بۇل بەتبۇرىس ەڭ الدىمەن 1-باپتا ادامنىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە ناقتى ءارى انىق بەكىتىلۋىنەن كورىنەدى. مۇنداي نورما بۇرىن دا بولعان, بىراق جاڭا ماتىندە ول جاي ۇران ەمەس, بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەنى تۇسىندىرەتىن باستى ولشەمگە اينالعان. مەملەكەت ەندى ءوزىن باسقارۋ اپپاراتى رەتىندە ەمەس, ادامنىڭ ءومىرىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا قىزمەت ەتەتىن ينستيتۋت رەتىندە سيپاتتايدى. بۇل – بيلىكتىڭ وزىنە قويعان شەكتەۋى.
وسى تۇستى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين كونستيتۋتسيانىڭ ءمانىن قايتا پايىمداۋمەن بايلانىستىرادى:
«جاڭا كونستيتۋتسيا ءبىزدىڭ بولمىسىمىزدى الدەقايدا ايقىن كورسەتەدى جانە قوعامدا تابيعي تۇردە قالىپتاسقان بىرقاتار نەگىزگى ماسەلە بويىنشا كەلىسىمدى ناقتىراق ايقىندايدى», دەيدى ول.
بۇل پىكىر جاڭا اتا زاڭداعى 1-باپتىڭ تەك قۇقىقتىق ەمەس, ساياسي-فيلوسوفيالىق جۇك ارقالاپ تۇرعانىن كورسەتەدى. مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ وزەگىنە ادام قويىلعان كەزدە عانا بيلىك لەگيتيمدى سيپات الادى. ياعني ازامات مەملەكەتتىڭ باعىتىن مويىنداپ قانا قويماي, ونىڭ ءوز قۇقىعىن قورعاۋعا قابىلەتتى ەكەنىنە سەنۋى ءتيىس. جاڭا كونستيتۋتسيا وسى سەنىمدى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
ادام مارتەبەسىنىڭ نىعايۋى تەك جالپى قاعيداتتارمەن شەكتەلمەيدى. بۇل ۇستانىم ناقتى ومىرلىك جاعدايلاردا دا كورىنىس تابادى. سونىڭ ءبىرى – 21-باپتا جەكە ومىرگە, دەربەس دەرەكتەرگە جانە تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيالارعا بەرىلگەن كەڭەيتىلگەن كەپىلدىكتەر. بۇل باپ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ زاماناۋي ءارى وزەكتى نورمالارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. بۇرىن جەكە ءومىر قۇپياسى كوبىنە حات-حابار نەمەسە تۇرعىن ءۇي شەڭبەرىندە قاراستىرىلسا, جاڭا ماتىندە تسيفرلىق كەڭىستىك تە ادامنىڭ جەكە اۋماعى رەتىندە تانىلعان.
قازىرگى قوعامدا ادامنىڭ بوستاندىعى تەك فيزيكالىق ەركىندىكپەن ولشەنبەيدى. اقپاراتتىق باقىلاۋ, دەربەس دەرەكتەردىڭ زاڭسىز جينالۋى, تسيفرلىق ءىز قالدىرۋ سياقتى قۇبىلىستار ادامنىڭ ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. وسى شىندىقتى ەسكەرگەن جاڭا كونستيتۋتسيا جەكە ءومىردى قورعاۋ ۇعىمىن كەڭەيتەدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىمەن بىرگە ازاماتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن دە قاتار ويلاي باستاعانىنىڭ بەلگىسى.
بۇل جاڭالىقتىڭ ءمانىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق ناقتىلاپ كورسەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, حات-حابار قۇپياسى, بانك قۇپياسى جانە تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيالاردى قورعاۋعا قاتىستى نورمالار حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ زاماناۋي دامۋىن كورسەتەدى.
«كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قورعاۋ جانە حالىقارالىق شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن باعالاۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرى كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگىنىڭ قازىرگى مودەلىنە ساي. بۇل حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتۋ ەمەس, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق بىرەگەيلىگىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىگى», دەيدى ول.
بۇل جەردە ەكى ماڭىزدى ماسەلە قاتار ايتىلادى. ءبىرىنشىسى – ادام قۇقىعىنىڭ حالىقارالىق ولشەممەن ۇيلەسۋى. ەكىنشىسى – مەملەكەتتىڭ ءوز قۇقىقتىق دەربەستىگىن ساقتاي وتىرىپ, سول ستاندارتتاردى قولدانۋى. ياعني قازاقستان ادام قۇقىقتارىن سىرتقى قىسىممەن ەمەس, ىشكى قاجەتتىلىكپەن قورعاۋعا نيەت تانىتادى. بۇل جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ەگەمەندىك پەن قۇقىقتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويماي, قاتار الىپ جۇرگەنىن اڭعارتادى.
ادام قۇقىقتارىنىڭ شىنايى كەپىلدىگى ولاردىڭ قانداي جاعدايدا شەكتەلۋى مۇمكىن ەكەنىمەن ولشەنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا, 41-باپتا قۇقىقتاردى شەكتەۋدىڭ ناقتى شەگى مەن شەكتەلمەيتىن قۇقىقتاردىڭ ايقىندالۋى – جاڭا اتا زاڭنىڭ ەڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى. بۇل نورما قۇقىقتىق جۇيەدە بيلىكتىڭ وكىلەتتىگىن شەكتەيتىن ايقىن مەجەنى قالىپتاستىرادى. ياعني مەملەكەت قانداي جاعدايدا دا ادام قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعا المايتىنىن مويىندايدى.
پراكتيكادا قۇقىقتار كوبىنە «قوعامدىق ءتارتىپ», «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك», «توتەنشە جاعداي» دەگەن جەلەۋمەن شەكتەلىپ جاتادى. ال 41-باپ مۇنداي شەكتەۋلەردىڭ زاڭمەن عانا جانە قاجەتتى شامادا عانا مۇمكىن ەكەنىن بەكىتەدى. ەڭ باستىسى, بىرقاتار نەگىزگى قۇقىقتار ەشبىر جاعدايدا شەكتەلمەۋگە ءتيىس دەپ ناقتى كورسەتىلەدى. بۇل – ادام قادىر-قاسيەتىنىڭ ابسوليۋتتىك قۇندىلىق رەتىندە تانىلعانىنىڭ كورىنىسى.
بۇل ۇستانىم حالىق ەگەمەندىگى قاعيداتىمەن تىعىز بايلانىستى. ءۇنزيلا شاپاق بۇل بايلانىستى بىلاي تۇسىندىرەدى:
«كونستيتۋتسيا جوباسىندا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر قاينار كوزى ءارى ەگەمەندىكتىڭ يەسى قازاقستان حالقى ەكەنى تۋرالى نورما بەكىتىلۋى حالىق ەگەمەندىگى قاعيداتىن تىكەلەي كورسەتەدى جانە بۇۇ جارعىسىنا, ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنا, ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتكە تولىق سايكەس كەلەدى».
ياعني جاڭا كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىقتارى مەملەكەتتىڭ سىيى رەتىندە ەمەس, حالىق ەگەمەندىگىنەن تۋىندايتىن تابيعي قۇقىق رەتىندە قاراستىرىلادى. مەملەكەت سول قۇقىقتاردى تانيدى جانە قورعاۋعا مىندەتتەنەدى. ال بۇل مىندەتتەن جالتارۋ مۇمكىندىگى 41-باپ ارقىلى شەكتەلەدى.
وسى ءۇش باپتى بىرگە قاراستىرعاندا, جاڭا اتا زاڭداعى ادام مارتەبەسىنىڭ تۇتاس لوگيكاسى اشىلادى. ادام – ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە جاريالانادى. ونىڭ جەكە كەڭىستىگى, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق الەمدەگى ەركىندىگى قورعالادى. ال قۇقىقتارى بيلىكتىڭ قالاۋى بويىنشا شەكتەلە المايتىن دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. بۇل – دەكلاراتيۆتى قۇقىقتان ناقتى ومىرلىك كەپىلدىككە قاراي جاسالعان قادام.
مۇنداي وزگەرىس مەملەكەتتىڭ وزىنە دە جاڭا تالاپ قويادى. بيلىك ەندى شەشىم قابىلداعاندا تەك ساياسي تيىمدىلىكتى ەمەس, ادامنىڭ قۇقىعى مەن قادىر-قاسيەتىن باستى ولشەم رەتىندە ەسكەرۋى ءتيىس. ەرلان قارين بۇل جاڭا كەزەڭنىڭ ءمانىن بىلاي تۇيىندەيدى:
«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا عىلىم مەن ءبىلىم قۇندىلىقتارى ءوزىنىڭ ايرىقشا ورنىن تاپتى. العاش رەت عىلىم, ءبىلىم مەن يننوۆاتسيالار مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزى رەتىندە جەكە باپتا بەكىتىلدى… سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا شارتتى تۇردە بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭىن اياقتاپ قانا قويماي, جاڭا كەزەڭدى اشادى – مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ جاڭا باسىمدىقتارىن ايقىندايدى».
بۇل جاڭا كەزەڭدە مەملەكەتتىڭ باستى ولشەمى – ادام. ونىڭ ەركىندىگى, قاۋىپسىزدىگى, دامۋعا دەگەن مۇمكىندىگى كونستيتۋتسيانىڭ ومىرشەڭدىگىن ايقىندايدى. جاڭا اتا زاڭ وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىر.
