سىناقتان ءساتتى وتكەن سەنسور
ينجەنەر. بۇل ەرلەرگە ءتان ماماندىق دەيتىن كوزقاراس قالىپ قويعان. سودان بولار, ەلىمىزدە جاراتىلىستانۋ عىلىمىن كاسىپ ەتكەن ايەلدەر كوپ ەمەس. سونىڭ ىشىندە عىلىمي جۇمىسىن زەرتحانانىڭ ىشىندە ۇستاماي, وندىرىسكە ەنگىزىپ, قوماقتى ينۆەستيتسيا تارتا العانى, ءتىپتى, ساۋساقپەن سانارلىق. كەزەكتى كەيىپكەرىمىز سول ساناۋلىنىڭ قاتارىنا كىرەدى.
گۇلنۇر قاليمۋلدينا – جاپونيانىڭ توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى ينجەنەريا باعىتى بويىنشا PhD, 2025 جىلعى «عىلىمداعى ەڭ ۇزدىك جي جوباسى» اتالىمىن پرەزيدەنتتىڭ قولىنان العان. قازىر نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور اسسيستەنتى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. سوعان قوسا وزدىگىنەن قۋاتتاناتىن جۇيەلەردى جاساۋمەن اينالىسىپ, بىرنەشەۋىن وندىرىسكە ءساتتى ەنگىزىپ ۇلگەرگەن ينجەنەر.
«مەن قازىر عىلىمدى ونىمگە اينالدىرۋ جاي عالىم بولۋدان ەكى-ءۇش ەسە قيىن ەكەنىن ءتۇسىندىم. قاتارداعى پروفەسسور بولىپ قالۋىما بولار ەدى. بىراق بىزدە توپ بار, مەن جاۋاپ بەرەتىن ماماندار بار. ءبارىمىز دىتتەگەن ماقساتىمىزعا جەتۋىمىز كەرەك. بىزدە باسقا نۇسقا جوق», دەيدى عالىم.
وسى ويىمەن ءىسى دە قابىسقان كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ شاعىن توبىمەن الەمگە ورتاق, سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە وتكىر تۇرعان ماسەلەنى شەشۋگە كىرىسكەن. قاراڭىزشى, ەلىمىز ەنەرگيانى نەگىزىنەن مۇناي, گاز, كومىردەن الادى. ەنەرگيا الۋدىڭ بۇل جولدارى ەكولوگياعا وراسان زيان. ەندى ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدىڭ جانە زيانسىز الۋدىڭ باسقا قانداي جولى بار؟ بۇعان جاۋاپ بولاتىن يدەيا 2019 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ءسويتىپ, ول ءوزىنىڭ ىزدەنۋشىلەرىمەن بىرگە نانوگەنەراتورلاردى زەرتتەي باستادى. ولار نانوگەنەراتورلاردىڭ مەحانيكالىق قوزعالىستان ەلەكتر قۋاتىن الۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. وسىلايشا, ماشينالىق ۇيرەتۋ ادىسىمەن ءارتۇرلى سالادا قولدانىلاتىن اقىلدى سەنسور جاسادى. سەنسورلى جۇيەنى قوزعالىس ارقىلى قۋات الۋدى قاجەت ەتەتىن بارلىق ەلەكتروندى قۇرىلعىعا قولدانۋعا بولادى. عالىم نانوگەنەراتور ارقىلى كارديوستيمۋلياتوردى قۋاتتاپ, مەحانيكالىق جۇرەك جاسادى, كەلەشەكتە بۇل ادامعا سالىنۋى مۇمكىن. سەنسوردان گ.قاليمۋلدينانىڭ ءبىر ستۋدەنتى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامعا نەنى ۇستاعانىن بىلۋگە كومەكتەسەتىن جاساندى قول جاساسا, ەكىنشى ءبىر ستۋدەنتى ۇلتاراق جاساپ شىقتى. ال وزدىگىنەن قۋات الاتىن باتارەيالاردىڭ ءجونى بولەك. ادامنىڭ قوزعالىسىنان قۋات الاتىن باتارەيالار زاماناۋي قاجەتتىلىكتەن تۋعان. سەبەبى بۇگىندە بارلىق جۇمىس ەلەكتروندى فورماتقا ءوتتى, تەلەفون, تەلەديدار, قاراپايىم اقىلدى قول ساعاتتار, پلانشەت, نوۋتبۋكتەر, كومپيۋتەرلەرگە ءسات سايىن, ساعات سايىن قۋات كوزى كەرەك, دەمەك ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى وتكىر ماسەلەگە اينالدى. وسىندايدا جاياۋ ءجۇرىپ قاجەت قۇرالىڭدى قۋاتتاپ الساڭ, كەرەمەت ەمەس پە! كەيىپكەرىمىز گۇلنۇردىڭ يدەياسى وسى. بىراق ونى ىسكە اسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل جولدا ول كوپ تەر توكتى.
بۇگىندە عالىم ءوز توبىمەن ازىرلەگەن جوبالاردى تولىققاندى «Mirai Tech» دەپ اتاپ, ستارتاپ تۇرىندە ىسكە قوسىپ, بىرنەشە پاتەنت الدى. ولار وسىنداي كۇردەلى دە تىڭ تاقىرىپپەن اينالىساتىن تمد ەلدەرى اراسىندا العاشقى توپ بولىپ وتىر. ميراي جاپون تىلىنەن اۋدارعاندا «بولاشاق» دەگەندى بىلدىرەدى. گ.قاليمۋلدينا باستاعان عالىمدار مۇنى جاڭا نارىقتى قالىپتاستىراتىن تەحنولوگيا رەتىندە قابىلدايدى. جوبالار بىرتىندەپ عىلىمي ەكسپەريمەنتكە عانا ەمەس, حالىقارالىق امبيتسياسى بار كوممەرتسيالىق ونىمدەرگە اينالىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە ۇلتاراق جوباسى وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ۇلتاراقتى اياقكيىمگە سالىپ جۇرەدى. جۇيە ساناۋلى مينۋتتاردا ادام اياعىندا اۋىتقۋلار بار-جوعىن 82 پايىز دالدىكپەن انىقتايدى. قازىر وسى ۇلتاراقتى ءوندىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە وتاندىق («استانا», «توبىل») جانە شەتەلدىك (ەۋروپا, نيدەرلاند, جاپونيا, يتاليا) فۋتبول كوماندالارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەن.
ءبىز ادەتتە ادامنىڭ جەتىستىگىن عانا كورەمىز, شىن مانىندە كوپ نارسە ادامنىڭ ۇلكەن ارمانى مەن تاۋداي تالابىنان تۋادى. مۇنداي ويعا كەلۋىمىزگە كەيىپكەرىمىزدىڭ كەمى ءبىر مۇشەل ۋاقىتىن عىلىمعا ارناعانى تۇرتكى بولدى. ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن جولعا گۇلنۇر مەكتەپ كەزىنەن-اق بەت بۇرعان. 9-سىنىپتا جۇرگەندە عىلىمي جارىسقا قاتىسىپ, الابوتا وسىمدىگىنەن سابىن جاساپ شىعارعان. سودان بەرى عىلىمعا قىزىعۋشىلىعى ارتقان. ءسويتىپ, الماتىداعى قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن «ورگانيكالىق زاتتاردىڭ حيميالىق تەحنولوگياسى» ماماندىعىن, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە «ينجەنەرلىك جوبالاردى باسقارۋ» بويىنشا ءبىلىم الىپ, ەلگە ورالعان. كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينجەنەريا مەكتەبىندە وقىتۋشى كومەكشىسى بولىپ جۇمىسقا تۇردى. سول ۋاقىتتا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ليتي-يون باتارەيالارىن زەرتتەۋدى ەندى باستاعان پروفەسسور جۇماباي باكەنوۆتەن اقىل-كەڭەس الىپ, ەلىمىزدە ءالى تانىلا قويماعان تاقىرىپقا تەرەڭ بويلادى. ناتيجەسىندە ەنەرگيا ساقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىن جاسادى. ءسويتىپ, توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا دوكتورانتۋراعا وقۋعا ءتۇستى. جاپونيانى تاڭداۋ بەكەردەن-بەكەر بولماسا كەرەك-ءتى, سەبەبى بۇل ەلدە باتارەيالاردى زەرتتەۋ سالاسى وتە جاقسى دامىعان. توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنداعى پروفەسسور يزۋمي تانيگۋچيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن PhD جوباسىنىڭ اياسىندا مىس سۋلفيدتەرىن كاتود رەتىندە قولدانۋ جولدارىن زەرتتەدى. بەدەلدى جۋرنالدارعا 4 عىلىمي ماقالاسىن شىعارىپ, عىلىمي دارەجەسىن قورعادى. تۋعان جەرگە ورالىپ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە پوستدوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ, قوسىمشا پروفەسسور اسسيستەنتى بولا ءجۇرىپ, ەلىمىزدە ءالى ەشكىم تولىق زەرتتەمەگەن عىلىمي باعىتقا تۇبەگەيلى ءتۇستى. مۇنىڭ جەمىسىن جوعارىدا جازدىق.
المانياعا سىيلى نەيروحيرۋرگ
– ول كىم؟
– دارىگەر.
– ونىڭ ىشىندە قايسى؟
– حيرۋرگ.
– حيرۋرگتىڭ قاندايى؟
– مي مەن ج ۇلىن جۇمىسىن ەمدەيتىن نەيروحيرۋرگ.
ءيا, مۇنداي مامان بولۋعا باتىلدىق كەرەك. ال كەزەكتى كەيىپكەرىمىزدىڭ بويىندا نازىكتىكپەن قاتار قايسارلىق قاسيەت بار.
اسەل سارىەۆا – دارىگەر-نەيروحيرۋرگ, مەديتسينا سالاسىنان PhD, گەرمانيانىڭ گاننوۆەر قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت كلينيكاسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى.
اسەلدىڭ حيرۋرگياعا قىزىعۋشىلىعى مەكتەپ كەزىنەن باستالعان. جۇرەك قالاۋىمەن س.د.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ال ينتەرناتۋراداعى شەشۋشى كەزەڭدە كەيىپكەرىمىز سانالى تۇردە ءارى ىشكى سەنىممەن نەيروحيرۋرگيا ماماندىعىنا تۇبەگەيلى بەت بۇردى. كاسىبي, سۇرانىستاعى دارىگەر بولۋ ماقساتىندا كوپ ىزدەنىپ, ءبىلىمىن ودان ءارى ۇشتاۋ كەرەگىن ۇقتى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى كۋرستارىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق اسەل ءاردايىم مەديتسينا سالاسىندا قانداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقانىن, اۋرۋلاردى ەمدەۋدە قانداي جاڭا تاسىلدەر قولدانىلاتىنىن بىلگىسى كەلدى. ينتەرناتۋرادا جۇرگەندە وعان نەمەرە اعاسى جۇمىس ىستەيتىن ميۋنحەندەگى ۋنيۆەرسيتەت كلينيكاسىنا بارۋ باقىتى بۇيىردى. سول كەزدە ونىڭ اعاسى اسقازاننىڭ پاتوگەندىك فلوراسىن زەرتتەيتىن دوكتورلىق زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ جۇرگەن. ونىڭ جۇمىسى مەن عىلىمي ورتاسىن باقىلاي وتىرىپ, اسەل پراكتيكالىق حيرۋرگيانى زەرتتەۋ قىزمەتىمەن بىرىكتىرىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعىسى كەلەتىنىن ءتۇسىندى.
ونىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى پاركينسون اۋرۋىنداعى ميدىڭ بەلگىلى ءبىر قۇرىلىمدارىنىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن زەرتتەۋگە ارنالعان. جۇمىس ەكسپەريمەنتتىك سيپاتتا بولدى جانە پاركينسونيزمنەن تۋىنداعان ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ زەرتحانالىق مودەلدەرىندە جۇرگىزىلدى. نەگىزگى عىلىمي مىندەت ءارتۇرلى مي قۇرىلىمدارى اراسىنداعى بايلانىستى تالداۋ, بولاشاقتا ادامدا كلينيكالىق قولدانۋعا بەيىمدەلۋى مۇمكىن نەيرومودۋلياتسيا مەن ەمدەۋدىڭ ىقتيمال جولدارىن تابۋدان تۋدى. تاقىرىپتى تاڭداۋ كوبىنە ۋاقىت سۇرانىسى مەن نەيروحيرۋرگيانىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. پاركينسون اۋرۋىنىڭ ەمى ءالى تابىلماعان, ياعني زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەگى ناتيجەسىندەگى ميدىڭ تەرەڭ ستيمۋلياتسياسى سياقتى زاماناۋي ادىستەر پاتسيەنتتەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ەداۋىر جاقسارتۋعا, سيمپتومداردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول سەبەپتى اۋرۋدىڭ مەحانيزمدەرىن جانە ولاردى مودۋلياتسيالاۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋ كەيىپكەرىمىز ءۇشىن وزەكتى دە پەرسپەكتيۆالى باعىت بولدى.
وسىلايشا, اسەل ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋىن اياقتاعاننان كەيىن گەرمانيادا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا عىلىمعا باعىت الىپ, 2009 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ول مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, بۇدان ءارى سول گەرمانياداعى گاننوۆەر قالاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكاسىندا نەيروحيرۋرگيا بويىنشا پروفەسسور يواحيم كراۋسستىڭ باسشىلىعىمەن رەزيدەنتۋرادان ءوتتى. 2015–2024 جىلدار ارالىعىندا وسى كلينيكانىڭ نەيروحيرۋرگيا بولىمشەسىن باسقاردى. بۇل كەزەڭ كلينيكالىق پراكتيكا مەن عىلىمي جۇمىستى ءبىر تۇستا توعىستىرۋعا, ياعني نەيروحيرۋرگيادا بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن كاسىبي جانە عىلىمي بولمىسىن قالىپتاستىرعان ماڭىزدى كەزەڭ بولدى. 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن كاسىبيلىگىن كورسەتىپ, وتكەن جىلدان باستاپ سول ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكادا نەيروحيرۋرگيا باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى.
وسىنشاما ەڭبەك پەن تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى بولار, عىلىمي زەرتتەۋلەرى جونىندە ۇنەمى عىلىمي جۋرنالداردا جاريالانىپ, گەرمانيا مەن ەۋروپانىڭ جەتەكشى ورتالىقتارىمەن بىرلەسكەن زەرتتەۋلەرگە قاتىسادى. ەڭ ماڭىزدىسى تۇراقتى تۇردە ەلىمىزدەگى زەرتتەۋشىلەرگە تانىمدىق لەكتسيالار وقىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن عىلىمي بايلانىس ورناتۋىنا سەپتەسىپ ءجۇر. ونىڭ عىلىمي جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى نەيرومودۋلياتسيامەن جانە سيرەك كەزدەسەتىن قوزعالىس بۇزىلىستارىمەن بايلانىستى. ويتكەنى وعان جەكە باسى ەمەس, بۇكىل عىلىمي باعىتتى دامىتۋعا, پانارالىق ىنتىماقتاستىققا قوسقان ۇلەسى ماڭىزدى.
«بۇگىندە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىندا وڭ ديناميكانى كورىپ وتىرمىن. ەلىمىزدە جاستاردىڭ عىلىمعا, اسىرەسە مەديتسينا سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. جاس مامانداردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋعا, تاجىريبە الماسۋعا, ءوز زەرتتەۋلەرىمەن سويلەسۋگە مۇمكىندىكتەرى مولايدى. ەكسپەريمەنتتىك باعىتتاردى قارجىلاندىرۋ كەڭەيىپ, عىلىمي ينفراقۇرىلىم قالىپتاستى. جۇيەلى كەدەرگىلەردى كورىپ جۇرگەن جوقپىن, جەكە موتيۆاتسيا مەن جاڭا بىلىمگە دەگەن شىنايى قىزىعۋشىلىق نەگىزگى فاكتورلار بولىپ قالا بەرەدى», دەيدى عالىم ءا.سارىەۆا.
ۆەتەريناريانىڭ بەدەلدى عالىمى
اتاكاسىپتەن اجىراماعان ادامسىڭ. ساعان, البەتتە, ورىسىڭدەگى اشاتۇياقتىنىڭ ءتۇرلى اۋرۋدان, اسىرەسە جۇقپالى ينفەكتسيالاردان اماندىعى اسا ماڭىزدى. ال سول جانىڭنىڭ ساداعاسىداي ءتورت ت ۇلىكتى ساقتاۋعا دا عىلىم كەرەگىن بىلەسىڭ بە؟ كەيىپكەرىمىز وسى ءبىر ەلەۋسىز, الايدا وتە قاجەتتى سالادا تەر توگىپ ءجۇر. ويتكەنى ونىڭ ونىمدەرى تالاي تىرشىلىك يەسىن ساقتاپ كەلەدى.
ايدا ابدىبەكوۆا – ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاق ۆەتەريناريا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى, بىرنەشە پرەپاراتتىڭ اۆتورى.
عىلىمعا عۇمىرىن ارناعان ول بۇگىندە ءوزىنىڭ وندىرىستىك الاڭىن اشقان. وندا عالىم ءوزىنىڭ ىزدەنۋشىلەرىمەن بىرگە پارازيتتەرگە قارسى پرەپاراتتار شىعارادى. سول وندىرىستىك الاڭدا جۇرگىزىلگەن سىناقتار مەن زەرتتەۋلەردەن تۋعان عىلىمي ازىرلەمەلەرى ۆەتەريناريادا قولدانىسقا ەنگەن. اتاپ ايتقاندا, جانۋارلاردى قۇرتتاردان تازالاۋ ءۇشىن بەس ءدارى جاسادى. سونىڭ ىشىندە «تسەسترەمفورتە» دەپ اتالاتىن پرەپاراتتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ساتىپ الادى, ەل اۋماعىندا قولدانىلادى. قالعان پرەپاراتتار ۆەتەرينارلىق ءدارىحانالار ارقىلى ساتىلادى. سونىمەن قاتار ول جانۋارلاردىڭ گەلمينتوزىن دياگنوستيكالاۋ ادىستەرىن, ەحينوكوككوزدى ماتەريالدى ساقتاۋعا جانە دەزينۆازيالاۋعا ارنالعان ەرىتىندىنى, جالپاق قۇرتتاردىڭ جالپى پرەپاراتتارىن, بوياۋعا جانە اعارتۋعا ارنالعان پرەپاراتتى, سونداي-اق باسقا دا بىرقاتار تاجىريبەگە باعىتتالعان شەشىمدەردى ازىرلەدى ءارى ەنگىزدى.
وتىز جىلدان اسا عىلىمي قىزمەتىندە كەيىپكەرىمىز پارازيتولوگتەر مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ەلىمىزدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارى, عزي-دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ورمانداي شاكىرتتەرى – وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى. نەگە ول ساپالى كادر دايارلاۋ ىسىنە دە ىجداعاتپەن قارادى؟ سەبەبى ونى وتاندىق ۆەتەريناريا عىلىمىنىڭ بولاشاعى الاڭداتادى, بىراق كەلەشەكتە قازىرگىدەن الدەقايدا جاقسى بولارىنا سەنەدى.
«مۇنداعى نەگىزگى پروبلەما – كادرلاردىڭ, ەڭ الدىمەن, عىلىمدى ۇيرەنۋگە, دامىتۋعا جانە قۇرۋعا دايىن جاس مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. جاڭا ەنەرگيا مەن يدەيالار اعىنى بولمايىنشا, ىلگەرىلەۋ تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى جاستاردى قولداۋ, ولارعا جاعداي جاساۋ – مەنىڭشە, ۇلتتىق دەڭگەيدە باسىمدىق بەرەتىن ماسەلە. مەن ءبىر شەتەلدىك پروفەسسوردىڭ سوزدەرىن ءجيى ەسىمە تۇسىرەمىن: بۇگىنگى جاستار ءبىرىنشى كەزەكتە كەلەشەكتى ەكونوميكالىق تۇرعىدان باعالايدى. مەن بۇعان كەلىسەمىن. ەگەر دارىندى ادامداردىڭ عىلىمعا بارعانىن قالاساق, عالىم مارتەبەسىن كوتەرىپ, ماتەريالدىق قولداۋدىڭ لايىقتى دەڭگەيىن, مانساپ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندا ۆەتەريناريا عىلىمىنا دا جاستار كوبىرەك بەت بۇرىپ, مىقتى زەرتتەۋشىلەردىڭ جاڭا بۋىنى پايدا بولادى», دەيدى ايدا ماكەنقىزى.
كەيىپكەرىمىزدىڭ كەيىنگى تولقىنعا جاناشىرلىقپەن, شاكىرت تاربيەلەۋگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنا ۇلكەن عالىمداردان ساباق العانى سەپ بولعانداي. سەبەبى ول الماتى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە زۇلقارناي سەيىتوۆ, يۋري نازاروۆ, الەكساندر پولوموشنوۆ, وتەگەن يگلمان ۇلى سىندى كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ, كەيىنگى عىلىمي ىزدەنىسىندە زەينوللا قوجەبەكوۆ, نيكولاي يۆانوۆ سەكىلدى اكادەميكتەر مەن ۆيسساريون رامازانوۆ سياقتى پروفەسسورلاردىڭ الدىن كورىپ, ۇلگى الدى. ءارى مايتالمان مامانداردان ءدارىس العان كەيىپكەرىمىزدىڭ بىلىكتى بولماۋعا قاقىسى دا جوقتاي كورىنەتىن. اتالعان ينستيۋتتى ۇزدىك بىتىرگەن ايدا كوپشىلىگى الا دوربا ارقالاپ سالادان كەتىپ جاتقان اۋمالى-توكپەلى كەزدە قازاق ۆەتەريناريا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (قۆعزي) جانىنداعى اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. بۇل تاڭداۋىنا اعاسى قايرات تۇرگەنباەۆ ىقپال ەتىپتى. ويتكەنى ول سول قۆعزي-دا جۇمىس ىستەيتىن, ينستيتۋتتىڭ عىلىمي اتموسفەراسىن, ونىڭ الەۋەتى مەن بولاشاعىن جاقسى بىلەتىن. ايدا ءتورت جىل ىجداعاتتىلىقپەن وقىپ, عىلىمعا تەرەڭدەي ءتۇسىپ, 1997 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى ءساتتى قورعاپ شىقتى. وسى ينستيتۋتتا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. ۇزاق جىلعى تاباندى ەڭبەگىنەن كەيىن دوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ, 2007 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, پارازيتولوگيا ماماندىعى بويىنشا ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندى, تاعى ءتورت جىل عىلىمعا ەڭبەك سىڭىرگەن سوڭ, 43 جاسىندا وعان پروفەسسور اتاعى بەرىلدى.
ستەرەوتيپتەردى بۇزعان سانالى بۋىننىڭ ساناۋلى وكىلى اتانعان ا.ماكەنقىزى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا تىڭ تاقىرىپتى تاڭدادى. ول زوونوزدى ينۆازيالار تۋرالى زەرتتەدى (زوونوزدى ينۆازيالار – جانۋارلاردان ادامعا جۇعاتىن پارازيتارلىق, ينفەكتسيالىق اۋرۋلار توبى, بۇلار نەگىزىنەن ءۇي جانە جابايى يت, قاسقىر, تۇلكى, قارساق, ەتقورەكتىلەردە بولادى). كەيىپكەرىمىز عىلىمي جۇمىسىندا زەرتتەۋلەردى ءارى زەرتحانادا, ءارى دالادا جۇرگىزدى. الۆەوليارلى ەحينوكوككوزدى, ادامدارعا قاۋىپتى باسقا گەلمينتوزداردى جۇقتىرۋ قاۋپى جوعارى ەدى. سول سەبەپتى زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي جانە پراكتيكالىق ماڭىزى زور. مال اۋرۋدان ساۋ بولسا, سونى باققان جۇرت تا امان. بۇل تاقىرىپ بۇگىنگە دەيىن وزەكتى, ويتكەنى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا ونىڭ زەرتتەۋى, سونىڭ ناتيجەسىنەن تۋعان ونىمدەرى ومىرشەڭ بولا بەرمەك.
