حاكىم ءھام وزبەك ادەبيەتى

«اق جول» گازەتىنىڭ سول سانىندا تەلجان شونان ۇلىنىڭ «اباي» كىتابى باسىلۋ كەرەك» اتتى ماقالاسىنىڭ شىعۋى – ەرەكشە فاكت. وندا: «قازاقستان اعارتۋ كوميس­سارياتى جانىندا قۇرىلعان كوميسسيا, ۇلت ادەبيەتىن جيناپ باستىرعاندا, ەڭ اۋەلى اباي ءسوزىن باستىرۋ كەرەك دەپ سەنەمىز. ولاي ەتپەسىنە بولمايدى. نەگە دەسەڭىز, اباي كىتابى بۇل كۇندە ... وتە-وتە سيرەپ قالدى. سول سيرەپ قالعان جالعىز-جارىم نۇسقالارىنىڭ ءوزى توزىپ, جىرتىلعاندارى دا از ەمەس. ابايدى قولعا تۇسىرە الماسى كادىك», دەپ جازادى.

وسى گازەتتىڭ 1921 جىلى 14 قىركۇيەكتەگى سانىندا بەرنياز كۇلەي ۇلىنىڭ «اباي كىتابى باسىلاتىن بولدى» دەگەن ماقالاسى دا جارىق كوردى. «اباي» دەگەننەن سوڭ-اق, قازاقتىڭ ازىن-اۋلاق ادەبيەتىمەن تانىس كىسىلەر ابايدىڭ اتىن ءھام قادىرىن بىلمەي قالمايدى. ادەبيەتتەن اۋلاق كىسىگە وكپە جوق. بىراق ابايدى بىلگەن كىسىلەر, «اباي» دەپ تانىسا, ابايدىڭ بارلىق ولەڭىن, الىگە دەيىن وقي الماي ءجۇر», دەيدى ب.كۇلەي ۇلى.

ونان سوڭ «اباي كىتابىن ەندى باستىر­عاندا, مىنانداي تۇردە باستىرۋ كەرەك» دەپ, «اق جولدىڭ» 69-سانىندا «تەل­جان شونان ۇلى جازىپ وتىر. اباي كىتابىن باستىرۋ ماعان تاپسى­رىل­عاندىقتان, مەن قولدان كەلگەنشە تەلجان اعانىڭ كورسەتكەن جولىن ۇستاعىم كەلەدى», دەگەن ويدى العا تارتادى.

ءبىز بىلەتىن ءبىر فاكت: بەرنياز اباي كىتابىن كەيىن تاتار استاناسى قازاندا 1922 جىلى باستىردى. ونىڭ ۇستىنە «ينقيلوب» («توڭكەرىس») جۋرنا­لىنىڭ 1923 جىلعى 3-سانىندا ۇلى اقىننىڭ «ادامنىڭ كەيبىر كەزدەرى», «ابدىراحمانعا» دەگەن ولەڭدەرى وزبەك تىلىندە العاش رەت جارىق كورەدى. بۇل – تۋىس­قان حالىقتىڭ ۇلى اباي شىعار­ماشىلىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ بەلگىسى.

1921–1924 جىلدار ارالىعىندا تاش­كەنتتە قازاق تىلىندەگى «شولپان» جۋرنالىنىڭ 2-سانىندا «اباي شاكىرت­تەرى كىمدەر؟» اتتى ماقالا شىقتى. ءارى بەلگىلى عالىم ءابدىراحمان ساعدي دە «اق جول» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى بەس سانىندا (335, 356, 363, 364, 372) «اباي» اتتى كولەمدى ەڭبەگىن جاريالايدى. ماقالادا كىتاپتاردىڭ ابدەن توزىعى جەتىپ, كەيبىر بەتتەرى جىرتىلىپ كەتكەنىن, جوعالۋعا اينالعانىن وكىنىشپەن ءسوز ەتەدى. ەندى ولەڭدەرى تاشكەنتتە باسىلىپ شىقسا, ول وقىرمان جۇرتشىلىقتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە اينالاتىنىن ايتادى. ابايدىڭ قاراسوزدەرىن باستىرىپ شىعارۋ ماسەلەسى تۋرالى دا ويلارىن ورتاعا سالادى. سو­نىمەن قاتار اقىن جيناقتارىندا كەتكەن كەيبىر قاتە-كەمشىلىكتەرگە توقتالىپ, ەندىگى باسىلىمداردا ونداي ولقىلىقتار جىبەرمەۋدى قاپەرلەدى. ماسەلەن, عالىم «اتاق­تى قازاق اقىنى ابايدىڭ ولەڭدەرى قازىرگى ۋاقىتقا شەيىن ءۇش رەت باسىلىپ تاراتىلعان. ءبىرىنشى باسىلىمى 1909 جىلى پەتەربورداعى «شارق» باسپاسىندا باسىلعان. ەكىنشى باسپاسى 1916 جىلى ورىنبوردا, ال ءۇشىنشى باسىلىمى 1922 جىلى قازاندا باسىلعان» دەيدى.

اسىرەسە عالىم اباي اقىندى­عىنا اسا جوعارى باعا بەرەدى. ونىڭ «جاز» اتتى تابيعات ليريكاسىنا ارنايى توقتالىپ: «ەس كەتەرلىك ۇلىلىقپەن, ءتىپتى جەڭىل ءھام تابيعي شىعارعاندىعى سونشا, وزىنە ەرىكسىز تارتىپ ەلىكتىرەدى, ەمىرەندىرە تۇسەدى», دەيدى.

بۇل تۋرالى م.اۋەزوۆ تە ويىن بىل­دىرە كەلىپ: «رەۆوليۋتسيانىڭ العاشقى جىلدارىندا سول كاكىتاي شىعارعان جيناقتى, ەندى جاڭا ەملەمەن قازاندا ءبىر, تاشكەنتتە ءبىر باستىرۋشى رەداكتور بولدى. بۇلار, كاكىتايعا ەشبىر جاڭالىق قوسپاۋدىڭ ۇستىنە, مىسالى, تاشكەنتتە باس­تىرۋشى رەداكتور اباي ەڭبەكتەرىنە كەي كەزدە ناداندىق, توپاستىق پەن ورەسكەل زورلىقتار دا جاساعان», دەيدى. ودان ءارى «ابايدىڭ ءتىل بايلىعىن تۇگەل تۇسىنبەي, اقىن ءسوزىنىڭ كەيبىرەۋلەرىنە وزىنشە تۇزەۋ بەرەدى. مىسالى, اباي: «...ەر جىگىت تاڭداپ تاۋىپ, ەپپەن ءجۇرسىن, توبەتكە ولەكشىنىڭ ءبارى ءبىر باس...» دەگەن ولەڭدە «ولەكشەسىن» دەگەن ءسوزدى تۇسىنبەي, «توبەتكە ۇلى-كىشىنىڭ ءبارى ءبىر باس», دەپ وگەرتەدى», دەپ سىنعا الادى.

اباي قازاسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي م.اۋەزوۆ «ابايدىڭ جيىرما جىلى» دەگەن باس ماقالا ازىرلەپ, ونى «اق جول» گازەتىنىڭ 1924 جىلعى 21 ماۋسىمداعى سانىندا رەداكتسيا القاسى اتىنان ءبىرىنشى بەتكە باستىرادى. بۇل «اباي بىزگە كەرەك ەمەس. ول – شونجارلار ورتاسىنان شىققان» دەگەن بايبالامشىلارعا جاساعان بىردەن-ءبىر سوققىسى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ويتكەنى وندا: «بۇگىن – ماۋسىمنىڭ 21 كۇنى. قازاق ادەبيەتىنىڭ اتاسى, اتاقتى اقىن اباي ولگەنىنە 20 جىل تولدى. بۇل كۇندى ەسكە الىپ ەسەپتەيتىن, ايرىقشا ۇقتىرىپ ءوتۋدىڭ قاجەتى جوق. اباي – كوپكە ءمالىم ادام. ونى مەكتەپتەگى بالالار دا, شاشى اعارعان قاريالار دا جاقسى-جامان وقىعان. قىسقاسىن ايتقاندا, قالىڭ قازاقتىڭ ءبارى دە بىلەدى», دەيدى.

بۇل, ارينە, ۇلى ابايدىڭ تۋىسقان وزبەك حالقى اراسىندا, سول ەلدە جاساپ جاتقان قازاق وقىرمانىنا كەمەڭگەر اقىننىڭ حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ العاشقى جارتىسىندا تانىلا باستا­عانىن بايقاتادى.

حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا وزبەك­ستانداعى قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ء«بىلىم» اتتى وقۋلىققا ابايدىڭ «كۇز», «شەگىرتكە», «جاز» سياقتى ت.ب. ولەڭدەرى ەنگەن بولسا, «بال داۋرەن» وقۋلىعىنا «كۇز سۋرەتتەرى», «قىس», «جازدى كۇن شىلدە بولعاندا», ت.ب. ولەڭدەرى كىرگەن. سون­داي-اق وزبەك تىلىندە جارىق كورگەن «سوۆەت ادا­بيەتي» جۋرنالى­نىڭ 1935 جىلعى 8-سا­نىندا ەلتوق ديلمۋحامە­دوۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى» اتتى جازباسى, سونداي-اق 1945 جىلى, ۇلى اقىننىڭ 100 جىلدىعى الماتى قالاسىندا اتاپ وتىلەدى. بۇل جيىنعا وزبەكستاننان ايبەك, عافۋر عۇلام, ۇيعىن, ميرتەمير, ءابدىراحمان ساعدي سياقتى اقىن-جازۋ­شىلار قاتىسادى.

سول جيىندا «اباي ولەڭدەرى» اتتى 72 بەتتىك جيناعىن تارتۋ ەتۋمەن بىرگە, ءا.ساعديدىڭ «قىزىل وزبەكستان» گازەتىنىڭ 17 تامىزداعى «قازاق اقىنى اباي جانە ونىڭ ادەبي تۋىندىلارى» دەگەن ماقالاسى ۇلى اقىننىڭ 100 جىلدىعىنا وراي جارىق كورەدى.

سونداي-اق اسا تالانتتى شايىر ميرتەميردىڭ « ۇلى اقىن», بەلگىلى اقىن ءارى دراماتۋرگ م.شايحزادانىڭ «قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى», عالىم ناتان ماللاەۆتىڭ «كەمەڭگەر اقىن» سياقتى ت.ب. وزبەك قالامگەرلەرىنىڭ ماقالالارى وزبەك ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانادى. ماسەلەن, بەلگىلى عالىم ءا.ساعدي: «اباي قوعامدا بولىپ جاتقان ادىلەتسىزدىكتەر مەن تەڭسىزدىكتەردى, كەرتارتپا ءىس-ارەكەتتەردى قاتتى سىن استىنا الادى. ۇستەم تاپ يەلەرى بولعان – باي-ماناپتاردى, كەرتارتپا ىستەردى, اتقامىنەر – بولىس, بيلەردى مىنەپ-شەنەيدى», دەيدى.

وزبەك حالقىنىڭ زيالى جۇرتشى­لى­عى­نىڭ ۇلى اباي ءومىرى مەن شىعارما­شى­لىعىنا قىزىعۋشىلىعى جىلدار وت­كەن سايىن ارتا تۇسەدى. اسىرەسە حح عاسىر­دىڭ 50–60-جىلدارىندا كەڭ ءورىس الا باستايدى. ونىڭ اقىندىعى تۋرالى وزبەك باسپاسوزدەرىندە ءجيى-ءجيى ماقالالار جاريالانادى. عالىم ن.ماللاەۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ دەموكرات اقىنى» دەگەن ماقالاسى 1954 جىلى ۇلى ابايدىڭ 110 جىلدىعىنا وراي «سوۆەت ۋزبەكيستوني» گازەتىنىڭ 10 تا­مىزداعى سانىندا جارىق كورسە, ماقاش بەكبەرگەنوۆتىڭ «اباي شىعارماشى­لىعى تۋرالى» دەگەن ماقالاسى سول جىلى «توشكەنت حاقيقاتى» گازەتىنىڭ 12 تامىز­داعى سانىندا جاريالاندى.

1970 جىلى ۇلى اقىننىڭ 125 جىل­دىعىنا بايلانىستى ولەڭدەر جيناعى وزبەك تىلىندە جارىق كورەدى. ول تۋرالى اكادەميك يۋسۋپ سۇلتانوۆ: «ابايدىڭ دالا دانىشپانى, ۇلى اقىن ەكەندىگىنە تاعى ءبىر كوزىم جەتتى. كانە ەندى, ءدال اباي سياقتى, ەرەن ويلى اقىندار كوپ بولسا, ول حالىقتىڭ بىردەن-ءبىر باقىتى. اسا مول ەرەن بايلىعى, حالىق قازىناسى بولعان بولار ەدى. اباي – پوەزيا الەمىندەگى ۇلكەن قۇبىلىس», دەپ جازدى 1970 جىلدىڭ 12 قىركۇيەگىندە بەرگەن سۇحباتىندا.

سونداي-اق ۇلى اقىننىڭ 145 جىلدى­عىنا وراي, اكادەميك يززات سۋلتان 1990 جىلدىڭ 8 تامىزىندا بەرگەن سۇحباتىندا: «اباي – شىن مانىندەگى قازاق حالقىنىڭ دانا اقىنى. ونىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىن وقىعان كەز كەلگەن وقىرمان, ابايدىڭ دانالىعىنا, دارالىعىنا ءتانتى قالماۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ شىعار­مالارىنا جان-جاقتى كوڭىل كوزىن تەرەڭىرەك قاداي تۇسسەك, وندا ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن, تىرلىك-تىنىستارىن ءوز كوزىڭمەن كورگەندەي بولاسىڭ. اسىرەسە ونىڭ ولەڭ سوزگە بەرگەن باعاسى, اقىندىقتى ايرىقشا باعالاي ءبىلۋى مەنى ەرەكشە ءدان ريزا ەتتى. ونىڭ «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى», «قىس», «بولىس بولدىم, مىنەكەي», «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن», «جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات» سياقتى ت.ب. ولەڭدەرى, ادام بالاسىنىڭ ءون بويىن شىمىرلاتىپ, ەرەكشە بالقىتا تۇسەدى», دەگەن بولاتىن.

ءسويتىپ, 1991–2025 جىلدار ارالىعىن­دا, تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان سوڭ, ۇلى اقىن­نىڭ 150, 160, 170, 180 جىلدىق تورقالى تويلارى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن مەكتەپتەردە, اۋداندار مەن ءتۇرلى ەلدى مەكەندەردە, وبلىس ورتالىقتارىندا, تىپتەن تاشكەنت قالاسىنىڭ تورىندە اتاپ ءوتىلدى. بۇل ورايدا تاشكەنت, سىرداريا, جىزاق, بۇحارا, ناۋاي وبلىستارىنىڭ ورتالىقتارى مەن ولارعا قاراستى مەكەمەلەردە, اۋىل-ايماقتاردا اتاۋسىز قالمادى.

ۇلى ابايدىڭ تۋىسقان وزبەك حالقى اراسىندا ەرەكشە قاستەرلەنە ءتۇسۋى جىلدان-جىلعا كەڭ قانات جايا باستايدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وزبەكستاندا اقىن ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعىن وقىپ-ۇيرەنۋ, وزبەك تىلىنە اۋدارۋ, ونى ارداقتاۋ ماسە­لە­لەرى جىلدار وتكەن سايىن كەڭ ءورىس الىپ كەلەدى. 2015 جىلى ولەڭدەرى مەن قارا­سوزدەرىنەن تۇراتىن «جارىق جۇلدىز» اتتى جيناق جارىق كوردى.

ءتىپتى پرەزيدەنت ش.ميرزيوەۆ­تىڭ 2018 جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا «اباي­دىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ۇيرەنۋ تۋرالى» ارنايى قاۋلىسى شىقتى. وسىعان وراي وزبەك تىلىندە ەكى حالىق دوستىعىن, ادەبي-مادەني بايلانىستارى تۋرالى «وزبەك-قازاق ادەبي بايلانىستارى» اتتى جيناق وزبەك تىلىندە جارىق كوردى.

وزبەك تىلىندە ۇلى ابايدىڭ «سايلان­ما» (تاڭدامالى) اتتى كىتابى 2018 جىلى باسىلدى. وندا اقىننىڭ بارلىق ولەڭىمەن بىرگە 45 قاراسوزى ءارى ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى» دەگەن ەڭبەگىنە دەيىن ەنگەن. 2019 جىلى « ۇلى اقىن» دەگەن اتاۋمەن «وزبەكستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن جيناقتا «ەسكەندىر» پوەماسىن ۇيعىن اۋدارسا, «ماسعۇت» پوەما­سىن ميرتەمير, ء«ازىم اڭگىمەسى» داس­تانىن مۇزافار احماد اۋدارعان.

جالپى, اباي حاكىم شىعارمالارى وزبەك تىلىندە كىتاپ بولىپ 8 رەت باسىلىپتى. بەسەۋى «ولەڭدەر» جيناعى بولسا, سوڭعى ۇشەۋىنە ولەڭدەرى, قاراسوزدەرى, باسقا جازبالارى توپتاستىرىلعان.

قالدىبەك سەيدانوۆ,

وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قايراتكەرى, پروفەسسور