جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى جەتىستىك

ارىپتەستىك ناتيجەسى

ءۇش ونجىلدىق ىشىندە بۇل سالادا بىرنەشە ءىرى رەفورما جۇزەگە اسىرىلىپ, بۇگىندە وتاندىق جو­عارى ءبىلىم حالىقارالىق ارەنادا دا تانىلىپ, وركەن جايا باستادى. بۇعان بىرقاتار ماڭىزدى قادام سەبەپ بولدى ءارى سەرپىن بەردى. سول 90-جىلداردىڭ باسىندا-اق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن قاتار, جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋى بىلىم­گە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىردى. 90-جىل­داردىڭ سوڭىنا قاراي ەلىمىز­دىڭ ءار وڭىرىندە جاڭا وقۋ ورىن­دارى اشىلىپ, جاستارعا مامان­دىق تاڭداۋ مۇمكىندىگى مولايدى. وسى ءۇردىس 2000 جىلداردان بەرى قاراي دا ءساتتى جالعاسىن تا­ۋىپ, 2010 جىلى الەمدىك دەڭگەيدە عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزە الاتىن دەربەس زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. وتكەن قىركۇيەكتە عانا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى «Times Higher Education World University Rankings» رەيتينگى بويىن­شا حالىقارالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەر­سيتەتتەرىنىڭ ۇزدىك 30% قاتارىنا ەندى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرىلۋى بىرقاتار وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتكە ءادىل باسەكەدە دامۋىنا تۇرتكى ءارى ۇلگى بولعانداي. بۇ­گىندە بىرنەشە وتاندىق جوعارى وقۋ ورنى زەرتتەۋ مارتەبەسىنە يە بولدى. سايكەسىنشە, ءبىراز بيزنەسكە اينالعان جوعارى وقۋ ورىندارى ۋاقىت سىنىندا ەكشەل­دى, بىرىكتى, جابىلدى. بۇل ساننان ساپاعا باعىتتالعان قادام بولاتىن. ويتكەنى كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمدى دامىتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى.

قازىر قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسى جاڭا داڭعىلعا جول سالعانداي, سەبەبى ەلىمىز وسى سالادا الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بولۋعا, ايماقتىق اكادەميالىق ورتالىق رەتىندە ءوزىن قالىپتاستىرۋعا ۇم­تىلىپ جاتىر. وسىنىڭ ناتي­جە­سىندە الەمنىڭ ءبىلىم بەرۋدەگى كوش­باس­شىلارى – انگليا, اقش, رەسەي فەدەراتسياسى, قىتاي, كو­رەيا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە تۇركيانىڭ الدىڭعى قاتار­لى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن 40 سترا­تەگيالىق سەرىكتەستىك ورناتىلدى. مۇنداي اۋقىمدى حالىقارالىق ارىپتەس­تىك ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيە­سىن جاڭا ساپالىق دەڭگەي­گە كوتەرىپ, اكادەميالىق الەۋەت­تى ارتتىرىپ, عىلىمي ىن­تىماق­تاس­تىقتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيت­تى. بۇگىندە قازاقستان اۋما­عىندا 33 شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ فيليالى جەمىستى جۇ­مىس ىستەپ, الەمدىك تاجىريبە مەن يننو­ۆا­تسيا­لاردى وتاندىق ءبىلىم كەڭىس­تى­گىنە ەنگىزىپ, ەل جاستارىنا شەكا­را اسپاي-اق جاھاندىق دەڭگەي­دە ديپ­لوم الۋعا جول اشىپ وتىر.

تەحنولوگيادان – تسيفرلىق داۋىرگە

بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە «AI-Sana» باعدارلاماسىن ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇل – بۇگىنگى جاستاردىڭ تسيفرلىق داۋىرگە قادام باسۋىنا جول اشقان, ۋاقىت تالابىنان تۋعان باستاما. قازىردىڭ وزىندە 549 مىڭنان استام ستۋدەنت وسى باعدارلاما اياسىندا جاساندى ينتەللەكت نەگىزدەرىن يگەرىپ, ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ كەلەدى. اتالعان باعىت بو­يىنشا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ءوزىنىڭ رەسمي تەلەگرام كانالىندا: «7 مىڭنان اسا وقىتۋشى دا بۇل ۇدەرىسكە بەلسەندى قوسىلىپ, جاڭا بۋىندى ءبىلىم بەرۋدىڭ مۇلدە جاڭا دەڭگەيىنە جەتەلەپ ءجۇر. ال جاساندى ينتەللەكتىگە سۇيەنىپ ازىرلەنگەن 137 اگەنت – ەلىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن ايشىقتايتىن ءىس. بۇگىندە ءبىز تسيفرلىق ءبىلىم بەرۋدە باعىت كور­سەتۋشى ەلگە اينالىپ كەلەمىز. وسى جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجە­سىندە قازاقستان «Coursera» حالىق­ارالىق سىيلىعىنىڭ ءفي­ناليسى بولدى. بۇل – تەك ماراپات ەمەس, ۇلتتىڭ بىلىمگە دەگەن جاڭا كوز­قارا­سىنىڭ, جاڭاشىل رۋحىنىڭ مويىندالۋى. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى زامان تالابىنا ساي جاڭارىپ, ءبىلىم مازمۇنىن تۇبە­گەيلى جاڭعىرتۋ جولىنا ءتۇستى. قازىرگى تاڭدا 95 ۋنيۆەرسيتەت وقۋ باعدارلامالارىن جاڭا تەحنولوگيالارمەن ۇشتاستىرىپ, ءبىلىم مەن يننوۆاتسيانى بىرىكتىرگەن جاڭا باعىتتارعا بەت بۇردى. سونىمەن قاتار 30 جوعارى وقۋ ورنىندا جاساندى ينتەللەكت سالاسى بويىنشا 38 جاڭا باعدارلاما اشىلىپ, بولاشاق مامانداردى زاماناۋي عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە جەتەلەپ وتىر. بۇل – ەلدىڭ ەرتەڭىنە سەنىمدى سالىنعان ىرگەتاس», دەپ جازدى.

مينيستر مالىمدەگەندەي, جاسان­دى ينتەللەكت سالاسىندا جو­عا­رى وقۋ ورىندارى ارالىق جي ستان­دارتى قابىلداندى, 20 جوو 20 ءبىلىم باعدارلاماسىن ازىرلەدى. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازا­سىندا سەۋل تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جي جانە ينفورماتيكا جوعارى مەكتەبى اشىلدى. ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ بازاسىندا «City University of Hong Kong» (جي بو­يىنشا قوس ديپلومدىق باعدارلاما), د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ بازاسىندا لۋ بان شەبەرحاناسىمەن بىرلەسىپ جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى فيليالدارى اشىلدى.

وقىتۋدان – عىلىمعا

سانامىزدا جاتتالىپ قالعانى – دوكتورانتۋرا تۇگىلى ماگيستراتۋرادا دا, باكالاۆرياتتا بولسا دا نەگىزىنەن وقىتۋعا كوپ كوڭىل بولىنەدى دەگەن وي جانە سىن. بۇل – شىن مانىندە باسا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. ويتكەنى الەمدە, سونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردە عىلىم نەگىزىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورىستەيدى. وسى­عان وراي, جوعارىدا جازعانىمىز­داي, ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمدى دا­مىتۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر, ءتىپتى باستى تالاپتاردىڭ بىرىنە اينالعانداي. مۇنى وتاندىق وقۋ ورىندارىنداعى عالىمدار اراسىنداعى ادال باسەكەنىڭ قالىپ­تاسقانىنان كورە الامىز.

ماسەلەن, ق.ي.ساتباەۆ اتىن­داعى قازۇتزۋ قاراستى مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا العاش رەت ۆاكۋمدىق ديستيللياتسيا ادىسىمەن ست-1 ماركالى تەحنيكالىق سەلەن الىندى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ليتي-يوندى اككۋمۋلياتورلار ءۇشىن وتاندىق شيكى­زاتتان كاتودتى ماتەريالدار پرەكۋرسورلارىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەپ شىعاردى. ءوندىرىستىڭ الەۋەتتى كولەمى 40 ملرد دوللارعا باعالانىپ وتىر.

عىلىمي جۇمىستا تولايىم تا­بىسقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قارجى­لاندىرۋ كولەمىنىڭ كوپ, قاراجات كوزدەرىنىڭ مول بولعانى ماڭىزدى. بۇل باعىت­تا دا ايتارلىقتاي شارۋا اتقارىل­عانداي. مىسالى, 2025 جىلى عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا جاڭا 62 شارت جاسالىپ, جالپى 267 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋ ساتىسىندا. عىلىمي جوبالارعا جەكە ينۆەستيتسيالار كولەمى بۇگىندە 20,4 ملرد تەڭگەگە جەتتى, الداعى ۋاقىتتا تاعى 8,8 ملرد تەڭگە تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەن پايدالانۋشىلاردىڭ وسى ماقساتتا اۋدارعان قاراجات­تارىن بيۋدجەت ارقىلى ورتالىق­تاندىرۋ ەسەبىنەن عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋك­تورلىق جۇمىستاردى (عزتكج) قارجىلاندىرۋ تەتىگى ەنگىزىلىپ جاتىر.