اگروسالاداعى اۋقىمدى جوبالار

بەلگىلەنگەن ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ناقتى جوسپارلاۋدى تالاپ ەتەدى, سوندىقتان قازىر اگروەكونوميكانى دامىتۋدىڭ 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ جاتىر. قۇجات اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋدەن باستاپ ونى تەرەڭ وڭدەۋگە, ساقتاۋعا, لوگيستيكا مەن ەكسپورتقا شىعۋعا دەيىنگى تولىققاندى قوسىلعان قۇن تىزبەگىن قۇرۋعا باعىتتالعان. نەگىزگى باسىمدىققا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ, اگروونەركاسىپ­تىك كلاستەر مەن اگروحاب قالىپتاستىرۋ, سونداي-اق ءوندىرىس پەن وتكىزۋ نارىعى اراسىن­داعى بايلانىستى نىعايتۋ جاتادى.

مۇنداي تەرەڭ مودەرنيزاتسيا ونى تۇراقتى, ءونىمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە بۇكىل اگرارلىق سەكتوردى جۇيەلى تۇردە جاڭارتۋدى كوزدەيدى. ۇكىمەت بۇل باعىتپەن تىعىز بايلانىستا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ماقۇلدادى. ول مال باسىن ارتتىرۋعا عانا ەمەس, ونىمدىلىكتى ۇلعايتۋعا, سونداي-اق سالانىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن ەداۋىر كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى وڭدەۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان.

جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى – پرەزي­دەنتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىن جىل سايىن 8-10% دەڭگەيىندە جاڭارتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ. بۇل شارۋا­شىلىقتى تەحنولوگيالىق قايتا جاراق­تان­دىرۋ مەن زاماناۋي ماشينا پايدالانۋ ەسە­بىنەن شىعىندى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

اتالعان جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋعا جانۋار­د­ىڭ بارلىق تۇرىنەن اسىل تۇقىمدى مال باسىن ساتىپ الۋعا جىلدىق 6%-بەن ۇزاق­مەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدار­لاماسى ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق شارۋا­شىلىقتىڭ اينالىم قاراجاتىن قىز­مەت تۇرلەرىنە شەكتەۋسىز تولىقتىرۋعا جىل­دىق 5%-بەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدار­لاماسى جۇمىسىن باستايدى. جەر ماسە­لەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ جاتىر, ەركىن جايىلىمداردىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا شالعايداعى مال شارۋاشى­لى­عىن دامىتۋعا 6%-بەن بىرىڭعاي نەسيەلىك ءونىم ىسكە قوسىلادى. بۇل قۇرال جەردى سۋارۋ­دان باس­تاپ, جىلجىمالى ۆاگون مەن باسقا دا قاجەت شىعىنداردى ساتىپ الۋعا دەيىنگى ينفرا­قۇرىلىمدى قارجىلاندىرۋعا كومەكتەسەدى.

اۋىل تۇرعىندارىنا قارجى رەسۋرسى قولجەتىمدى بولا تۇسۋىنە وڭىرلىك الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالاردى بەلسەندى تۇردە تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى رەتتە بارلىق نەسيەلەۋ باعدارلامالارى وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ءساتتى قولدانىلىپ جۇر­گەن تاجىريبە نەگىزىندە «دامۋ» ينستيتۋتى­نان كەپىلدىك جۇيەسى تۇرىندە قولداۋ تابادى. شارۋا ءوزىنىڭ كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكى جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا نەسيە سوماسى­نىڭ 85%-ىنا دەيىن مەملەكەتتىك كەپىلدىك الا الادى. بۇل شەشىم اۋىلدىق جەردەگى مۇلكى بۇرىن بانك تاراپىنان ءوتىمدى كەپىل رەتىندە قابىلدانباعان شارۋاشىلىقتىڭ رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

قارجىلىق قولداۋمەن قاتار عىلىمي-تاجىريبەلىك مىندەتتەر دە قاتار شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. مىسالى, قازىر ءىرى قارا مالدى ەمبريوندىق جولمەن كوبەيتۋگە ارنالعان مامانداندىرىلعان زەرتحانا اشۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر.

كەشەندى ءتاسىل ىلەسپە سالالاردى دا قامتي­دى. شارۋالار ءجۇن مەن تەرى وتكىزە الاتىن سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاجەت جاعداي جاسالىپ جاتىر. بۇل ماقساتقا اينالىم كاپيتالىنا جىلدىق 5% مولشەرلەمەمەن قاراجات بولىنەدى. بۇعان قوسا شيكىزاتتى زاۋىتتارعا ۇزدىكسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قويما مەن كولىك لوگيستيكاسى ماسەلەسى دە شەشىلىپ وتىر.

تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋمەن قاتار سالاعا جاڭا كادرلاردى تارتۋ مەن مال شا­رۋا­­شىلىعىندا ەڭبەك ەتەتىندەرگە لايىقتى الەۋمەتتىك جاعداي جاساۋ شاراسى دا قاراس­تىرىلعان.

بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءىرى قارا مال باسىن 12 ملن-عا, ۇساق مال باسىن 28 ملن-عا دەيىن جەتكىزۋ, سونداي-اق ەت ەكسپورتى كولەمىن ەكى ەسە ارتتىرۋ جوسپارلانعان. ەكسپورتتىق الەۋەتتى كەڭەيتۋ اياسىندا نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ءونىمدى «Halal» جۇيەسى بويىنشا سەرتيفيكاتتاۋ بولۋعا ءتيىس. بۇل ەلىمىزدىڭ پارسى شىعاناعى ەلدەرى مەن باسقا دا مۇسىلمان مەملەكەتتەرىندەگى پرەميۋم نارىقتارداعى پوزيتسياسىن نىعايتۋ ءۇشىن قاجەت.

ايتا كەتۋ كەرەك, بارلىق جاڭا باستاما قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەرگە نەگىزدەلەدى – كەيىنگى جىلدارى اگرارلىق سەكتور تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى قاتارىنان ەكىنشى جىل ءوسىپ وتىر. بىلتىر ول 5,9%-عا ارتىپ, 9,8 ترلن تەڭگەگە جەتتى, ال ءبىر جىل بۇرىن ءوسىم 13,6% بولىپ, كولەمى 8,3 ترلن تەڭگەنى قۇراعان ەدى. بۇل ءوسىم وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ 7,8%-عا, مال شارۋاشىلىعىنىڭ 3,3%-عا ۇلعايۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى.

مۇنداي قارقىندى ءوسىم كوپ جاعدايدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كولەمدەگى جەڭىلدەتىل­گەن قارجىلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. بىلتىر اوك-ءتى قولداۋعا 1 ترلن تەڭگە­گە دەيىن قارجى باعىتتالدى, بۇل 2021 جىلعى دەڭگەيدەن 10 ەسە جوعارى. سونىڭ ناتيجەسىندە شامامەن 8,5 ملن گەكتار ەگىس القابى مەملەكەتتىك قولداۋمەن قامتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى 28 قاڭتاردا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, بيىل جەڭىلدەتىلگەن قارجىلاندىرۋ كولەمىن 1,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان. بۇعان قوسا قارجىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سۋبسيديانى تولىق باقىلاۋ مەن تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل جالعان كورسەتكىشتى بولدىرماۋعا ءارى قاراجاتتىڭ شارۋالارعا ناقتى جەتۋىنە كەپىلدىك بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋعا قاتىستى جۇيەلى جۇمىس 2024 جىلى مينيسترلىك مەملەكەتتىك قولداۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراعان كەزدە باستالدى. تەحنيكا ليزينگى, ماۋسىمدىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ, وڭدەۋ مەن مال شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىنا كومەك جىلدىق 5% مولشەرلەمەمەن قولجەتىمدى بولدى. بۇل تاجىريبە جالعاسادى, قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. كەيىنگى ەكى جىلدا ەلدە – 50 ملن توننادان استام رەكوردتىق استىق جينالدى.

باسقا باعىتتاردا دا جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى. ءبىر ملن توننادان استام بۇرشاق داقىلدارى جينالدى, ال مايلى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى ءبىر جىل بۇرىنعى 3,3 ملن تونناعا قاراعاندا 4,8 ملن تونناعا دەيىن ءوستى. بۇعان مەملەكەتتىڭ ۋاقتىلى كومەگى, سونىڭ قاتارىندا 2024 جىلعى قازاندا ەگىستى ەرتە قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋ, سونداي-اق زاماناۋي اگروتەحنولوگيا­لاردى جاپپاي ەنگىزۋ كومەكتەستى. بۇگىندە الىنعان ءونىم ەلدىڭ ىشكى قاجەتتىلىكتەرىن تولىعىمەن قامتىپ قانا قويماي, ەكسپورتتىڭ بەلسەندى وسۋىنە جاعداي جاسادى.

ەلىمىزدىڭ بەرىك شيكىزاتتىق بازاسى مەن استىق وندىرۋدە ايقىن ارتىق قورى بار, بۇل شيكىزاتتى سول كۇيىندە ەكسپورتتاۋدان ونى تەرەڭ وڭدەۋگە كوشۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. ەلدە 183 ملن گەكتار جايىلىم مەن 27,2 ملن گەكتار ەگىستىك القاپتى قوسا العاندا, وراسان زور جەر رەسۋرستارى بار. قازىر 70-تەن استام ەلگە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى جەتكىزىلەدى. ولار الەمدەگى جەتەكشى ورىنعا يە. مىسالى, ۇن ەكسپورتتاۋدا الەمدە ەكىنشى, كۇنباعىس مايى بويىنشا سەگىزىنشى, ءداندى داقىلداردى سىرتقا ساۋدالاۋدا ونىنشى ورىندا تۇر.

سىرتقى نارىقتاعى جەتىستىكتەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. 2024–2025 ماركەتينگتىك جىلى استىق ەكسپورتىنىڭ كولەمى 13,4 ملن تونناعا جەتتى. بۇل كەيىنگى 20 جىلداعى ەڭ جاقسى ناتيجە. جەتكىزۋ گەوگرافياسى ۇنەمى كەڭەيىپ كەلەدى. يران, ازەربايجان مەن قىرعىزستانعا جونەلتىلىمدەر جاڭارتىلدى, مىسىر, ماروككو مەن ۆەتنام نارىعى اشىلدى. قازىر بەلگيا, پولشا, نورۆەگيا, ۇلىبريتانيا مەن پورتۋگاليا نارىعىنا شىعۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونداي-اق پارسى شىعاناعى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىق نىعايىپ كەلەدى.

ەكسپورتتىق ستراتەگيانىڭ جالعاسى – ەل ىشىندە شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋدى دامىتۋ. قازىر 5 ملن توننا وڭدەلگەن استىقتىڭ شامامەن 510 مىڭ تونناسى تەرەڭ وڭدەۋگە جۇمسالادى. بىلتىردان باستاپ سالادا اۋقىمدى ينۆەس­تيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسا باستادى. قازىردىڭ وزىندە جوعارى تەحنولوگيالىق ءونىم شىعاراتىن ءۇش كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى – كراحمالدان بيوەتانولعا دەيىن. 2028 جىلعا دەيىن جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 2,6 ملرد بولاتىن تاعى بەس ءىرى زاۋىتتى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. بۇل مىڭداعان جۇمىس ورىندارىن اشۋعا ءارى امينقىشقىلدارى مەن ۆيتاميندەر شىعارۋ ەسەبىنەن ءونىم جەلىسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

وسىلايشا, وزىق اگروەكونوميكاعا كوشۋ ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرادى, مۇندا تەحنولوگيا مەن تەرەڭ وڭدەۋ باستى نازاردا. وسى كەشەندى شارانى جۇزەگە اسىرۋ ءوندىرىستىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەدى ءارى ءونىمنىڭ قوسىلعان قۇنىن ارتتىرادى. بۇل ەلدىڭ الەمدىك نارىقتاعى پوزيتسياسىن نىعايتادى ءارى اۋىل حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن تىكەلەي ارتتىرا وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە سەنىمدى نەگىز قالىپتاستىرادى.