ارحيۆ تەك قۇجاتتار ساقتالاتىن قويما ەمەس. ول – ۇلتتىڭ مۇرات-مۇددەسىمەن قاتار تىنىس الىپ جاتقان ءتىرى ورگانيزم, حالقىمىزدىڭ وشپەس جادى, وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعاپ تۇرعان التىن كوپىر. ءارحيۆسىز تاريح جوق, ال تاريحسىز العا جىلجۋ جوق. دەمەك ارحيۆ ءىسىنىڭ قوعامداعى ورنى مەن ءرولىن باعالاۋ قاي كەزدە دە ماڭىزدى.
استانا ءارحيۆىنىڭ تاريحى مەن ەلوردا تاعدىرى – ەنشىسى بولىنبەگەن ەگىز ۇعىم. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا جاس مەملەكەت ءوزىنىڭ جاڭا استاناسىن تۇرعىزۋعا كىرىسكەندە, شاعىن قۇراممەن قالىپتاسقان ەلوردالىق ارحيۆ ۇجىمى دا ءوزىنىڭ ومىرلىك ميسسياسىن باستاعان. اقمولا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتى اقمولا قالاسى اكىمىنىڭ 1995 جىلدىڭ 23 قاراشاسىنداعى № 3-1-120 شەشىمىمەن تسەلينوگراد وبلىستىق اكىمدىگى باسشىسىنىڭ 1992 جىلعى 3 ساۋىردەگى №17 شەشىمى نەگىزىندە قالا اۋماعىندا ورنالاسقان مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار قۇجاتتارىن مەنشىك تۇرىنە قاراماستان مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ جانە پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلدى. اقمولا وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى مازمۇنىنا قاراي توپتاستىرىلىپ قالالىق, وبلىستىق ارحيۆتەرگە ءبولىنىپ, قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى كوكشەتاۋ قالاسىندا قايتا قۇرىلعان اقمولا وبلىستىق ارحيۆىنە جىبەرىلدى, ال قالالىق ارحيۆ قورى العاشىندا 40 مىڭنان اسا ساقتاۋ بىرلىگىنەن قۇرالدى.
العاشقى كەزدەرى ءبارى دە قاراپايىم جاي جۇمىستاردان باستالدى: قۇجاتتار از, ورىن مەن جاعداي شەكتەۋلى, بىراق ارحيۆشىلەردىڭ جۇرەگىندە ءبىر عانا ۇستانىم بار ەدى. ول – «بۇگىنگى كۇن ەرتەڭ تاريحقا اينالادى» دەگەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋىندايتىن سەنىم. سول سەنىمنىڭ ارقاسىندا عانا ولار قاعاز بەتىندەگى ءاربىر جازبانى, ءاربىر ءموردى مۇقيات تىركەپ, كەلەشەككە اماناتتاپ كەلەدى. ۋاقىت وتە كەلە ارحيۆ قورلارى مولايدى. قازىرگى ۋاقىتتا 411 مىڭنان استام ساقتاۋ بىرلىگىندە قالانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ كۋالىكتەرى جيناقتالدى. ءار قۇجات – كوشەلەردىڭ العاشقى سىزىعىنان باستاپ, ەلوردانىڭ بۇگىنگى بەينەسىنە دەيىنگى ساتتەردى پاش ەتەتىن شاعىن تاريحقا, بولاشاققا باعدار بولاتىن ەسكىرمەس ەستى ەستەلىككە اينالدى. مۇنداعى قۇندى مۇراعات قورى تەك اقپارات بەرۋمەن شەكتەلىپ قالمايتىن, ادام ەڭبەگى مەن سەنىمىنىڭ شىنايى بولمىسىن تانىتاتىن قۇندىلىق دەڭگەيىندە قابىلداندى.
قورداعى ءاربىر قۇجات, ءاربىر جيناق – تاريحشىلار مەن جازۋشىلارعا, جاس زەرتتەۋشىلەرگە, قالا تۇرعىندارىنا باعا جەتپەس قازىنا سيپاتىندا قىزمەت كورسەتتى. مىسالى, ارحيۆ قورىندا ساقتالعان قۇجاتتار ارقىلى ەلوردانىڭ العاشقى كوشەلەرىنىڭ قالاي سالىنعانىن, العاشقى مەكتەپتەر مەن مەكەمەلەردىڭ اشىلۋ ساتتەرىن, قالاداعى مادەني ءومىردىڭ قالاي وربىگەنىن باستان-اياق تۇگەل تانىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك مول. تاريحي تۇلعالاردىڭ جەكە ارحيۆتەرى دە زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن اسا ءبىر قىمبات دەرەك كوزىنە اينالدى. سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالار, سۋرەتتەر, بەينەماتەريالدار – ارقايسىسى وتكەننىڭ ءۇنىن ۇزبەي جەتكىزەتىن ەستەلىكتەر شوعىرىن قۇرايدى. ۋاقىت وتە كەلە ارحيۆ قورلارىنىڭ مولايۋى قالانىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن, ەلدىڭ رۋحاني دامۋىن تانىپ-بىلۋگە كەڭىنەن جول اشتى. بۇل ءاربىر كەلۋشىگە, ءاربىر زەرتتەۋشىنىڭ ءوز ورنى مەن ۋاقىتىن تابا بىلۋىنە ايتارلىقتاي كومەگىن تيگىزدى. جىل سايىن ارحيۆتە «اشىق ەسىك كۇندەرى» وتكىزىلەدى. قالا تاريحىنان سىر شەرتەتىن تاريحي-قۇجاتتىق كورمەلەر قالانىڭ ءىرى ساۋدا كەشەندەرىندە, اۋەجاي, تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ زالدارىندا, «بايتەرەك» مونۋمەنتى الاڭىندا كورسەتىلىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار استانالىق ءارحيۆتىڭ حالىقارالىق ءرولى دە كەيىنگى جىلدارى ارتا تۇسكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بىزگە شەتەلدەردەن دە وتىنىشپەن كەلىپ جاتاتىن ازاماتتار از ەمەس. الىس, جاقىن شەتەل ارحيۆتەرىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اسىرىلا باستادى, ءوزارا كاسىبي تاجىريبە الماسۋ داستۇرگە اينالدى. استانا ءارحيۆىنىڭ قورىندا قالا تاريحىنا قاتىستى ومبى, تومسك, پودولسك ارحيۆتەرىنەن, تاتارستان, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ارحيۆتەرىنەن ماعلۇماتتار جيناقتالعان.
جاس مامانداردىڭ جاڭا بۋىنى تاربيەلەنىپ, اعا بۋىننىڭ مەكتەبى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. جىل سايىن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ, استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى. بۇل جەتىستىكتەردىڭ ءبارى ءارحيۆشىنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
قاعازعا تۇسكەن ءاربىر قۇجات وتكەننىڭ اماناتى ەكەنى ءسوزسىز. بىراق بۇگىنگى ۇرپاق ونى تەك شاڭ باسقان سورەلەردەن ەمەس, تسيفرلىق كەڭىستىكتەن تاپقاندى قالايدى. بۇگىندە قوعامنىڭ بارلىق سالاسى تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا بەيىمدەلۋدە. كەيىنگى جىلدارى استانا ارحيۆىندە «ەلەكتروندىق ارحيۆ» جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. قانشاما ساقتاۋ بىرلىگى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلىپ, ءاربىر قۇجات جاڭاشا مانگە يە بولدى. ەندى ارحيۆكە كەلمەي-اق, ونلاين تاپسىرىس بەرىپ, قاجەتتى دەرەكتى الىستان قاراۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل قولجەتىمدىلىك جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, تاريحقا دەگەن ىنتا-ىقىلاستى ارتتىردى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ۇلتتىق مۇرانى ساقتاپ, ونى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ – بولاشاققا جاسالعان ينۆەستيتسيا», دەدى. وسى تۇرعىدان بولاشاققا كوز سالساق, زاماناۋي تەحنولوگيالار ءارحيۆتىڭ قىزمەتىندە قازىردىڭ وزىندە شەشۋشى ءرول اتقارا باستادى. ميلليونداعان قۇجات اراسىنان ىزدەگەن دەرەكتى ءبىر ساتتە تابۋ, بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە قاتىستى زاڭدىلىقتاردى تالداۋ, تاريحتى جاڭا قىرىنان ءتۇسىندىرۋ – وسىنىڭ ءبارى سونداي وزىق تەحنولوگيالار كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ارحيۆ ىسىنە ەنۋى الداعى ۋاقىتتا بۇل سالادا وڭ وزگەرىستەرگە جول اشىلاتىنىن ايعاقتايدى. ول قۇجاتتاردى اۆتوماتتى تۇردە سۇرىپتاپ, ءماتىندى تانۋعا, دەرەكتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى تابۋعا كومەكتەسەدى. ياعني ارحيۆ بولاشاعى تەك وتكەندى ساقتاۋمەن شەكتەلمەي, جاڭا ءبىلىم وندىرەتىن, زەرتتەۋ مەن شىعارماشىلىققا جول اشاتىن ۇلكەن زەرتحانانىڭ قىزمەتى بيىگىنە دەيىن كوتەرىلەدى.
قازىر ەلەكتروندىق كاتالوگتەر جاساقتالىپ, ينتەرنەت ارقىلى ىزدەۋ مۇمكىندىگى كەڭەيتىلۋدە. سونىمەن قاتار ارحيۆ ازاماتتاردىڭ قاشىقتان انىقتاما الۋىن قامتاماسىز ەتەدى. كەڭەس بەرۋ قىزمەتىن دە تياناقتى اتقارىپ وتىر. ياعني استانا ءارحيۆى ءداستۇرلى قاعاز قۇجاتتار قويماسىنان جاڭا ۇلگىدەگى اقپاراتتىق ورتالىققا اينالدى. «ارحيۆ-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قۇجاتتاردى سكانەرلەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرىن جاساۋدىڭ زاماناۋي قۇرىلعىلارىن ساتىپ الدى. وسىلاي ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ ءىسى جولعا قويىلدى. ەسكىرگەن, ب ۇلىنگەن قۇجاتتاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.
ارينە, ارحيۆ ءىسىن تسيفرلاندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, جۇزدەگەن مىڭ قۇجاتتى تسيفرلىق فورماتقا كوشىرۋ – ۇلكەن ءتوزىم مەن تاباندىلىقتى قاجەت ەتەتىن ءىس. مۇنداي قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ول ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ, حالىقارالىق تاجىريبە الماسۋ جانە مامانداردى دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار استانا ءارحيۆىنىڭ كەلەشەكتە جۇزەگە اسىرىلاتىن نەگىزگى باعىتتارىنا, ياعني ۇلتتىق ەلەكتروندىق ارحيۆ جۇيەسىنە تولىق ينتەگراتسيالانۋ, قورلاردى تولىق تسيفرلاندىرۋ, ەلەكتروندىق دەرەكتەر بازاسىن جەتىلدىرۋ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ, جاساندى ينتەللەكت پەن Big Data تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ ارقىلى قۇجاتتاردى جۇيەلەۋ, ۆيرتۋالدى كورمەلەر مەن ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن كەڭەيتۋ, حالىقارالىق ارحيۆتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرۋ قاجەت. مىنە, وسىنداي وڭ قادامدار جاساۋ ارقىلى ارحيۆ الداعى ۋاقىتتا زاماناۋي عىلىمي جانە مادەني ورتالىق دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى دەپ سەنەمىز.
عازيزا يساحان,
ارحيۆ ءىسىنىڭ ۇزدىگى
