ۇدايى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىن ازامات «قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم» دەپ وكىنەتىندەي كورىندى. كەشىكتىم دەگەنى سول, قازاقتىڭ قاسيەتتى دومبىراسىن 8-سىنىپتا شەرتە باستاپتى. «بابالاردان قالعان اسىل مۇرانى تىم ەرتەرەك بويعا سىڭىرگەن ابزال. سول تۇرعىدان العاندا ءبىرشاما ۋاقىت كەشتەۋ قيمىلداعان سياقتىمىن. ەرتەرەك ىسكە كىرىسۋ كەرەك ەدى», دەيدى ول وتكەن شاققا قارايلاپ.
تۇركى جۇرتىنىڭ ادەبيەتىنە ەرتە باستان اڭسارى اۋعان ول تونىكوك, كۇلتەگىن داۋىرىنە دەيىن بويلاعان. قازاق ساحاراسىنىڭ ايگىلى جىراۋلارى بۇقاردىڭ, قاباننىڭ مۇراسىن قولىنان كەلگەنشە ەل ىشىندە دارىپتەپ, ناسيحاتتاپ ءجۇر. «قوبىلاندىدان» باستاپ, جامبىلدىڭ «سۇرانشى باتىر», «قىز جىبەك» سەكىلدى ىرگەلى داستاندارىن قاي كەزدە دە توقتاۋسىز جىرلاۋعا دايىن.
«قازاقتىڭ جىر-تەرمەلەرى – ۇلتىمىزدىڭ عاسىرلاردان بەرى جالعاسقان تەڭدەسسىز مۇراسى. وعان ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. قيسسا-داستاندار, باتىرلار جىرى كىسى رۋحىن جانيتىنى, سانامىزدى سىلكيتىنى انىق دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن. دومبىرانىڭ نەمەسە قوبىزدىڭ سۇيەمەلدەۋى نەگىزىندە جارتى اي بويى جىرلايتىن شىعارمالار بولعانىن ءبارىمىز دە جاقسى بىلەمىز. ماسەلەن, «الپامىس باتىردى» جىرلاعاندا ونداعى بايانداۋلار مەن وبرازداردى دالمە-ءدال الىپ شىعۋ كەرەك. تىڭدارماندى سەندىرە بىلگەن ءلازىم. سول ارقىلى ەرتە زامانداعى تۇلعالاردىڭ ءومىر سالتىن بۇگىنگى بۋىنعا جەتكىزەسىڭ.
ءوزىم اۋەلدەن جەتىسۋ وڭىرىنە ءتان ماقامدارعا سالعاندى ءجون كورەمىن. ۋاقىت وتكەن سايىن ءبىرىن ءانشى, ءبىرىن كۇيشى, ەندى ءبىرىن جىرشى دەپ ءون بويىنا ونەر دارىعان ازاماتتاردى ءتۇرلى ساناتقا ءبولىپ جاتىرمىز. الايدا بۇنىڭ ءبارى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە سينكرەتتىك ونەر رەتىندە ۋاقىتىندا ءبىر ادامنىڭ بويىندا بولعانىن قاپەردەن شىعارماعان ءجون شىعار.
ەرتەرەكتە قازاق حالقى تۇزدە ءجۇرىپ جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ ونەرىن تاماشالاعان. ولاردىڭ ەرەكشە داۋىسىنان, ورىنداۋشىلىق مانەرىنەن ايرىقشا اسەر العانى تاريحتان بەلگىلى. ءوزى ءبىر تەاتردىڭ جۇگىن موينىنا العان سول كەزدەگى جىرشى-تەرمەشىلەر جۇرتتى جالىقتىرماعانى انىق. قالتارىستا قالىپ بارا جاتقان سول ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتىپ, سودان ءوزىم دە قاناتتانىپ ءجۇرمىن. ەڭ باستىسى, ونەرگە اڭسارى اۋعان جاستار وسىنى تۇسىنسە, سەزىنسە دەگەن تىلەگىم بار», دەيدى بەكارىس.
كەڭ تىنىستى ەپوستىق جىرلاردى تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ جىرلايتىن بەكارىستىڭ ورىنداۋىنداعى تەرمەلەر دە جان تەبىرەنتەدى. ءار شىعارمانى ءجان-تانىمەن بەرىلىپ ورىنداعاندا بايىرعى كەزەڭنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كوز الدىڭا اينا-قاتەسىز اكەلگەندەي كۇي كەشەسىڭ.
ەلورداداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىرشى ۇستازدارىنان ءتالىم العان بەكارىس ءوزى دە شاكىرت تاربيەلەۋگە دەن قويدى. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىستىق ايتىسكەر اقىندار, جىرشى-تەرمەشىلەر ورتالىعىندا ۇيىرمە اشىپ, تەگىن قىزمەت اتقارىپ وتىر. شىناشاقتاي بالالاردان بولەك, كاسىبي ماماندار دا بەكارىستىڭ الدىنا بارىپ, جىر-داستان جاتتاپ ءجۇر.
«وسى كىسىگە كەلۋ ارقىلى تانىم كوكجيەگىمىز ايتارلىقتاي كەڭي ءتۇستى. بابالاردان قالعان باي مۇرامىز جىر-داستانداردى جاتتاۋدىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىنىڭ ەرتە زامانداعى تىنىس-تىرشىلىگىن, ءومىر سالتىن تەرەڭىرەك تۇسىنە باستادىق. ءبىز سول جىرلاردى جاتقا ايتۋمەن عانا شەكتەلمەيمىز. ونىڭ استارىنداعى تالىمگە تەرەڭىرەك بويلايمىز», دەيدى 8-سىنىپ وقۋشىسى اسەل مۇراتقىزى ءوز ويىمەن ءبولىسىپ.
جىر-داستاننىڭ قاينارىنان قانىپ ىشكەن بەكارىس قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي ماقالالار جازۋعا دەن قويعان. اسقاق الاتاۋ مەن قارت قاراتاۋ اراسىندا تابانىنىڭ تابى قالعان جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىن تۇگەندەسەم دەگەن قۇلشىنىسى دا كوڭىل قۋانتادى. تىنىمسىز ىزدەنىس جولىنا تۇسكەن ول الداعى ۋاقىتتا جىر-ماقامداردى نوتاعا ءتۇسىرىپ, جيناق رەتىندە شىعارعىسى كەلەدى.
«بىرنەشە ونداعان جىلدىڭ بەدەرىندە بابالاردان جەتكەن ماقامدار ورىندالماي, نازاردان تىس قالىپ كەتكەندەي كورىنگەنى راس. داڭقتى تۇلعالاردىڭ دومبىرا شەرتىسى دە عايىپ بولا باستاعاندەي ەدى. مۇنداي كەڭ تىنىستى شىعارمالاردى جىرلاپ بەرەتىن ادامدار ساۋساقپەن سانارلىق. بەكارىس سول ساناۋلىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. بابالاردىڭ بايىرعى جولىن دا, ونەرىن دە ەل ىشىندە قولدان كەلگەنشە جاڭعىرتىپ, ناسيحاتتاپ جۇرگەن ازاماتقا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق», دەيدى وبلىستىق ايتىسكەر اقىندار, جىرشى-تەرمەشىلەر ورتالىعىنىڭ باسشىسى احمەتجان وزبەكوۆ.
جامبىل وبلىسى
