سۋرەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
ءوندىرىس سالاسىنداعى جۇيەلى وزگەرىس
وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋداعى كەيىنگى جىلدارى بايقالعان وڭ ديناميكا بيىل دا جالعاستى. ون ايداعى ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ جالپى كولەمى 24 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, ءوسىم 5,8%-دى قۇرادى. تەگەۋرىندى سەرپىن مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, حيميا ونەركاسىبى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى وندىرىسىندەگى وڭ ناتيجەلەر ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى.
«سوڭعى ءۇش جىلدا مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارى جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋدا شەشۋشى ءرول اتقارىپ ءجۇر. 2022 جىلدان بەرى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ارقىلى 116 جوبا قارجىلاندىرىلىپ, بۇل ماقساتقا 500 ملرد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قارجىسى باعىتتالعان. نارىقتان تارتىلعان قاراجاتتى قوسقاندا, جالپى قولداۋ كولەمى 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى», دەدى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆ.
بيىل جىل باسىنان بەرى جالپى قۇنى 1,5 ترلن تەڭگە بولاتىن 190 جوبانىڭ 147-ءسى ىسكە قوسىلدى. ناتيجەسىندە, 18 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ونىڭ قاتارىندا Chery, Changan, Haval, Tank ماركاسىنداعى اۆتوكولىك شىعاراتىن زاۋىتتار, اليۋميني قاپتامالارى مەن تۇرمىستىق تەحنيكا ءوندىرىسى, بولات قۇبىرلار, توقىما ماتەريالدارى ءوندىرىسى سياقتى ءىرى جوبالار بار.
مينيستر اتاپ كورسەتكەن جوبالار تولىق قۋاتىنا شىققاندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جىلدىق كولەمىنە قوسىمشا 2,3 ترلن تەڭگە قوسىلادى.
سالانى دامىتۋدىڭ ءتورت نەگىزگى باعىتى بار. ولار – قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋ, شيكىزاتپەن جەڭىلدەتىلگەن قامتۋ, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىم تارتۋ مەن ءونىم وتكىزۋ نارىعىن قولداۋ. شيكىزاتقا جەڭىلدىك – ءىرى وندىرۋشىلەر اۋەلى ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتپەيىنشە ەكسپورتقا ليتسەنزيا الا المايدى. بۇعان قوسا, جەڭىلدىك دەڭگەيى وڭدەۋ تەرەڭدىگىنە قاراي بەلگىلەنەدى. بۇل مەحانيزم مىس, اليۋميني مەن مىرىشقا قولدانىلىپ وتىر. جەڭىلدىك مولشەرى دايىن ءونىم ءۇشىن – 5%, ارالىق ونىمگە – 1%. مەحانيزم ەنگىزىلگەلى 30 كەلىسىم جاسالدى. جىل سوڭىنا دەيىن مىس وڭدەۋ – 40%, اليۋميني – 20%, مىرىش 25% وسەدى دەپ كۇتىلەدى. «بۇل – ەلىمىزدى تەك شيكىزات ەكسپورتتاۋشى ەل رەتىندەگى بەينەسىنەن ارىلتىپ, جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ونىمدەر ءوندىرىسىن كۇشەيتۋدىڭ ناقتى قادامى بولادى», دەدى ەكونوميكالىق ساراپشى الپامىس سەگىزباي ۇلى.
رەسپۋبليكادا يندۋستريالىق ساياسات جۇيەلى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. 16 ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا 10,4 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا شوعىرلانعان. 66 يندۋستريالىق ايماقتا جالپى قۇنى 1,6 ترلن تەڭگە بولاتىن 305 جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ارنالعان شاعىن ونەركاسىپتىك ايماقتار قۇرۋ تاجىريبەسى جىل سايىن كەڭەيىپ جاتىر. يندۋستريالىق ايماقتاردى باسقارۋدىڭ جاڭا تەتىگىن ەنگىزىپ, ينفراقۇرىلىمدى ارتاراپتاندىرىلعان قارجىلاندىرۋ ارقىلى دامىتۋ جوسپارلاندى. بۇل – وڭىرلەردە جاڭا ءوندىرىستىڭ اشىلۋىنا ءارى كاسىپكەرلىكتىڭ سەرپىندى دامۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرادى.
«كەيىنگى جىلدارى مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسىندە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ باعىتى كۇشەيە ءتۇستى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدا وتاندىق ءونىم ءتىزىمى 4805 پوزيتسياعا دەيىن كەڭەيدى. ناتيجەسىندە, ەلدەگى وندىرۋشىلەرمەن كەلىسىمشارت كولەمى 1,5 ەسەگە ءوسىپ, 418 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ال «سامۇرىق-قازىنا» قورى ساتىپ الۋلارىندا ۇزاق مەرزىمدى شارتتار بويىنشا باسىمدىق تەتىگى كۇشەيدى. ون ايدا وتاندىق كومپانيالارمەن 1,9 ترلن تەڭگەگە وففتەيك پەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم جاسالدى. بۇل – وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 ەسە كوپ. بۇعان قوسا, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا قاتىستى 1 شىلدەدەن باستاپ بيرجا ارقىلى ستاندارتتالماعان تاۋارلار ساتىپ الۋ توقتادى. ساتىپ الۋ «Tizilim» پلاتفورماسى جاڭعىرتىلىپ, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىنا قولايلى جاعداي جاسالدى. انىعىندا «Tizilim» جۇيەسى ارقىلى 1 ترلن تەڭگەگە وففتەيك-كەلىسىمشارتتار جاسالدى – ءوسىم 7,7 ەسە كوپ», دەدى ەرسايىن ناعاسپاەۆ.
تسيفرلاندىرۋ ونەركاسىپ سالاسىنىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالىپ كەلەدى. مينيسترلىك دەرەگىنشە, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەن كاسىپورىندار ۇلەسى 12,9%-دان 19%-عا وسكەن. بۇگىندە 246 كاسىپورىندا – كيبەرقاۋىپسىزدىك قۇرالدارى, 142 كاسىپورىندا – بۇلتتىق تەحنولوگيا, 72 وندىرىستە جاساندى ينتەللەكت, 48 كاسىپورىندا ونەركاسىپتىك روبوتتار بار.
سالالىق نەگىزدە تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسىندا – ۆيرتۋالدى كوشىرمەلەر, «Big Data» تالداۋ, كومپيۋتەرلىك كورۋ, حيميادا – رەسۋرستاردى جوسپارلاۋ مەن ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جۇيەلەرى, ماشينا جاساۋدا – ۆيرتۋالدى وقىتۋ, 3D-سكانەرلەۋ, AI-تەحنولوگيالارى ەنگىزىلىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەنىپ, «سارىارقااۆتوپروم», «قازتسينك», ERG, «قازفوسفات» سەكىلدى كومپانيالار 41 جوبانى جۇزەگە اسىردى.
تسيفرلاندىرۋدىڭ ەكىنشى باعىتى – رەتتەۋ مەن قولداۋ شارالارىن اۆتوماتتاندىرۋ ەكەنى ءمالىم. قازىر ونەركاسىپتىڭ ۇلتتىق تسيفرلىق ەكوجۇيەسى قۇرىلىپ, «Tizilim» پلاتفورماسى 6000 تاپسىرىس بەرۋشى مەن 900 ءوندىرۋشىنى قامتىدى. بۇعان قوسا بيىلدان باستاپ وتاندىق وندىرۋشىلەر رەەسترى ىسكە قوسىلادى.
مۇناي وڭدەۋ 40 ملن تونناعا جەتەدى
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆ مۇناي وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ جوسپارىن تانىستىرۋ بارىسىندا ەلىمىز 2040 جىلعا قاراي مۇناي وڭدەۋ قۋاتىن قازىرگى 30 ملن توننادان 40 ملن تونناعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعانىن ايتتى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن 10 ملن توننا مۇناي وڭدەيتىن جاڭا ءىرى زاۋىت سالۋ جوسپارلانعان. بىلتىر مۇناي وڭدەۋ كولەمى 17,9 ملن توننانى قۇرادى, بيىل دا وسى دەڭگەي ساقتالادى. مۇناي ونىمدەرى ءوندىرىسى وتكەن جىلى 14,52 ملن توننا بولدى, ال 2040 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 29,2 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپاردا تۇر. بۇعان قوسا, وتىن ساپاسى ەكولوگيالىق K4 دەڭگەيىنەن K5+ ستاندارتىنا دەيىن كوتەرىلەدى.
مۇناي-حيميا ءوندىرىسى دە ءوسىم كورسەتىپ وتىر. بىلتىر 540 مىڭ توننا ءونىم ءوندىرىلىپ, بيىل 589,7 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. الكيلات, بۋتاديەن, كارباميد پەن پوليەتيلەن وندىرىسىنە قاتىستى جاڭا جوبالار ىسكە اسىرىلدى. بۇگىندە سالانى دامىتۋ ماقساتىندا «مۇناي-حيميا ونەركاسىبى تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. مينيسترلىكتىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجات سالانىڭ ۇزاقمەرزىمدى ءارى ءتيىمدى دامۋىنا جول اشادى.
اگروونىمدەردى وڭدەۋ سالاسىندا دا ءوسىم بار
تاماق ونىمدەرى ءوندىرىسى دە ەلىمىزدە تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. بيىلعى ون ايدا ءوندىرىس كولەمى 3,1 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا 9,1% ارتقان. جىل سوڭىنا جوسپار – 9,3%. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا 60% ءوسىپ, 225 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. قايتا وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتى دا ۇلعايعان. 9 ايدا ەكسپورت 2,5 ملرد دوللارعا جەتىپ, 32,4% ءوستى. ۇن, وسىمدىك مايى, ءسۇت, جارما مەن شۇجىق ونىمدەرى بويىنشا ەداۋىر ءوسىم بار.
سالانى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ ارقىلى قولداۋ جالعاسىپ جاتىر. بيىل 44,3 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, شامامەن 100 كاسىپورىن قارجىلاندىرىلدى. كەلەسى جىلى قارجىلاندىرۋ 1,5 ەسەگە ارتادى. استىقتى تەرەڭ وڭدەۋ باعىتىندا 2028 جىلعا دەيىن قۋاتتىلىعى 4,8 ملن توننا بولاتىن 5 ءىرى جوبا ىسكە قوسىلادى. 2,6 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 3,3 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماقشى. بۇعان قوسا, بيىل 29 جوبا ىسكە قوسىلدى, كەلەر جىلى 50 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 2,5 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. 2027 جىلى جالپى قۇنى 874 ملرد تەڭگە بولاتىن 26 جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 3,5 مىڭنان استام جۇمىس ورنى پايدا بولادى.
«ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن ءۇش نەگىزگى باعىتتى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. ءبىرىنشى – ءونىم ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ. بيداي ەگىسىن ازايتىپ, مايلى داقىلدار, جەم-ءشوپ, باقشا ءونىمى مەن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت. ەكىنشى – سۋارمالى ەگىنشىلىكتى كەڭەيتۋ. كليماتتىق تاۋەكەلدەر كۇشەيگەن كەزەڭدە سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, جاڭا سۋقويمالارى مەن زاماناۋي سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ – نەگىزگى مىندەت. ءۇشىنشى – وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ. شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتى قىسقارتىپ, ەت-ءسۇت, ۇن-تارتۋ, كوكونىس-جەمىس, تەرى-ءجۇن ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەيتىن كاسىپورىندار سانىن كوبەيتۋ ارقىلى قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋ كەرەك. قىسقا قايىرعاندا, اگروونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ باستى باعىتى – ءارتاراپتاندىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ مەن تەرەڭ وڭدەۋدى كۇشەيتۋ», دەدى «اۋىل» پارتياسى, اقپاراتتىق-ساراپتاما جۇمىسى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قۋانىش ۇسەنوۆ.
فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسى وركەن جايدى
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وتاندىق ءدارى-دارمەك ءوندىرىسىن قولداۋ ماقساتىمەن يمپورتتالاتىن سۋبستانتسيالار مەن شيكىزاتتى ققس-دان بوساتۋدى ۇسىندى. بۇل شارا جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردىڭ شىعىندارىن ازايتىپ, ءدارى باعاسىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان. قازىر ەلىمىزدە 200-دەن استام وتاندىق ءوندىرۋشى بار, ونىڭ 43-ءى ءدارى-دارمەك شىعارادى. بيىلعى ون ايدا ءوندىرىس كولەمى 11,7%-عا ءوسىپ, 156,6 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ءوسىم جاڭا وندىرىستىك جەلىلەردىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى. وتاندىق پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋ كولەمى دە ارتتى. جىل باسىنان بەرى 16%-عا ءوسىپ, 170 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
ەستە بولسا, وتكەن ايدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك اۋديت ناتيجەلەرى بويىنشا دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق بۇيىمدارعا باعا بەلگىلەۋ ءتارتىبىن جاڭارتتى. تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمى مەن مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى شەڭبەرىندە 2,9 مىڭ اتاۋداعى ءدارى-دارمەك پەن 4,9 مىڭ پوزيتسيانىڭ باعاسى قايتا قارالدى. ناتيجەسىندە, 453 پوزيتسيا بويىنشا باعا تومەندەپ, 38-ءى قىمباتتادى. 1,4 مىڭ مەديتسينالىق بۇيىمنىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسى مەن 1,1 مىڭ دارىلىك زات اتاۋى تۇزەتىلدى. بىرىڭعاي ديستريبيۋتور حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەلىسىمدەردى دە جاڭارتتى.
كەلەسى جىلدان باستاپ ەلىمىزدە ءوندىرىستى لوكاليزاتسيالاۋ مەن تەحنولوگيا ترانسفەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ۇزاقمەرزىمدى شارتتاردىڭ جاڭا ءتارتىبى ەنگىزىلەدى. سالاداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىر تاۋاردى كەمىندە ەكى وتاندىق كاسىپورىن وندىرگەن جاعدايدا ۇلتتىق رەجىمنەن الۋ تەتىگى قولدانىلادى. باعا رەتتەۋ تەتىكتەرىن وزگەرتۋ ناتيجەسىندە دارىلەردىڭ ەداۋىر ارزانداۋى بايقالدى. ۇكىمەت ەنگىزگەن جاڭا مودەل ەسەبىنەن 36 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات ۇنەمدەلدى. يماتينيب باعاسى 9450 تەڭگەدەن 2348 تەڭگەگە, بەۆاتسيزۋماب 360 مىڭنان 77 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءتۇستى. انتيبيوتيكتەر مەن يممۋنوبيولوگيالىق پرەپاراتتاردىڭ باعاسى دا تومەندەدى.
ونەركاسىپتەگى تسيفرلىق جاڭعىرۋ جەدەلدەيدى
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ ەلدەگى وڭدەۋشى ونەركاسىپتى Industry 4.0 ستاندارتىنا كوشىرۋ باستالعانىن مالىمدەدى. 2028 جىلعا دەيىن كاسىپورىنداردا IoT-پلاتفورمالار, تسيفرلىق ەگىزدەر, بولجامدى قىزمەت كورسەتۋ جۇيەلەرى مەن ينتەگراتسيالانعان ءوندىرىس باسقارۋ شەشىمدەرى كەڭىنەن ەنگىزىلمەكشى. وسى ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگى 10–15%-عا, ناقتى ءوسىم 6,5%-عا ارتىپ, ونەركاسىپتىك IoT قولدانۋ ۇلەسى 10–20%-عا دەيىن جوعارىلايدى.
«قازىر سالاداعى 9 مەملەكەتتىك قىزمەت تولىق تسيفرلاندى. «مودەلدى تسيفرلىق فابريكالار» جوباسىنا تارتىلعان 6 كاسىپورىندا 45 تسيفرلىق باستاما سىنالىپ, سونىڭ 31-ءى ىسكە ءساتتى استى. ناتيجەسىندە, ەڭبەك ونىمدىلىگى 15–30%-عا ءوستى, وپەراتسيالاردىڭ 60%-ى اۆتوماتتاندىرىلدى, جوندەۋ شىعىندارى 20%-عا قىسقاردى. Astana Hub-تا ءوندىرىس باعىتىنداعى 29 ستارتاپ جۇمىس ىستەپ, تەحنولوگيالىق اۆتوماتتاندىرۋ, قاۋىپسىزدىك, جابدىق مونيتورينگى مەن «اقىلدى» قۇرىلعىلار بويىنشا شەشىمدەر ۇسىنىپ وتىر. ەكوجۇيە 280 جۇمىس ورنىن قۇرىپ, 21 ملرد تەڭگە كىرىس بەرگەن. وتاندىق KazTWIN (تسيفرلىق ەگىزدەر جانە Smart Factory) مەن CUBA IoT پلاتفورمالارى كاسىپورىندارعا 3D مودەلدەۋ, اقاۋلاردى بولجاۋ, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن باقىلاۋ, مىڭداعان داتچيكتەردى بىرىكتىرۋ سياقتى زاماناۋي مۇمكىندىكتەر بەرەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدە ونەركاسىپتەگى جاساندى ينتەللەكت نارىعى قارقىندى دامىپ جاتىر, ال «اقىلدى فابريكالار» تيىمدىلىكتى ايتارلىقتاي ارتتىرعان. وسى ترەندكە ساي ەلدەردە ءوندىرىس ۇدەرىسىن رەينجينيرينگتەۋ, روبوتتاندىرۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ مەن تسيفرلىق فابريكا جەلىسىن كەڭەيتۋ ءىسى جوسپارلانعان.
وڭدەۋ ونەركاسىبى – ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن ايقىندايتىن باستى سەكتوردىڭ ءبىرى. ىسكە قوسىلعان جوبالار, تسيفرلىق ترانسفورماتسيا, ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى باسىمدىق – سالانى جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە كوتەرەتىن فاكتور. يننوۆاتسيالىق شەشىمدى وندىرىسكە باتىل ەنگىزۋ ارقىلى وڭدەۋ ونەركاسىبىن ساپالى جاڭا كەزەڭگە شىعارامىز. بۇل ءۇردىس جالعاسسا, ەلىمىز حالىقارالىق ونەركاسىپتىك تىزبەككە ءتيىمدى كىرىگىپ, جوعارى تەحنولوگيالى ءونىم ەكسپورتىن ارتتىرا الادى.
