بۇگىندە ەلىمىزدىڭ عىلىمى مەن ءبىلىمى زامان تالابىنا ساي جاڭارىپ, قارقىن الا ءتۇستى. جاس ۇرپاق ەڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ءتۇرلى سالانىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ناقتى ناتيجەسى, ەل بولاشاعىنا سالىنعان بەرىك نەگىز.
ءبىر جاعىنان, جىلدار بويى قالىپتاسقان ارتىق شۇكىرشىلىك, پەندەشىلىك ادەت, اشكوزدىك سياقتى قاسيەتتەر, ەكىنشى جاعىنان, نوقتاعا ۇيرەنگەن مالداي جۋاستىق, اينالاعا – كورشىلەرىمىزگە جالتاقتاي قاراۋ سەكىلدى مىنەزدەر ءالى دە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەركىن قيمىلداۋىمىزعا بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ بولىپ وتىرعانىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك.
كەڭ-بايتاق جەرىمىز بار, جەر قويناۋى قازىناعا تولى. حالقىمىز دا كوپ ەمەس. وسىنداي مۇمكىندىكتەردى كورىپ, «نەگە ءبىز بۇدان دا جاقسى ءومىر سۇرمەيمىز؟ نەگە كەيبىر اراب ەلدەرىندەگىدەي دەڭگەيگە كوتەرىلە المادىق؟», دەپ ساۋال قوياتىندار تابىلادى. بۇل – ورىندى سۇراق.
جىلدام دامىپ, بايىعان ەلدەر ەڭ ءبىرىنشى ءوز ءومىرىن قاجەتتى زاڭدارمەن قامتاماسىز ەتىپ, سول زاڭعا تۇگەلدەي باعىنىپ ءومىر سۇرە العان حالىقتىڭ ارقاسىندا وركەندەدى. ەكىنشىدەن, مۇنداي ەلدەردىڭ باسىندا گەوساياسي مۇمكىندىكتەردى تەرەڭ ەسكەرىپ, ونى ءتيىمدى باعىتتا ۇستاي بىلگەن, وزگە مەملەكەتتەرمەن بايلانىستى تەك حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانعان باسشىلارى بولدى. ۇشىنشىدەن, وسكەلەڭ ۇرپاقتى جان-جاقتى ءبىلىم الىپ, تىلدەردى مەڭگەرىپ, وزىق عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن, ءوز ەلىنىڭ شىنايى پاتريوتى بولىپ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. وتكەنگە سىن كوزبەن قاراۋمەن قاتار, ەگەمەندىكتىڭ ەڭ قيىن كەزەڭدەرىنەن ءوتىپ كەلە جاتقانىمىزدى دا تەرەڭىرەك تۇسىنسەك ەكەن دەيمىن.
بىزدە قازىر جوعارىداعى ءۇش باعىتقا مۇمكىندىك بار ما؟ ءيا, بار. قالعانى – ءوز قولىمىزدا. ءبىرىنشى باعىت بارلىق ماسەلەنى قامتيدى. ەكىنشى باعىت بويىنشا الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان تاجىريبەلى ساياساتكەر, ەلگە جاڭا سەرپىن بەرىپ وتىرعان باسشىمىز بار. ءۇشىنشى باعىت – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز.
از-كەم جەتىستىگىمىزگە ماقتانباي, مەجەمىزدى جانە تالعامىمىزدى ارقاشان بيىك ۇستاۋعا تالپىنۋىمىز قاجەت. ءتىلىمىزدى عانا ەمەس, ءدىنىمىزدى دە سىيلاپ, قاستەرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. الايدا كەيبىر جاعدايلار, حانافي ءمازھابىندا جوق اعىمدارعا ەلىكتەپ, قىزدارىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن بۇركەپ قارا جامىلۋى, ۇلدارىمىزدىڭ ءبىلىم الۋدان گورى جات قىلىقتارعا بەيىم بولۋى كوڭىل قىنجىلتادى. كوپ جىل بويى سولتۇستىكتەگى كورشى ەلدەرگە ەلىكتەپ, مۇسىلماندىقتان الىستاپ قالعانىمىز راس, ەندى قايتادان قازاققا جات اسىرەڭكىلىكتى, جامان ادەتتەردى قويساق ەكەن.
جۇما كۇندەرى ورىمدەي جاستاردىڭ مەشىتتىڭ ماڭىنا سىيماي جۇرگەنىن كورگەندە ولاردىڭ جۇمىسى مەن ساباعى قايدا ەكەن دەپ ويلايسىڭ. ءتىپتى كەيبىرى مەكتەپ وقۋشىلارى ەكەنىن دە بايقاۋعا بولادى.
دىنگە قۇرمەتپەن قارايمىن. مەن – مۇسىلمانشا جوعارى ءبىلىم العان, مەشىت ۇستاپ, قۇران ۇيرەنگەن مولدانىڭ نەمەرەسىمىن. سوناۋ 80-جىلدارى اراب ەلدەرىنىڭ بىرىندە ءبىراز جىل قىزمەت ىستەپ, ازداپ ءتىلىن دە مەڭگەرگەنمىن. سول ەلدىڭ حالقى نەگىزىنەن بىرەگەي, ادەتتەگىدەي كيىنەدى. ال ءبىزدىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىمىز, كەرىسىنشە, حالقىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان, كوزگە جات, بەت جاۋىپ, باس وراپ, ءتۇرى دە ءتۇسى دە ۇيلەسپەيتىن كيىمدەردى ءجيى كيەتىن بولىپ بارادى. بۇل كورىنىس ويلانتادى, ءداستۇر مەن قازىرگى زامان ءسانىنىڭ اراسىندا كۇردەلى شەكارا بارىن تۇسىنەسىڭ. وسىلاردى كورگەندە «اتىڭ شىقپاسا جەر ورتە» دەگەن ماقال ويعا ورالا بەرەدى. جاستارىمىزدى دۇمشە دىنشىلدىك پەن ءدىني راديكاليزمنەن تەك جان-جاقتى ءبىلىم ساقتاپ قالا الادى دەپ ەسەپتەيمىن.
ءتىل جويىلسا, ۇلت تا جويىلادى. ۇلتى جوق مەملەكەتتە تەرەڭ تامىرلى تاريح تا بولمايدى. قاي مەملەكەتتىڭ دە نەگىزى – حالقى مەن مەملەكەتتىك ءتىلى. كوپ ەتنوستى مەملەكەتتەردە سول ۇلتتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنە قولداۋ كورسەتىلمەسە, ولار السىرەيدى. الدىمەن اتى-جوندەرى ساقتالادى, كەيىن ءتىلى مەن مادەنيەتى, ءدىنى السىرەيدى, ال سوڭىندا ۇلت تەك اتىن عانا ساقتاپ, اقىرىندا جويىلادى.
ءبىز – ءوز ءدىنىمىز بەن تىلىمىزگە عانا ەمەس, بارلىق وتانداستارىمىزعا جاعداي جاساپ وتىرعان ەلمىز. قازىر كوپتەگەن جاستارىمىز ءۇش, ءتىپتى ودان دا كوپ تىلدەردى يگەرگەن. انا ءتىلىمىزدى, ياعني مەملەكەتتىك ءتىلدى تولىق مەڭگەرمەگەن جاستارعا اتا-اناسى مەن ورتاسى قولداۋ كورسەتسە, شەتەل ءتىلىن يگەرگەن ادام ءۇشىن ورتاق ءتىلدى مەڭگەرۋ قيىندىق تۋدىرمايدى.
ءبىر كەزدە رەسەيدە كەيبىر ادامدار فرانتسۋز تىلىندە سويلەگەندى ماقتان تۇتاتىن. قازىر بىزدە دە ورىس تىلىندە سويلەگەندى دارەجە كورەتىندەر بار. قازاقستان حالقىنىڭ باسىم بولىگى ورىس ءتىلىن بىلەدى, بۇل دا – ءبىر بايلىعىمىز. دەگەنمەن الدىمەن ءوزىڭدى, ۇلتىڭدى, ءتىلىڭدى سىيلاي ءبىلۋىمىز كەرەك. قازاقتار قازاقپەن ءوز تىلىندە سويلەسەتىن ۋاقىت بولدى.
ءبىلىمدى, ەڭبەكقور, وتانسۇيگىش ۇلتجاندى جاستاردى تاربيەلەۋ ەل بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. جاستار وسى قاسيەتتەرگە يە بولۋ ءۇشىن عالامتوردان العان بىلىمىنەن بولەك, عىلىمي, ادەبي, تاريحي جانە مادەني سالالارداعى كىتاپتاردى دا پايدالانۋ كەرەكتىگىن تۇسىنۋگە ءتيىس. تەك جان-جاقتى دامىعان ادام وزىنە دە, ورتاعا دا, وتانعا دا ءتيىمدى جانە پايدالى قىزمەت كورسەتە الادى.
ءبىر قۋانىشتى جايت – بۇگىنگى جاستار بىلىمگە قۇشتار ءارى بەلسەندى. كوبى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي ويلاي بىلەدى جانە «ۇكىمەت ماعان نە بەرەدى؟» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. وسكەلەڭ ۇرپاق جەكە كاسىپكەرلىككە بەيىم, جاڭا تەحنولوگيالار مەن تەحنيكانى تەز مەڭگەرەدى. ماماندىق تاڭداۋدا دا ەلەۋلى وزگەرىس بايقالادى: جاستار زاماناۋي سۇرانىسقا يە, بولاشاعى زور ماماندىقتارعا بەت بۇرىپ جاتىر.
پرەزيدەنتىمىز جاريالاعان «جاڭا قازاقستان» يدەياسى جاستارعا قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر. وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وتكەن ايدا جاساعان ماڭىزدى حالىقارالىق ءىسساپارلارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى بەدەلىن ايقىنداپ بەردى. اقش باسشىسى دونالد ترامپتىڭ شاقىرۋىمەن ۆاشينگتونعا ساپارى بارىسىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا كورسەتىلگەن جوعارى قۇرمەت قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءرولىن ايقىندايدى. سول ساپاردا بىرنەشە ميلليارد دوللار كولەمىندەگى ستراتەگيالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قاتىناستار جاڭا ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. امەريكادان ورالعاننان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ شاقىرۋىمەن ماسكەۋگە مەملەكەتتىك ساپارمەن بارىپ قايتتى. قۇداي قوسقان كورشىلەرىمىزدىڭ قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا كورسەتكەن دوستىق جىلى ىقىلاسىن اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى, كورسەتتى. وزبەكستان, قىرعىزستانعا بارعان ساپارلارىندا دا ەلدەر اراسىندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سان قىرلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى كوزدەيتىن, پاراساتتى جانە باتىل ساياساتىن جوعارى باعالاپ, قولداۋىمىز قاجەت.
ەندىگى ماقسات – وسى مۇمكىندىكتەردى ۇتىمدى جانە ءتيىمدى پايدالانىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا باعىتتالعان جاڭا قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋ. ء«بىزدىڭ تاريح – بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى ءالى جۇپ-جۇقا بىراق تاعى», دەپ ايگىلى قادىر مىرزا ءالى اقىن ايتقانداي, جازىلماعان, جازىلعانى وقىلماعان, بۇرمالانعان, ءتىپتى قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتقان تاريحىمىزدىڭ تەرەڭ ەكەنىن, تاريحي اقيقاتتى وسكەلەڭ ۇرپاق ءبىلۋى كەرەك. ء«بىز قازاقپىز» اتتى ولەڭىمدەگى:
«تاريحىمىز تەرەڭنەن باستالاتىن,
جالعاستى, كەزى ءبىتىپ بوس قالاتىن.
جەتەمىز ءالى تالاي بەلەستەرگە,
ءبىز قازاقپىز, قازاقپىز, ساسپا, حالقىم!»
دەگەن جولدار وسىنداي ويدان تۋعان ەدى.
جاستارىمىز الەم ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن وقىپ قانا قويماي, ءوزىمىزدىڭ ادەبيەتىمىزبەن دە سۋسىنداسا, وزىنە جانە ومىرگە قاجەت رۋحاني بايلىققا قول جەتكىزەر ەدى. بۇل جەردە قالامگەرلەرىمىزدىڭ ايلار, ءتىپتى جىلدار بويى وتىرىپ جازعان ەڭبەكتەرىن كەيدە جاريالاۋعا كومەك ىزدەپ, قىسىلىپ قالاتىنى دا – ويلاندىراتىن جاعداي. مۇنداي قيىندىق مادەنيەت سالاسىندا دا ءالى از ەمەس, ال ولاردىڭ شەشىمدەرى – ۋاقىت ەنشىسىندە.
اتى بار دا زاتى جوق كۇيدە بولعان عىلىم اكادەمياسىنىڭ قايتادان ءوز ورنىنا ورالۋى كوڭىل قۋانتادى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى قانىش يمانتاي ۇلى قۇرعان عىلىمنىڭ قاراشاڭىراعىنان حالىقتىڭ كۇتەرى كوپ.
مۇنىڭ ءبارى مەنىڭ جەكە پىكىرىم عانا. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, قازاقتا «بىرەۋ كەلىپ, بىرەۋدىڭ قازانىنا اس سالمايدى» دەگەن ماعىنالى ءسوز بار. ءار ادام, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاق, ءوز باقىتىن الدىمەن ءوزى ىزدەۋگە ءتيىس. ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان, مۇمكىندىگى مول حالىقپىز. ءبىز باقىتتىمىز!
باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, ءماجىلىس دەپۋتاتى,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى
