ەكونوميكا: الەۋەت پەن مۇمكىندىك

پرەزيدەنت تاراپىنان ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى, باعا تۇراقتىلىعىنا ناقتى تاپسىرما بەرىلگەنىنە قاراماستان كوپتەگەن ساراپشى وسى سالاداعى شارالار «سالدارىمەن كۇرەسۋ» دەڭگەيىندە قالىپ وتىرعانىن, ءتيىمدى تۇپكى سەبەپتەردى جويۋعا جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى.

ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باستى باعىتى – ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ەكى ەسەلەپ, 2029 جىلعا قاراي كولەمىن 450 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ. بۇل – وتە اۋقىمدى ماقسات. بۇگىنگى ناقتى كورسەتكىشتەرگە قاراعاندا قول جەتكىزۋگە بولاتىن مەجەلەردىڭ ءبىرى.

وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا  مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىسى 44 ملرد  دوللاردان استى. بۇل – وزبەك­ستان كورسەتكىشىنەن ءبىر جارىم ەسە, ال قىرعىزستاننان شامامەن ون ەسە جوعارى.

وسى جىلدىڭ العاشقى توعىز ايىن­دا­عى ەكونوميكالىق ءوسىم – 6,3%, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوسىم دە تۇراقتى: كەيىنگى جىلدارى بۇل سالا جىلىنا 4-6% ارالى­عىندا ءوسىپ كەلەدى.

ەكونوميكا دامۋى جونىندە ءسوز ەتكەندە پرەزيدەنت وڭدەۋشى ونەركاسىپتى ۇلتتىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدى­رۋدى باس­تى باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەدى. بۇل ۇستانىم كەزدەيسوق ەمەس: قازىرگى الەمدە شيكىزاتقا عانا سۇيەنۋ – تۇراقسىزدىقتىڭ باستى كوزى, ال قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ءوندىرۋ – ۇزاقمەرزىمدى دامۋدىڭ كەپىلى.

قازىرگى جاھاندىق ەكونومي­كالىق جاعدايدا ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ قاجەت. بۇل, ءبىر جاعىنان, تابيعي قادام. سەبەبى ينۆەستيتسيالار ءۇشىن باسەكە ەشقاشان توقتامايدى: الەم ەلدەرى كاپيتالدى تارتۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە كۇرەس جۇرگىزەدى. ەكىنشى جاعى­نان, پرەزيدەنتتىڭ باستامالا­رى جاڭا گەوەكونوميكالىق شىن­دىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەدى.

بۇگىندە جاھاندىق قوسىلعان قۇن تىزبەكتەرىنىڭ ىدىراۋى, وندىرىستەردىڭ ايماقتارعا قايتا ءبولىنۋى جانە كاپيتال ءۇشىن كۇ­رەستىڭ كۇشەيۋى تۇراقتى ۇردىسكە اينالدى. وسىنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىن زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەۋى – وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك. ەلدەگى سوڭعى باستامالارعا قاراساق, قازاقستان الداعى جىلدارى ينۆەستورلارعا تەك شيكىزاتتىق اكتيۆتەردى عانا ەمەس, وڭدەۋشى ونەركاسىپتى, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردى دامىتۋعا ارنالعان تولىققاندى ەكوجۇيە ۇسىنا الاتىن ەلگە اينالۋعا نيەتتى. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ كەپىلدى جەتكىزىلىمى, ينفرا­قۇرىلىم قولجەتىمدىلىگى, اكىمشىلىك راسىمدەردىڭ جەڭىلدەتىلۋى – جاڭا ينۆەستيتسيالىق مودەلدىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە كورشىلەس ەلدەرمەن, رەسەي, قىتاي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەرمەن ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مىسالى, رەسەيدىڭ اتوم, گاز حيمياسى جانە ماشينا جاساۋ سالالارىنداعى تاجىريبەسى, قىتايدىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار مەن يندۋستريالىق پاركتەر قۇرۋداعى تابىس­تى تاجىريبەسى ەلىمىزگە پايدالى سينەرگيا بەرە الادى.

پرەزيدەنت جولداۋىندا ەنەرگە­تي­كالىق رەسۋرستارعا قاتىستى بەرىلگەن كەپىلدىكتەر – ەلىمىز ءۇشىن سەرپىندى جاڭا باعىتتاردى اشاتىن سيگنال. بۇل, اسىرەسە, اتوم ەنەرگەتيكاسى, گاز وڭدەۋ, مۇناي-حيميا سالالارىندا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن ءىرى كووپەراتسيالىق جوبالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

يننوۆاتسيا مەن بار ارتىقشى­لىقتاردى ۇيلەستىرۋ – ەلىمىز ءۇشىن ەڭ وڭتايلى جول. بۇل مودەل ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ارحيتەكتۋرادا تۇراقتى, ىقپالدى, باسەكەلى ويىنشى رەتىندە ورنىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

تسيفرلاندىرۋ مەن يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگيالار ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق ساياساتىنىڭ تيىم­دىلىگىن ارتتىرا الادى. بۇل – جاڭا ەكونوميكالىق باعىتىن ايقىن­دايتىن ستراتەگيالىق پاراديگما. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوزقاراسىندا تسيفرلىق ترانسفورماتسيا تەك زاماناۋي ءۇردىستى قۋىپ جەتۋ ەمەس, ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ وزەگىنە اينالاتىن قۇرال. الەمدە ءار مەملەكەت ينۆەستورلارعا «تارتىمدى بولۋعا» تالپىنادى, بىراق ەلىمىزدىڭ ۇسىناتىن مودەلى بۇل تۇسىنىكتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ وتىر.

وسى باعىتتاعى تاعى ءبىر ماڭىز­­دى اسپەكت – ايماقتىق كووپە­را­تسيانىڭ تسيفرلىق ترانس­فورما­تسيا­مەن ۇندەسۋى. قازىر رەسەي مەن قى­تايدا جاساندى ينتەللەكت, نەي­روجەلىلەر, «اقىلدى» لوگيستي­كالىق حابتار قارقىندى ەنگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ بۇل ۇدەرىسكە قوسىلۋى – تاسىمال, ترانزيت, اگروتەحنولوگيا, ونەركاسىپ كووپەراتسياسى سالالارىندا جاڭا مۇم­كىندىك اشادى. ماسەلەن, «اقىل­دى» كولىك دالىزدەرىن قۇرۋ تەك تەح­نيكالىق جاڭالىق ەمەس. بۇل – ەلىمىزدى ەۋرازياداعى نەگىزگى لوگيستيكالىق تۇيىندەردىڭ بىرىنە اينالدىراتىن گەوەكونوميكالىق ارتىقشىلىق.

اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن ەنەرگە­تيكا­لىق جۇيەلەردى جاڭعىرتۋ سالاسىنداعى «روساتوممەن» بىر­لەس­كەن جوبالار دا تسيفرلان­دىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ينۆەس­تيتسيالار ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىز­دى ەكەندىگىن دالەلدەپ وتىر. ينفرا­قۇرىلىمنىڭ تسيفرلىق دەڭگەيى كوتەرىل­گەن سايىن ينۆەستوردىڭ سەنىمى دە ارتادى, سەبەبى ول بولاشاق جوبانىڭ تۇراقتىلىعىنا, جوس­پارلاۋدىڭ انىق­تىعىنا كوز جەتكىزەدى.

شىن مانىندە ەلىمىزدەگى تسيفرلىق مودەرنيزاتسيا – ەلىمىزدىڭ بار مۇمكىندىگىن دۇرىس پايدالانىپ, جاڭا سەرپىن بەرۋدىڭ ءتيىمدى جولى. تسيفرلاندىرۋ ارقىلى بۇ­رىننان بار سالالارداعى ەسكىرگەن جۇمىس تاسىلدەرىنەن باس تارتىپ, ولاردى قازىرگى زامانعا ساي تەحنولوگيالىق ەكوجۇيەگە كوشىرەمىز. بۇگىنگى تاڭدا تسيفرلىق قىز­مەتتەردىڭ كەڭەيۋى حالىققا دا, بيزنەسكە دە ۇلكەن جەڭىلدىك اكەلىپ وتىر. ياعني تسيفر­لان­دىرۋ – ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جاڭا قۋات بەرەتىن قۇرال. ول دۇرىس قولدانىلسا, ەلىمىز­دى تەح­نولوگيالىق جاعىنان وزىق ەلدەر­دىڭ قاتارىنا قوساتىن ماڭىزدى قادام بولماق.

تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ەلىمىز باسەكە­لەستىك ارتىقشىلىقتارىن زاماناۋي تالاپتارعا بەيىمدەي الادى, ەكو­نوميكانىڭ اشىقتىعىن كۇشەيتەدى, ينۆەستور ءۇشىن ۇزاقمەر­زىمدى, ستراتەگيالىق جوبالار­دىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونو­ميكالىق ارحيتەكتۋرادا ءوز ورنىن نىعايتادى.

بۇگىنگى تەندەنتسيا ايقىن: كىم تسيفرلىق شەشىمدەرگە سەنىم ارتادى – سول بولاشاق ينۆەستيتسيالاردى تارتادى. ال بۇل جولدا قازاقستاننىڭ تاڭداعان باعىتى دۇرىس ءارى ۋاقىتقا ساي.

ەلىمىزدىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشى­لىعىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قوردىڭ تۇراقتى رەزەرۆى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەگىن­شە, الەمنىڭ بار-جوعى 57 ەلىندە عانا ۇلتتىق قور بار, قازاقستان سول تىزىمدە (ۇلت­تىق قوردىڭ اكتيۆتەرى – 64 ملرد دوللار, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى – 52,2 ملرد دوللار, جىل باسىنان بەرى ءوسىمى – 20%). بۇل قورلار سىرتقى ساياسات­تىڭ دا, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دا قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتە­تىن ستراتەگيالىق «قاۋىپسىزدىك جاستىعى». دەگەنمەن الەمدىك ەكونوميكا تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە شيكىزاتتىق ەمەس كىرىستەردىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەۋ, ۇلتتىق قور قاراجاتىن باسقارۋدىڭ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. مۇناي-گاز سەكتورىنا دەگەن تاۋەلدىلىك تولەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيىنىڭ ناشارلاۋىن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى تاۋەكەلىن تۋدىرادى. سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى, اسىرەسە, ونەركاسىپتى قولداۋعا ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر جۇمسالۋعا ءتيىس.

ەل وڭىرلەرىنىڭ ايماقتىق ەكونوميكاسى دا بىركەلكى ەمەس. ەكونوميكانىڭ جالپى سەرپىنى جوعارى بولعانىمەن, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى تيىمدىلىگى ءالى تولىق ەمەس. بۇل – ەل دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭىندەگى باستى تۇيتكىلدىڭ ءبىرى. ءبىر جاعىنان قاراساق, ەلى­مىزدە «ايماق-لوكوموتيۆتەر» قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ناقتى باستامالار بار. ماسەلەن, الاتاۋ قالاسىنىڭ يننوۆاتسيالىق حابقا اينالۋى, الماتى مەن قاراعاندى وبلىستارىنداعى ماشينا جاساۋ كلاستەرلەرى, ت.ب. بۇل تاجىريبە الەمدەگى وڭىرلىك دامۋ مودەلىنىڭ قازاقستان­دىق نۇسقاسى رەتىندە ءساتتى ىسكە اسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك ءالى ساق­تالىپ وتىر. سىرت قاراعاندا ءوسىم بار سياقتى كورىنگەنىمەن, ەل ىشىندە اي­تارلىقتاي ەكونو­مي­كالىق اسيممەتريا بايقا­لادى. ۇلتتىق تابىستىڭ نەگىزگى بولى­گىن قامتاماسىز ەتەتىن مۇنايلى وڭىرلەر اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ ەكونوميكاسى شيكىزاتقا تىم تاۋەلدى. ال پاۆلودار, قاراعاندى, قوستا­ناي سياقتى يندۋستريالىق وبلىس­تاردىڭ وندىرىستىك الەۋەتى جوعارى بولعانىمەن, تەرەڭ وڭ­دەۋ دەڭگەيى ءالى جەتكىلىكسىز. اۋىلدىق وڭىر­لەردە اگروونەركاسىپ الەۋەتى زور بولسا دا, لوگيستيكا مەن وتكىزۋ تىزبەگى تولىق جولعا قويىلماعان. سوندىقتان پرەزيدەنت جول­داۋىندا اتاپ وتكەن «وندىرۋشىدەن سورە­گە دەيىن» جۇمىس ىستەيتىن بىرىڭعاي تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن قۇرۋ – وڭىرلىك تەڭگەرىم­سىزدىكتى جوياتىن ماڭىزدى قۇرال. بۇل باس­تاما ازىرگە تولىق ىسكە اسا قوي­عان جوق, بىراق وڭىرلەر ەكونوميكا­سىنىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە جوعارى.

وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىگى زور, بىراق دامۋ قار­قىنى بىركەلكى ەمەس. ءبىر ءوڭىر يننوۆاتسياعا بەت بۇرسا, ەندى ءبىرى ءالى دە شيكىزاتقا تاۋەلدى. وسى تەڭ­گە­رىم­سىزدىكتى جويۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ, يندۋستريالىق ساياسات, وڭدەۋ سەكتورىن قولداۋ, «وندىرۋشىدەن ءونىمدى جەت­كىزۋگە دەيىنگى» تىزبەكتى قۇرۋ, وڭىرلەردى رەكوردتىق دەڭگەيدە قارجىلاندىرۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەگەر وسى باعىتتاعى جۇ­مىس ءتيىمدى ءارى جۇيەلى تۇردە جالعاسا بەر­­سە, ەلىمىز 2029 جىلعا جوسپارلانعان نە­گىز­گى ماق­سات – ىشكى جالپى ءونىمدى ەكى ەسەلەۋ مە­­جەسىنە سەنىمدى قاداممەن جاقىنداي تۇسەدى.

قورىتا ايتقاندا, ەل ەكونومي­كاسىنىڭ قازىرگى دامۋ قارقىنى جۇيەلى جانە سال­ماقتى ساياسات جەمىسى ەكەنى ايقىن. پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سترا­تەگيالىق كوزقاراسى مەن ساياسي ەرىك-جىگەرى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا, ين­دۋس­تريالىق بازانى كۇشەيتۋگە, الەۋ­مەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ تولىق ورىندالۋى­نا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ناق­تى سەرپىن بەردى. مەملەكەت باسشىسى ۇسىن­عان رەفورمالار جەكەلەگەن سالالاردى ەمەس, بۇكىل ەكونوميكالىق مودەلدى جاڭ­عىر­تۋعا باعىتتالعان. پرەزيدەنتتىڭ اي­قىن­داعان مىن­دەتتەرىن ۇكىمەت ناقتى شا­را­لارعا اينالدىرىپ, پارلامەنت زاڭ­نامالىق قولداۋ كورسەتىپ, وسىنداي ينس­تيتۋتسيونالدىق تۇتاستىق پەن ءتيىمدى باس­قارۋ مادەنيەتى ورنىققان جاعدايدا عانا ەكونوميكالىق رەفورمالار تولىق جۇزەگە اسا الادى. بۇل جولدا ساياسي جىگەرمەن قاتار, ورىنداۋشى تەتىكتەردىڭ مىقتى بولۋى شەشۋشى ءرول اتقارادى.

رۋسلان دۇيسەنوۆ,

مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنىڭ ساراپشىسى