جۇرگىزىلەدى. «بۇل كەزدە نەيروفيزيولوگ-دارىگەرلەر, وپەراتسيادا نەيرونداردىڭ ەلەكترلىك سيگنالدارىن تىكەلەي باقىلاپ, نەيروحيرۋرگتەرگە وپەراتسيا بارىسىندا قوسىمشا «GPS» سەكىلدى ءدال اقپارات بەرەمىز. وسى سيگنالدار ارقىلى ەلەكترودتاردى ميدىڭ ەڭ ءتيىمدى نۇكتەسىنە بازالدى گانگلياداعى شامامەن 4×5 مم قۇرىلىمعا ءدال ورنالاستىرامىز.تاجىريبەلى نەيروفيزيولوگتەر ءتىپتى سۋبتالاميكالىق يادرونى ونىڭ «دىبىسى» ارقىلى اجىراتا الاتىن دەڭگەيگە جەتەدى. بۇل مەديتسيناداعى دالدىكتىڭ جاڭا دەڭگەيى», دەيدى عالىم.
عالىمجان مەن ونىڭ ارىپتەستەرى قازىر ينتراوپەراتسيالىق جاڭا ءادىس ازىرلەپ وتىر. بۇل ءتاسىل ارقىلى وپەراتسيا بارىسىندا ءبىر مەزگىلدە ميعا ستيمۋلياتسيا جاساپ, سونىمەن قاتار نەيرونداردىڭ رەاكتسياسىن تىركەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. بۇعان دەيىن مۇنداي ءتاسىل تەحنيكالىق تۇرعىدا كۇردەلى سانالىپ كەلگەن ەدى. جاڭا پروتوكول DBS ءادىسىنىڭ ناقتى اسەر ەتۋ مەحانيزمدەرىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جول اشىپ, بولاشاقتا ءار ناۋقاسقا جەكە بەيىمدەلگەن ەمدەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولماق.
قازىر زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرى دايىندالىپ, عىلىمي ماقالا جاريالاۋعا ۇسىنىلعان. الدىن الا قورىتىندىلار بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەردىڭ ۇلكەن عىلىمي جاڭالىقتارعا باستايتىنىن اڭعارتادى. شەتەلدە تابىستى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەنىنە قاراماستان, عالىمجان قازاقستان عىلىمىمەن بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. ول «The Global Central Asian Science and Technology (CAST) Association» ۇيىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە الەمنىڭ 30-دان استام ەلىندە جۇمىس ىستەيتىن 150-دەن استام وتاندىق جانە ورتالىقازيالىق عالىمدى بىرىكتىرىپ وتىر. ۇيىم جاس زەرتتەۋشىلەرگە حالىقارالىق تاعىلىمدامالار تابۋعا, عىلىمي بايلانىستار ورناتۋعا قولداۋ كورسەتۋ ۇستىندە.
«شەتەلدە جۇرگەن قازاق عالىمدارىنىڭ ەلگە قوساتىن ۇلەسى جوعارى. قازىر سان-سالالى سىناقتان ءوتىپ, الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورىندارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن وتانداستارىمىز وتە كوپ. ءبىزدىڭ «Qazaq International Science and Technology Association» ۇيىمىندا الپىستان استام پروفەسسور بار. ولاردىڭ ارقايسىسىمەن سويلەسسەڭىز, ەلدەگى عىلىم سالاسىن دامىتۋعا ارقاشان دايىن. ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ولار مەن ەلىمىزدى بايلانىستىراتىن ارناۋلى ۇيىم جوق. قازىر وسى مىندەتتى ءبىز اتقارىپ جاتىرمىز. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ «500 عالىم» جوباسى اياسىندا شەتەلدە ءبىلىم العىسى كەلگەن ىزدەنۋشىلەردىڭ شەتەلدە عىلىمي ينستيتۋت, زەرتحانا تابۋىنا كومەكتەسىپ كەلەمىز. سونىمەن بىرگە ءبىز تەك قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيادان شىققان پروفەسسورلاردىڭ شەتەلدەگى زەرتتەۋلەرىنە قول ۇشىن بەرەمىز. جاقىندا وتىزعا جۋىق ىزدەنۋشىمەن سۇحباتتاستىق, سولاردىڭ ىشىنەن توعىز زەرتتەۋشى شەتەلدەگى زەرتحانالاردا ءوز بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا دايىن», دەيدى ول.
قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە شەتەلدە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ورتاق ماسەلەسى ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ, بالالارىنا انا ءتىلىن, مادەنيەتىن ۇيرەتۋ ەكەنى شىندىق. كوپتۇرلى مادەنيەتتەر اراسىندا, باسىم ءتىل مەن مەنتاليتەتتەر توعىسىندا ۇلتتىق بولمىستى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي العان وتباسىلار دا بار. سونىڭ ءبىرى – عالىمجان يسابەكوۆتىڭ وتباسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
ونىڭ سوزىنشە, ۇلتتىق بولمىس – تەك ءتىل نەمەسە ءداستۇر ەمەس, بۇل – سول ادامنىڭ دۇنيەتانىمى. قاي جەردە جۇرسەڭىز دە, ءوزىڭىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى ۇمىتپاۋ بارىنەن ماڭىزدى. سونىمەن قاتار قاراپايىم قۇندىلىق – ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت – قاي ورتادا بولسا دا قاجەت. شەتەلدە جۇرگەندە ءسىز ءوز ەلىڭىزدىڭ بەيرەسمي وكىلىنە اينالاسىز. سوندىقتان ءوز مادەنيەتىڭىزدى لايىقتى دەڭگەيدە كورسەتۋ – جاۋاپكەرشىلىك. ء«بىز وتباسىمىزدا بالالارىمىزبەن قازاقشا, اعىلشىنشا سويلەسەمىز. نەگىزى بالالار ءبارىن تۇسىنەدى. ءوز ەلىنىڭ جاعدايىن, ەلدە قالعان تۋىستارىن بالالارىمىز جاقسى بىلەدى. ءتىپتى كەيدە قاشان قازاقستانعا بارامىز دەپ ءجيى سۇرايدى. سونىمەن بىرگە شەتەلدە وسكەن قازاق بالالارى الەمدىك ورتادا وسكەن, تاربيەلەنگەن ۇرپاق ساناتىندا. بولاشاقتا ولار ءوز ەلىنە ۇلەسىن قوسا الاتىنىنا سەنىمىمىز مول. اتا-اناسى ۇلتتىق تاربيەگە كوڭىل بولسە, بالالار دا ءوز بولمىسىن ساقتاۋعا, سونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن سەزىنۋگە تىرىسادى. مىسالى, انا تىلىندە سويلەسۋ, ۇلتتىق داستۇرلەردى اتاپ ءوتۋ, بالالارعا قازاق مادەنيەتىن ءتۇسىندىرۋ دەگەن داعدىلار ۇنەمى قايتالانىپ وتىرعانى دۇرىس. بۇل ماسەلەدە ەڭ ماڭىزدىسى – تۇراقتىلىق پەن جۇيەلىلىك», دەيدى عالىم.
عالىمجان ءار ەلدىڭ ءبىلىم جۇيەسىن سارالاي كەلە, ولاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارادى: قىتايداعى ءتارتىپ پەن ەڭبەكقورلىق, جاپونياداعى ۇستازعا قۇرمەت پەن كوماندالىق مادەنيەت, اقش-تاعى ەركىندىك پەن كرەاتيۆتىلىك, گەرمانياداعى جۇيەلىلىك پەن عىلىمي دەربەستىك. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز وسى تاجىريبەلەردى ۇيلەستىرە وتىرىپ, ۇلتتىق بولمىسقا ساي ءبىلىم مودەلىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس.
ءسوز اراسىندا كەيىپكەرىمىزگە بولاشاقتا شەتەلدە ءبىلىم العىسى كەلەتىن قازاق جاستارىنا قانداي كەڭەس ايتاتىنىن دا سۇراپ كوردىك. «ەڭ الدىمەن, ناقتى ماقساتپەن بارۋ كەرەك. قاي سالادا دامىعىڭىز كەلەدى, نە ۇيرەنگىڭىز كەلەدى – سونى انىق ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, تەك ءبىلىم الىپ قانا قويماي, عىلىمي ورتاعا بەلسەندى ارالاسۋ كەرەك. بايلانىس ورناتۋ, جوبالارعا قاتىسۋ – بۇل وتە ماڭىزدى.ۇشىنشىدەن, ەڭ ماڭىزدىسى باسەكەلەستىك كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باتىس الەمىنىڭ ۇيرەتەتىنى – باسەكەلەستىك», دەيدى ع.يسابەكوۆ.
جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, عىلىمي جولدى تاڭداعان جاستارعا ەڭ ماڭىزدىسى – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتاعى ەمەس, ساپالى عىلىمي ورتا مەن بىلىكتى جەتەكشى. «PhD – بۇل جاي عانا دارەجە ەمەس, جاڭا ءبىلىم تۋدىرۋ قابىلەتىن قالىپتاستىراتىن كەزەڭ», دەيدى ول. عالىمجان يسابەكوۆتىڭ عىلىمي جولى – تاباندىلىق پەن ۇزدىكسىز ىزدەنىستىڭ, حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ ناتيجەسى. ول مي تەرەڭىندەگى ءالسىز سيگنالداردى زەرتتەي وتىرىپ, بولاشاق مەديتسينانىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل – قازاق عىلىمىنىڭ جاڭا بۋىنى الەمدىك دەڭگەيدە ءوز ورنىن تابا باستاعانىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
