قازاق ادەبيەتىندە دە سىباعاداعى سۇبەلى مۇشەدەي بىردەن جۇتا سالىنبايتىن, جۇتسا دا ءالسىز اسقازاندى الەككە سالاتىن قۇنارى مىقتى, قۋاتى كۇشتى شىعارمالار بار. سونىڭ ىشىندە اقىن سۆەتقالي نۇرجاننىڭ ليريكاسى. بۇقارا قاۋىم ونىڭ جاستىق جىرلارى مەن ازاماتتىق پوەزياسىن تۇشىنىپ وقيدى. بىراق كەمەلىنە كەلگەن, كەمەرىنە تولعان شاعىنداعى تەرەڭ تۋىندىلارىن ءالى دە تولىق ءتۇسىنىپ بىتكەن جوق. ولاي دەيتىنىمىز, قالام ۇستاعان ءىنى-قارىنداستارىنىڭ ءوزى «وتە كۇردەلى اقىن» دەگەنىن كوزبەن كورىپ, قۇلاقپەن ەستىدىك. دەمەك, بۇل اقىنعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلۋ كەرەك. سوندىقتان استى قورىتۋعا كومەكتەسەتىن ءدارى سياقتى, اقىننىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنا بويلاپ, ولەڭدەرىن گەرمەنەۆتيكالىق ادىسپەن تالداپ, وقىرماننىڭ تانىم پروتسەسىنە جول اشۋدى كوزدەدىك.
زەرتتەۋ نىسانىمىزعا اقىننىڭ «كوكىرەگىم – كونە كىتاپ» ەڭبەگىن الدىق. بۇل 2024 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىقتى جەڭىپ العان جىر جيناعى. مۇندا اۆتوردىڭ كەيىنگى ون شاقتى جىل بەدەرىندە جازىلعان ليريكالىق ولەڭدەرى, باللادالارى, حيكايا-داستاندارى توپتاستىرىلعان. سونىمەن كىتاپتىڭ العاشقى بەتىن اشقان وقىرمان ءسوز يەسىنىڭ ء«دىناشار» اتتى ولەڭىمەن تانىسادى. بۇل اقىننىڭ القيسسا جىرى, ءوزىن وقيتىن حالىققا تانىستىرۋ ءسوزى.
«سالامات, ساۋ بارمىسىڭ, وقىرمانىم,
مەن ءالى ساناتتامىن, ساپىڭدامىن»
ءارى قاراي اقىن كىتاپتىڭ نە جايىندا ەكەنىن اڭعارتادى. جازۋ بارىسىندا نەنى باسشىلىققا العانىن اتاپ وتەدى. ارينە, ورايلى تۇستا دۇنيەنىڭ جالعاندىعىن, ونىڭ بايانسىزدىعىن ەسكەرتەدى. تۋرا باياعى شايىرلار سەكىلدى. ال نەگىزگى جۇك ولەڭنىڭ سوڭعى شۋماقتارىنا تۇسەدى. اقىننىڭ ايتار ويى دا وسى جەردە جاسىرىلعان:
«قوسپادىم تويدا كويتكەن «توستارىمدى»,
قىزعىندى «قىنامەندە»-وسپاعىمدى.
مارحابات, سارقىپ ءىشىپ قويىڭىزدار,
شان-شاراف شۇپىلدەگەن توستاعىمدى!..»
شىعىس ادەبيەتىندە بۇل ءداستۇردى «مۇقادديما» دەپ اتايدى. بۇل «كىرىسپە ءسوز» دەگەندى بىلدىرەدى. وندا داستۇرگە ساي قۇدايعا ماداق جانە پايعامبارعا سالاۋات ايتىلادى. ودان كەيىن شىعارمانىڭ جازىلۋ سەبەبى مەن وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر باياندالادى. مۇنداي ءۇردىس تۇركى ادەبيەتىنىڭ ءىزاشارلارى ماحمۇد قاشعاريدىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» ەڭبەگىندە, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىگىندە», رابعۋزيدىڭ «قيسسا-ءسۇل-ءانبيا» شىعارماسىندا, حورەزميدىڭ «مۇحابباتناما» داستانىندا, الىشەر ءناۋايدىڭ «حامساسىندا» انىق كورىنەدى. سۆەتقالي نۇرجاننىڭ كىتابىن وسىنداي كونە داستۇرمەن باستاۋى ونىڭ شىعىس ادەبيەتىنە شىنايى بەرىلگەندىگىن, ونىڭ ىشىندە سوپىلىق پوەزيانى شەبەر مەڭگەرگەنىن كورسەتىپ تۇر.
سوپىلىقتى تەكتەن-تەك تىلىمىزگە تياناق ەتىپ وتىرعان جوقپىز. ءسوزسىز, سۆەتقالي نۇرجاننىڭ دۇنيەتانىمىنا, كوزقاراسىنا بويلاپ وتىرىپ, ونى بۇل تاقىرىپتان بولەك زەرتتەي المايمىز. مەيلى, اقىننىڭ پىكىرى قوعاممەن ۇيلەسسىن ياكي ۇيلەسپەسىن, ادەبيەتتانۋدىڭ مىندەتى شىعارمانى ساياسي نە الەۋمەتتىك ولشەممەن تارازىلاۋ ەمەس, ونىڭ ىشكى پوەتيكالىق جۇيەسىن, دۇنيەتانىمدىق قاباتتارىن, ماتىنگە جاسىرىلعان ماعىنالىق ورىستەردى اشىپ, وقىرمان ساناسىنا جەتكىزۋ, ياعني تۇسىنىكتى تەرەڭدەتۋ.
«تەڭىزدىڭ ءدامى – تامشىدان» دەيدى. كىتاپتىڭ ىشىندەگى بارلىق ولەڭگە گەرمەنەۆتيكالىق تالداۋ جاساۋ ءبىر ماقالا كوتەرەتىن جۇك ەمەس. سوندىقتان ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋدارعان ء«مولت» اتتى توپتاماعا توقتالۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. بۇل توپتامادا اتى ايتىپ تۇرعانداي شاعىن تۇرپاتتى, بىراق استارى تەرەڭ ولەڭدەر جيناقتالعان. بىزدىڭشە, اقىننىڭ كەيىنگى جىلداعى ىزدەنىسى دە وسى شوعىردا جاقسى بايقالادى. ءداستۇرلى تورتتاعاننان سانالى تۇردە قاشىپ, جاڭا فورما, تەرەڭ ماعىناعا كۇش سالعانى كورىنىپ تۇر. سونىمەن «ارزۋ-اجال» اتتى ولەڭگە نازار اۋدارايىق:
«سۇڭگى جۇلدىز
سىڭسىپ كەلىپ,
جۇرەككە كىرش-كىرش ەتىپ ەندى!..
بۇرشىك سەمىپ,
ءدۇرس-ءدۇرس ەتىپ... ءسوندى
مۇڭدى ءبىر قىز...»
ءا دەگەننەن ءولىمنىڭ ەستەتيكالىق سيپاتى كوزگە ۇرادى. توقتاي تۇرىڭىز, ولىمدە ەستەتيكا بار ما دەيتىن شىعارسىز. ءيا, بار. ونىڭ «تاناتوپوەتيكا» اتتى تەرمينى دە بار. بىراق سۆەتقالي نۇرجان ءولىم تاقىرىبىنا «سوڭعى نۇكتە» دەپ ەمەس, رۋحاني تۇلەۋ رەتىندە قارايتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان ول ولەڭدە «وپات بولۋدان» قورىقپايدى. كەرىسىنشە, ونى جان-دىلىمەن اڭسايدى. ولەڭدى «ارزۋ-اجال» دەپ ايدارلاۋى وسىنىڭ ايعاعى. كەزىندە «پايعامبار جاسى» دەگەن ولەڭىنەن وسى ويىمىزعا قۋات تابامىز.
«ەلپ ەتەمىن ءالى دە قىلسا شايتان مەزىرەت,
ولتىرسەم عوي تىرىلەي ءوزىمدى-ءوزىم تەزىرەك!»
بۇل قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتىندەگى «ولمەي تۇرىپ, ءول» كونتسەپتىسىمەن ۇندەس. وندا ىشتەگى جالعان «مەنىڭدى» ءولتىرىپ, دۇنيەگە ەكىنشى رەت قايتا كەلۋ كەرەك. ويتكەنى ءماشھۇر ءجۇسىپ ايتقانداي, «كىمدە-كىم ەكى تۋماي ىسكە جارامايدى».
حوش, سونىمەن جۇرەككە سۇڭگى قادالدى. بىراق جاي سۇڭگى ەمەس. جۇلدىز قادالدى. اقىندى شاتتى, پافوستى ھالگە بولەپ تۇرعان دا وسى. شونكي, ونىڭ كەۋدەسىنە اسپان الەمى قوتارىلىپ تۇر. اسپان دەگەنىمىز عارىشتىڭ, عارىش دەگەنىمىز عارشىنىڭ مەتافوراسى. سۆەتقالي نۇرجاننىڭ ۇيقاسقا دەگەن ىشكى تالابى قاتتى. بىراق سول تالاپ اقىننىڭ ايتار ويىن كومەسكىلەندىرۋى دە مۇمكىن. ايتالىق, ولەڭنىڭ سوڭىنداعى «مۇڭدى ءبىر قىز» جۇرەگىنە جۇلدىز جاۋعان ليريكالىق كەيىپكەرگە قانداي قاتىناس ورناتىپ تۇر؟ اقىن ونى جايىپ سالماي ىشىنە بۇگىپ قالعان. بۇگىپ قالعانىن ولەڭنىڭ سوڭىنا كوپ نۇكتە قويىپ, بىزگە سونى يشارالاپ وتىر. دۇرىس, اقىن ءبارىن بىزگە ءتۇسىندىرىپ بەرۋى كەرەك پە؟ وقىرمان دا «قاماۋ تەرىن السىن» (ا. سۇلەيمەنوۆ).
ايتسە دە, اقىننىڭ «مۇڭدى ءبىر قىزى» ءبىزدى جاي قالدىرمايدى. شايىر قانداي قىزدى ايتىپ وتىر؟ پارسى حاكىمى ماحمۇد ءشابيستاريدىڭ «گۇلشان-راز» تراكتاتىنا جازىلعان مۇحاممەد ءلاحيدجيدىڭ تۇسىندىرمەسىندە سوپىلىق پوەزيادا ءجيى كەزدەسەتىن وبرازدارعا انىقتاما بەرگەن. ونىڭ ىشىندە «سۇلۋ قىزدىڭ» بەينەسى ەرەكشە اتالىپ وتەدى. اقىن ءمىنسىز قىزدى جىرلاي وتىرىپ, ءمىنسىز قۇدايدى استارلاپ وتىرادى. «مەنىڭ جارىم – قىز ەمەس, اقيقاتتىڭ شىن نۇرى» دەگەن شاكارىمدى ەسكە ءتۇسىرىڭىز. دەمەك, شىعىس شايىرلارىنان قىزدىڭ سيپاتىن وقىپ قالساڭىز, اقىن اللانى مەڭزەپ وتىر دەپ ۇعۋعا بولادى. سونىمەن قاتار قىزدىڭ ديدارى, جانارى, ەرىنى, بۇرىمى, مەڭى بولەك-بولەك ماعىنانى ۇستەيدى. دەمەك, سۆەتقالي نۇرجان ايتىپ وتىرعان قىز قۇدايدىڭ بولمىسى بولۋى بەك مۇمكىن. اسپان جۇلدىزدارى ونىڭ كەۋدەسىن جارىپ, جۇرەگىن تەسەدى. سول تەسىكتىڭ ساڭىلاۋىنان قۇدايدىڭ ساۋلەسى نەمەسە «قىزدىڭ ديدارى» كورىنگەن. ايتپاقشى, كەۋدەنى جارۋ ءموتيۆى كوپ شايىرلاردا كەزدەسەدى. بۇل مۇحاممەدتىڭ جۇرەگىن جارىپ, ونى ساف قاينارمەن تازالاپ بەرگەن پەرىشتەلەردىڭ وقيعاسىمەن تىعىز بايلانىستى. اقىننىڭ «قۇسني-جامال» ولەڭىندە نۇرلى ديدارعا ىنتىق جاننىڭ تەبىرەنىسى انىق اڭعارىلادى.
«بۇل دا ءبىر ء«ىسىمي-عامال» –
مەن ساعان ارزۋ بولدىم, قۇسني-جامال!
كۇلكىڭدى كىرپىگىمە بايلادىم,
كوز جاسىڭدى تالداردىڭ بۇرتىگىنە بايلادىم,
ساۋلەڭدى تاۋلاردىڭ كۇرتىگىنە بايلادىم...
ءۇڭىلىپ ديدارىڭا الام كومەك –
اللانىڭ سيپاتتارىن تابام با دەپ؟!
قۇسني-جامال, جانىڭا ۇيلەسەر مە ەم –
حاق ءسۇيىپ جاراتقاندى سۇيمەسەم مەن؟!.»
ارۋدىڭ ديدارىن تالداماس بۇرىن, وسى وبرازبەن قاتار قولدانىلاتىن باسقا دا وبرازدى نازاردان قالدىرماۋ قاجەت. شىعىس ادەبيەتىن زەرتتەگەن ەۆگەني بەرتەلس ايتادى: «ەگەر ونىڭ باسقا بەينەمەن جۇپ قۇرايتىنى بەلگىلى بولسا, ولاردى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ولاردى بىرگە زەرتتەۋ كەرەك, ويتكەنى وڭ ءپوليۋستىڭ قۇرىلىمى تەرىس ءپوليۋستىڭ جاسالۋىن تۇسىندىرەدى». ديدار وبرازىمەن قاتار ونى بۇركەمەلەپ تۇراتىن كەكىل وبرازى ءجيى قولدانىلادى. اۋەلى وسىعان توقتالا كەتەيىك.
ەۆگەني بەرتەلس ءلاحيدجيدىڭ تۇسىندىرمەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, سوپىلىق پوەزياداعى كەكىل وبرازدارىنىڭ كەزدەيسوق الىنباعانىن ناقتىلاپ كورسەتەدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, كەكىل دەپ وتىرعانىمىز سىرتقى كوركەم دەتال ەمەس, «تادجاللي-ي جالالي» ياعني ءابسوليۋتتى, ءبىرتۇتاس بولمىستىڭ تومەندەپ, بىرنەشە سىنىققا ىدىراۋى. سوپىلىق ىلىمدە ءابسوليۋتتى بىرلىك ءوز تابيعاتىندا بولىنبەيدى, سيپاتقا دا, فورماعا دا كونبەيدى. الايدا ول ءسىز بەن بىزگە تانىلۋ ءۇشىن, ءبىلىنۋ ءۇشىن ەماناتسياعا ۇشىرايدى. ياعني, ءوزىن كىشكەنتاي بولشەكتەر ارقىلى كورسەتەدى. قاراپايىم تىلمەن ءتۇسىندىرىپ كورەيىك. اقىن «قىزدىڭ» ديدارىن تولىق كورە المايدى. اگاراكي كورەتىن بولسا ونىڭ نۇرىنان ءاپ-ساتتە جانىپ كەتەدى. ويتكەنى اقىننىڭ تابيعي ولشەمىنە ديداردىڭ ولشەمى سىيمايدى. ال ەگەر ديداردىڭ جارتىسىن ونىڭ شاشى جاۋىپ تۇرسا, اقىن ونى ءوز ولشەمىمەن كورۋگە مۇمكىندىك الادى. كومپيۋتەردە «سىعىمداۋ» دەگەن نارسە بار. عالامتوردان پيكسەلى وتە كوپ, ساپالى سۋرەتتى جۇكتەپ الدىڭىز دەلىك. بىراق ونى ءسىزدىڭ ەسكى كومپيۋتەرىڭىز اشا المايدى. نەگە؟ ويتكەنى ونىڭ كۇشى جەتپەيدى. ەكرانىڭىز اينالىپ تۇرىپ الادى. سوندىقتان ول سۋرەتتىڭ پيكسەلىن, ياعني بولشەكتەرىن ارناۋلى پلاتفورما ارقىلى «سىعىمدايسىز». سودان كەيىن عانا سۋرەتتە نە بەينەلەنگەنىن كورە الاسىز. بىراق سۋرەت باستاپقىداي تۇنىق بولمايدى. ايتسە دە ءسىز الگى سۋرەتتى كورىپ, ماقساتىڭىزعا جەتەسىز. وسىدان ديدار وبرازىنىڭ ءمانى ايقىندالادى. ول ەماناتسيالارمەن جاسىرىلعان ءابسوليۋتتى اقيقاتتىڭ ءوزى. سۆەتقالي نۇرجاننىڭ ديدارعا سونداي ىنتىق بولۋىنىڭ سەبەبى وسىندا. سوندا:
«شىن اسىل يمان تابامىن با,
بولام با «ديدار-تالابىندا؟», – دەۋىنىڭ ءمانىن ەندى تۇسىنەمىز «حاۋف-ريجا» ولەڭىندە.
ءجا, سونىمەن اقىننىڭ ەكى-ءۇش ولەڭىن قادىر-حالىمىزشە تالدادىق. ويتكەنى سۆەتقالي نۇرجان پوەزياسىنداعى نەگىزگى كىلت سوزدەر, استارلى ماعىنالار وسى مولتەك جىرلاردا كورىنەدى دەپ ەسەپتەيمىز. ءولىپ-ءتىرىلۋ, جۇرەك كوزىن اشۋ, ديدارعا ۇمتىلۋ سياقتى تاقىرىپتار اقىننىڭ نەگىزگى يدەياسى. وسى يدەيانىڭ تەرەڭىنە بويلاعان ادام شايىرداعى باسقا دا اشىلماعان ارالدارىنا ساياحات جاساي الادى دەپ توپشىلايمىز.
ەندىگى جەردە وسىنداي شىعارمالاردى اقىن قانداي جاعدايدا تۋدىردى دەگەن زاڭدى ساۋال كەسە-كولدەنەڭ شىعادى. ءماتىن تالداعان كەزدە نەگىزدى يدەيادان الشاق كەتپەۋ ءۇشىن, اۆتوردىڭ دۇنيەتانىمىن, ونىڭ سول ساتتەگى ءھالىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. ال اقىننىڭ سول ساتتەگى ءھالىن وتباسىنداعى جانداردان جاقىن ەشكىم بىلمەيدى. سۆەتقالي نۇرجاننىڭ شىعارماشىلىق زەرتحاناسىن بارىنشا كەڭ زەردەلەۋ ءۇشىن قىزى ايسارا نۇرجانعا حابارلاسىپ كوردىك. باعىمىزعا وراي وتە تىڭ مالىمەتتەر الدىق. ءبىز وعان «اكەڭىز شىعارماشىلىقپەن قاي ۋاقىتتا جانە قالاي اينالىسادى؟» دەپ سۇراق قويعان ەدىك.
«كوكەم كۇي تالعامايدى. كەز كەلگەن ۋاقىتتا جازا بەرەدى. بىراق كەيىنگى جىلدارى ول كىسىنىڭ كۇن ءتارتىبى ءبىراز وزگەرگەن. ونىڭ كۇنى تاڭ ساھاردا ويانۋدان باستالادى. ساھار ۋاقىتىن بىلەسىز, كۇن شىعاتىن ۋاقىتتان ەكى ساعات بۇرىن. نامازىن وقىپ, ءتاسپىسىن تارتادى. سودان كەيىن جازۋعا وتىرادى. ال بۇرىندارى تۇنگى ۋاقىتتا جازاتىن ەدى», دەيدى ايسارا نۇرجان.
مىنە, بۇل دا اقىن ومىرىندەگى وزگەرىس, شىعارماشىلىق ەۆوليۋتسيا. ءارى قاراي قىزى كوكەسىنىڭ شىعارمانى قالاي جوسپارلايتىنىن ايتىپ بەردى.
«ول ستراتەگ ادام. جوسپارىن كەڭ كولەمدە قۇرادى. الداعى ءبىر جىل, ون جىل, ءتىپتى جيىرما جىلدان كەيىن نە جازاتىنىن بىلەدى. سوعان ساي ماتەريال جينايدى. كينو كورسە دە, تەاترعا بارسا دا جوسپارىنداعى شىعارماسىنا ارقاۋ ەتەرلىك دەتال ىزدەيدى. وسى تۇستا كوكەمنىڭ شىعارماشىلىق ءتارتىبى مۇحتار ماعاۋينگە كوپ ۇقسايدى. ول دا بىرنەشە جىلعا جوسپار قۇراتىن ەدى عوي.
كوكەمنىڭ جازۋدان باسقا ەشتەڭە ويلايمايتىن كەزەڭدەرى بولادى. ونداي شاقتا ايلار بويى جازۋ ۇستەلىندە وتىرادى. شىنجىر دەگەن اۋىل – كوكەمنىڭ نەگىزگى شىعارماشىلىق زەرتحاناسى. ونىڭ كوپتەگەن پوەما-داستانى وسى شىنجىردا جازىلدى. كوكەم شىعارماشىلىق ھالگە تۇسكەن كەزدە ەشقايسىمىز ونىڭ مازاسىن الماۋعا تىرىسامىز. كىشكەنتاي بالانىڭ جىلاعانى تۇرماق, ءۋىلىن دە ەستىرتپەۋگە بارىمىزدى سالامىز», دەدى قىزى.
ارينە, اقىن نە جازۋشى شىعارماشىلىعى وتباسىلىق قولداۋسىز كەمەلىنە كەلە قويمايدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر سۆەتقالي نۇرجان پوەزياسىنىڭ كەزدەيسوق اسەردەن ەمەس, جۇيەلى ءتارتىپ پەن رۋحاني ەڭبەكتەن تۋاتىنىن اڭعارتتى. اقىننىڭ كۇن ءتارتىبى مەن شىعارماشىلىق حالگە ەرەكشە ءمان بەرۋى ونىڭ ولەڭدەرىندەگى جيناقىلىق پەن ماعىنالىق تىعىزدىقتىڭ نەگىزىن ايقىندايدى.
وسى تۇرعىدان العاندا, سۆەتقالي نۇرجاننىڭ پوەزيانىن قابىلداۋ دا بەلگىلى ءبىر دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. ونىڭ جىرلارى وقىرماندى جەڭىل اسەرمەن باۋراۋدى ماقسات ەتپەيدى, كەرىسىنشە ماتىنمەن ديالوگ جاساۋعا, ىشتەي ويلانۋعا, ءوز-وزىنە سۇراق قويۋعا جەتەلەيدى. ءبىز جاساعان گەرمەنەۆتيكالىق تالداۋ وسى ۇدەرىستى باعدارلاۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. ول ولەڭدى دايىن كۇيىندە تۇسىندىرمەيدى, بىراق ءماتىننىڭ ىشكى قۇرىلىمى مەن ماعىنالىق بايلانىستارىن اڭعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعدايدا وقىرمان «دايىن اسقا تىك قاسىق» ەمەس, پوەتيكالىق ماعىنانى بىرگە قۇراۋشى تاراپ رەتىندە كورىنەدى. ءسويتىپ اۆتور بەينەلەپ وتىرعان ءومىردى ءوزىنىڭ دە ساناسىندا جاڭعىرتادى. اسىلىندا, اۆتور – ءماتىن – وقىرمان بايلانىسى وسىلاي تۇزىلسە كەرەك.
