كورشى ەلدەر دەپ تۇرعانىمىز – قىرعىزستان مەن وزبەكستان. مۇنداعى سالىق رەزيدەنتتىگىنىڭ شارتتارى سىرت كوزگە شىنىمەن دە تارتىمدى بولىپ كورىنەدى. مىسالى, وسى ەلدەردەگى ققس بازالىق مولشەرلەمەسى 12%. ولار دا بيزنەس ءۇشىن جاڭا, تارتىمدى جاعدايلار قالىپتاستىرۋعا جانتالاسىپ جاتىر. مىسالى, قىرعىز ەلىندە شوب ءۇشىن سالىق سالۋدىڭ جالپاق جۇيەسى مەن ارنايى سالىق رەجىمدەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا, قىرعىزستان مەن رەسەي اراسىندا قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ تۋرالى كەلىسىم بار. بۇل ەكى يۋريسديكتسيادا دا ءبىر رەت تابىس سالىعىن ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي جاعداي رەسەيلىك كاسىپكەرلەر ءۇشىن ونىڭ ىشىندە كەيىنگى جىلدارى ءبىزدىڭ ەلگە كوشىپ كەلگەندەرگە ءتيىمدى بولىپ كورىنەدى.
قارجى مينيسترلىگىنىڭ ۇستانىمىنشا, قازاق بيزنەسى كورشى ەلدەرگە كوشىپ كەتەدى دەپ قاۋىپتەنۋگە نەگىز جوق. ۆيتسە-مينيستر ەرجان ءبىرجانوۆتىڭ ۋاجىمەن ايتساق, بۇل – جاڭساق پىكىر. سەبەبى ءوسىپ-ونگەن ءوڭىرىن تاستاپ, ەشكىم دە بوتەن ەلگە بارمايدى. ءارى وزبەكستاندا نەمەسە قىرعىزستاندا كاسىپكەرلىك اشىپ, تاۋارلاردى ەلىمىزگە اكەپ ساتسا, شىعىن تىپتەن كوپ بولادى. تاۋارلاردى ەلگە اكەلۋگە 16% ققس تولەنەدى. ونىڭ ۇستىنە رەزيدەنت ەمەس دەگەن ماسەلە دە كولدەنەڭ شىعادى.
وزبەكستاندا دا بيزنەستىڭ ءوسۋى قارقىندى: 2025 جىلى شاعىن كاسىپورىنداردىڭ سانى 1,2 ملن-نان اسقان, شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ سانى 30%-عا ارتقان. ءبىزدىڭ ەلدىڭ كومپانيالارى وزبەكستانداعى شەتەلدىك كاسىپورىنداردىڭ 6,8%-ىن عانا قۇرايدى.
دەگەنمەن دە ەلىمىزدىڭ بيزنەسى كورشى ەلدەرگە جاپپاي كوشۋ ۇدەرىسى بايقالمايدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ازايماعان, كەرىسىنشە ۇلعايعان. رەسمي ستاتيستيكا دا بيزنەستىڭ سىرت ەلدەرگە قونىس اۋدارۋىن ازىرگە راستاعان جوق.
الايدا ساراپشىلار سالىق رەفورماسىندا داۋلى تۇستار كاسىپكەرلىككە سالماق ءتۇسىرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە جەتكىزۋ تىزبەكتەرىنىڭ بۇزىلۋىنا, شوتتاردىڭ جابىلۋى مەن ەسەپ بەرۋدەگى جاپپاي قاتەلىكتەرگە الىپ كەلەتىنىن ەسكەرتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بيزنەس 2026 جىلعى اقپان-ءساۋىر ايلارىندا بيزنەستەگى وپەراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ قۇلدىراۋ قاۋپىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ساۋدا جەلىلەرى وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلبەگي ابديەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر جاڭا ەرەجەلەر بويىنشا جۇمىس ىستەي المايدى. ولار نە جابىلادى, نە ءوندىرىسىن ەلدەن تىس جەرلەرگە اۋىستىرادى. «ناتيجەسىندە, دۇكەندەردىڭ سورەلەرى رەسەيلىك, وزبەكستاندىق, بەلورۋستىق تاۋارلارمەن تولىعۋى مۇمكىن. سالدارىنان حالىقتىڭ كۇن كورىسكە جۇمساعان اقشاسى يمپورتقا كەتەدى, دەيدى ول.
ەكونوميستەر بولسا, باسقا ەلگە كوشۋدى تەك سالىقتىق وزگەرىستەردەن دەپ قاراماۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ونىڭ دا ءتيىمدى تۇستارى بار, جاڭا نارىق نەعۇرلىم ءتيىمدى نەمەسە نەعۇرلىم باسەكەلى بولۋى مۇمكىن, ەرەجەلەردەگى جىلدام وزگەرىستەر مەملەكەتتىڭ ءرولىن جوعارىلاتادى, ەلىمىزدە ينۆەستورلار ءۇشىن ۇلكەن جەڭىلدىكتەر بار.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كورشى ەلدەر سالىق جۇيەسىندە ءتارتىپ ورناتۋدى ەندى عانا قولعا الدى, سوندىقتان تومەن سالىقتاردى ۇسىنا وتىرىپ, قولىنان كەلگەننىڭ ءبارىن كولەڭكەدەن شىعارۋعا تىرىسادى. ودان كەيىن بۇل ءبارىبىر سالىق پايىزىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى. ستاندارتتى الەمدىك جول وسى. «بيزنەستىڭ اۋىسۋى – جاي عانا سالىقتىق شەشىم ەمەس. نارىقتىڭ اۋىسۋى سۇرانىستىڭ, باسەكەلەستىكتىڭ, ينستيتۋتسيونالدىق ورتانىڭ وزگەرۋىنە اكەلەتىنىن ەستە ساقتاۋ قاجەت», دەيدى ساراپشىلار.
ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆ ءۇش ەلدەگى سالىق جۇيەسى مەن بيزنەس جۇرگىزۋ شارتتارىن مۇقيات تالداۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ناقتى سالىقتار مەن پايدا تۋرالى پايىمداۋدى تەرەڭدەتپەس بۇرىن الدىمەن جالپى كورىنىستى قاراعان ءجون. «ەلىمىزدە ورتاشا سالىق جۇكتەمەسى 19,5 پايىزدى قۇرايدى, ال وزبەكستاندا ول ايتارلىقتاي جوعارى – 24,7. بۇل ەلدە ققس جۇيەسى وتە قاتاڭ. ەگەر جەكە كاسىپكەر اينالىمى 1 ملرد سومعا جەتسە (بۇل شامامەن 43 ملن تەڭگە), ول بىردەن ققس-عا كوشۋگە مىندەتتى. ال بىزدە جاعداي باسقاشا: جەڭىلدەتىلگەن دەكلاراتسيا نەگىزىندە ارنايى سالىق رەجىمى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بيزنەس ءۇشىن ققس بويىنشا شەك مۇلدەم جوق», دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, تومەن مولشەرلەمە باسىندا تارتىمدى كورىنۋى مۇمكىن, بىراق بيزنەستى ۇزاق جوسپارلاۋعا كەلمەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا, وتاندىق مودەل ۇزاق جىلدارعا جوسپارلانعان بيزنەس ءۇشىن وتە ءتيىمدى. سوندىقتان كاسىپكەرلەر بۇگىنگى دامۋدى ەمەس, ەرتەڭگى وركەندەۋدى ويلاۋ كەرەك.
ينۆەستورلار ءۇشىن دە ايىرماشىلىقتار بار. ەلىمىزدە سالىق جەڭىلدىكتەرى (كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى, جەر جانە م ۇلىك سالىقتارى) 8–10 جىل قولدانىلۋى مۇمكىن. وزبەكستاندا مۇنداي جەڭىلدىكتەر ەڭ كوپ دەگەندە ءۇش جىل عانا قولدانىلادى, دەيدى ساراپشى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سالىق جۇيەسىندەگى وزگەرىستەردەن ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. العاشقى جارتىجىلدىقتا جۇيەنىڭ دامۋ تراەكتورياسىنىڭ بەتالىسى انىقتالادى. جاڭارتىلعان قۇجات سالىقتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى جوعالتۋعا جول بەرمەيدى. ءدال قازىر بىزگە بيزنەس رەلوكاتسياسى ەمەس, ەكونوميكالىق لاندشافتتىڭ قۇرىلىمى ماڭىزدى.
ساراپشى ساپارباي جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە سالىقتىق باسەكەلەستىك تۋرالى ەمەس, دامۋدىڭ ءتۇرلى مودەلدەرى تۋرالى ويلاۋىمىز كەرەك. وزبەكستان نارىقتى بەلسەندى تۇردە كەڭەيتىپ, تومەن بازا مەن دەموگرافيانىڭ اسەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ينستيتۋتتار قۇرىپ جاتىر. ال ءبىز ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىنا, بيزنەستىڭ سەنىمى مەن ەرەجەلەردىڭ بولجامدىلىعىنا كوبىرەك ءمان بەرىپ وتىرمىز. ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مولشەرلەمەسى تومەن نەمەسە جوعارى ەلدەر ەمەس, ەرەجەسى بارىنە تۇسىنىكتى ەلدەر عانا ۇتادى. بيزنەس ءۇشىن باسەكەلەستىكتىڭ نەگىزگى جەلىسىنىڭ اراجىگى وسى جەردە ايقىندالادى.
س.جوباەۆتىڭ پىكىرىنشە, سالىق جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر بيزنەسكە قىسىم كورسەتۋ ەمەس, ەلدىڭ قارجىلىق-ينۆەستيتسيالىق تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن قابىلدانعان ءماجبۇرلى قادام. ماكروەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى. بىراق مەملەكەتتىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىنداعى جيناقتالعان اۋىتقۋلاردى ەندى ەلەمەۋگە بولمايدى. بىلتىرعى قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا قازاقستاندا 7 190 وزبەك زاڭدى تۇلعاسى تىركەلگەن, ولاردىڭ 5 473-ءى جۇمىس ىستەپ تۇر. وزبەكستان ەلىمىزدىڭ اسىرەسە ساۋدا, لوگيستيكا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى نەگىزگى ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى, شەتەلدىك كومپانيالار سانىنىڭ جالپى ازايۋىنا قاراماستان ينۆەستيتسيالار كولەمى بويىنشا توپ-5 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەدى.
«جۇمىسى جولعا قويىلعان, نارىقتا وزىندىك ۇلەسى بار بيزنەسكە اياق استىنان باسقا جاققا كوشىپ كەتۋ وڭاي ەمەس. بيزنەستى كوشىرۋ – بۇل جاي عانا سالىقتىق شەشىم ەمەس, نارىقتى اۋىستىرۋ دەگەن ءسوز. ول ءۇشىن تۇتىنۋشى نارىعىن, سۇرانىس قۇرىلىمىن, باسەكەلەستىك ورتانى, جەتكىزۋ تىزبەگىن, ينستيتۋتسيونالدىق ورتانىڭ ءبارىن وزگەرتۋ قاجەت. بۇل – وڭاي ماسەلە ەمەس. سوندىقتان سالىقتاعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى كاسىپكەرلەر كورشى ەلدەرگە ۇدەرە كوشەدى دەگەن – ميف. ءارى جاڭا سالىق كودەكسىندەگى نەگىزگى وزگەرىستەر بيزنەستى جاساندى تۇردە بولشەكتەۋگە جول بەرمەيدى», دەيدى ساراپشى.
الماتى
