يكرام ادىربەكوۆ: دەكلاراتسيا ەل تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى

– يكرام ادىربەك ۇلى, بيىل ەلىمىزدىڭ مەم­لە­كەت­تىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەك­لا­را­تسيانىڭ قابىل­دان­عا­نى­نا 35 جىل تولادى. سول كەزدەگى ەلدىڭ سايا­سي احۋالىنا ۇڭىلسەك, اتالعان دەكلا­راتسيا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىرگە­تاسىن قالاعان العاشقى قۇقىقتىق اكت ەدى. وسى تاريحي قۇجاتتىڭ ءمانى مەن ماڭى­زىن ءسىز قالاي باعالايسىز؟

– قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى ەلىمىز­دىڭ تولىققاندى تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالۋ جولىنداعى العاشقى ءارى اسا ماڭىزدى قۇقىقتىق نەگىز بولدى. ءارى باتىل جانە رەسمي كەڭەس جۇيەسى اياسىندا بولسا دا, رەسپۋبليكا ءوز زاڭدارىن قا­بىلداۋعا, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋگە قۇقىعى بار ەكەنىن جا­ريا ەتتى. دەكلاراتسيادا قازاقستان كونستي­تۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ رەسپۋبليكا ايماعىندا ۇستەمدىلىگى بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار ەلى­مىز ءوز تابيعي رەسۋرس­تارى مەن ەكو­نوميكالىق-الەۋمەتتىك الەۋە­­تىنە تولىق يە ەكەنىن جاريالادى. ۇلتتىق مادەنيەت, ءتىل, ءدىن ماسەلەلەرىندە دەربەس سايا­سات جۇرگىزەتىنىن مالىمدەدى. رەسپۋبليكامىز باسقا مەملەكەتتەرمەن تىكەلەي حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ۇمتى­لا­تىنىن ءبىلدىردى. بۇل كەيىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولۋعا جول اشتى. ەل تاريحىندا تۇڭ­عىش رەت دەموكراتيالىق قۇقىقتىق مەم­لەكەت قۇرۋ ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى ماقسا­تى رەتىندە جاريالاندى. سول ارقى­لى ەلدە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتا­سۋىنا نەگىز قالاندى. 1991 جىلى 16 جەل­­توقسانداعى «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ وسى دەكلاراتسيا نەگىزىندە قابىلدان­دى. ياعني بۇل قۇجات قازاقستاننىڭ شىنايى تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنا اپاراتىن قۇقىقتىق جانە ساياسي ىرگەتاسى ىسپەتتى. سونىمەن قاتار ەگەمەندىكتىڭ العاشقى باتىل قادامى بولعان دەموكراتيا حالىق اراسىندا ۇلتتىق سانا-سەزىمدى وياتتى, ازاماتتاردىڭ ەل تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىردى. ەلىمىزدىڭ تولىق تاۋەلسىز مەملەكەت بولاتىنىنا دەگەن سەنىمدى نىعايتتى. سول سەبەپتەن 25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ۇلت, مەملەكەت تاريحىنداعى ورنى, ماڭىزى ەرەكشە.

– ەگەمەن ەل بولعاننان كەيىن ەڭ الدىمەن سىرتقى ساياسات دەربەستىگىنە قول جەتكىزدىك. سول العاشقى جىلدارى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىم باعىتتارى قانداي بولدى؟

– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قازاق­ستاننىڭ حالىقارالىق ارەنادا ورتادا تانىلۋى, مويىن­دالۋى, ورنىعۋى, بەيبىت ءارى كوپ­ۆەكتورلى سىرتقى سايا­سات جۇرگىزۋى نەگىزگى ماقسات بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1991–1993 جىلدارى ەلىمىزدى الەمنىڭ جۇزدەن اسا ەلى رەسمي تانىپ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا نيەت ءبىلدىردى. ال قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا 1992 جىلى 2 ناۋ­رىزدا مۇشە بولىپ قابىلداندى. سونىمەن قاتار الەمدەگى بەدەلدى, ىقپالدى ين­ۆەستيتسيالىق مۇم­كىن­دىكتەرى جوعارى ەلدەردە قازاق­ستاننىڭ ەلشىلىكتەرى اشىلىپ, جۇمىس ىستەي باستادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ۇستاندى. ياعني باتىس, شىعىس, رەسەي, مۇسىلمان ەلدەرى, ازيا ەلدەرىمەن تەڭ دەڭگەيدە قارىم-قاتىناس ورناتۋدى ماقسات تۇتتى. 1991 جىلى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. 1994 جىلى ەلىمىز يادرولىق قارۋدان تولىق باس تارتتى. اسا قۋاتتى يادرولىق قارۋى بار ءتورتىنشى ەل بولا تۇرا, بەيبىت جولدى تاڭدادىق. سول قادامى ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋ ۇستانۋدىڭ ۇلگى­سىنە اينالدى. حالىقارالىق قاۋىم­داستىقتىڭ قۇرمەتىنە, زور سەنىمىنە يە بولدى. مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى رەسەيمەن, قىتايمەن, ورتا ازيا ەلدەرىمەن بەيبىت جولمەن تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىقتى نەگىزگە الا وتىرىپ, ارنايى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, تولىق شەشىمگە قول جەتكىزدىك. شەكارا بويىندا بەيبىتشىلىك بەلدەۋىن ورناتا الدىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قىسقا مەرزىمدە رەسەي, قىتاي, اقش, ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار جولعا قويىلدى. سىرتقى سايا­ساتتا ەلگە شەت مەملەكەتتەردەن ينۆەس­تيتسيا تارتۋ باستى ماقساتقا اينالدى. ەلىمىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن يگەرۋگە بەلگىلى شەتەل كومپانيالارى تارتىلا باس­تادى. اتقارىلعان جۇمىستار مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قوعام­­داستىقتا بەيبىتشىل, جاۋاپتى جانە سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قالىپتاسۋىنا, جوعارى بەدەلگە يە بولۋىنا جول اشتى. وسىنداي اۋقىمدى ماڭىزدى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلدىڭ دەربەس كاسىبي ديپلوماتيالىق جۇيەسى قالىپتاستى.

العاشىندا كەڭەس وداعىنىڭ ديپ­لوماتيالىق سالاسىندا قىز­مەتتە جۇر­گەن تاجىريبەلى ۇلت­تىق كادرلار ەلگە شاقى­رىلىپ, جاۋاپتى لاۋازىمدارعا تاعايىن­دالدى. ولاردىڭ تاۋەلسىز مەملە­كەتىمىز­دىڭ ديپ­لوماتيالىق الەۋەتىن, دارەجە­سىن, كاسى­بيلىگىن ارتتىرۋعا قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز.

– قىتايداعى ەلشى رەتىندە ءسىز اي­ماقتىق ساياسات پەن ەكونوميكا باعى­تىندا دا بەلسەندى جۇمىس ىستەدىڭىز. سول كەزەڭنەن ەستە قالعان ماڭىزدى وقيعالاردى ەسكە ءبىر تۇسىرسەڭىز.

– وتكەندى ەسكە الساق, مەن شىندى­عىندا 2007–2011 جىلدارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا قازاقستاننىڭ توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىن اتقار­دىم. سول ەلدەگى جانە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كوپتەگەن ماڭىزدى وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدىم. بۇل كەزەڭ قىتايدىڭ الەمدىك ارەنادا بەدەلىنىڭ ارتىپ, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋى­مەن ەرەكشەلەنەدى.

2008 جىلى قىتاي العاش رەت جازعى وليمپيا ويىندارىن وتكىزدى. ەلىمىز وسى بەيجىڭدەگى جازعى وليمپيادانىڭ تابىس­تى دا ءساتتى وتۋىنە ەرەكشە قول­­داۋ كورسەتتى. ونى بۇكىل قىتاي حالقى جوعارى باعالادى, ريزا­شى­لىعىن ءبىل­دىر­دى. 2010 جىلى 1 مامىر–30 قازان ارالى­عىندا شانحايدا دۇنيەجۇزىلىك كورمە ۇيىمداستىرىلدى. وعان 192 مەملەكەت قاتىستى. وعان ادامزات تاريحىن­داعى ەڭ ءىرى حالىق­ارالىق كورمە بولدى دەگەن باعا بەرىل­دى. ەلىمىز بۇل كورمەگە «قازاقستان – بولا­شاقتىڭ ەنەرگياسى» دەگەن ۇرانمەن قاتى­سىپ, ەلدىڭ جەتىستىكتەرى مەن بولاشاق الەۋە­تىن 7 ميل­ليوننان اسا كەلۋشىلەرگە تانىستىردى.

قىتاي مەن قازاقستان ىشكى تۇتىنۋ نارىعىنا باسا نازار اۋدارۋعا كوشتى. قارجىلىق داعدا­رىس­­تان زارداپسىز جاڭا تاجىريبە جيناقتاپ شىققان قىتاي كوم­پانيا­لارى قازاقستاننىڭ مۇناي-ونەركاسىپ سالالارىنا قىزى­عۋ­شىلىق تانىتىپ, كولەم­دى ينۆەس­تي­تسيا سالا باستادى. ەلشىلىك ءار­دايىم ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىردى. ءتيىستى مەم­لەكەتتىك ورگاندارمەن ناقتى جۇمىس جۇرگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2011 جىلى قازاقستان مەن قىتاي ۇكى­مەت­تەرى اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىنىڭ ساپاسىن قور­عاۋ تۋرالى العاشقى رەسمي كەلى­سىمگە قول قويىلدى. قىتاي مەم­لەكەتى باسقا كورشى ەلدەرمەن ترانسشەكارالىق وزەندەرگە بايلانىستى قۇجاتتارعا قول قويۋعا اسىقپايتىنىن بايقاساق, بۇل – وڭدى جەتىستىك. ەندىگى ماقسات – سول وزەندەردەگى سۋدى ءبولىسۋ تۋرا­لى قۇجاتقا قول قويۋ. وسى باعىتتا بەلسەن­دى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جات­قانى بەلگىلى.

– ءسىز سەناتتا جۇمىس ىستە­گەن جىلدارى حالىقارالىق قاتى­­ناستار مەن قاۋىپسىزدىك ماسە­­­لەلەرىنە دە ارا­لاس­تىڭىز. تاۋەلسىز ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك ساياساتى قالاي قالىپتاستى؟

– كونستي­تۋتسياعا سايكەس, حالىقارالىق كەلىسىم­دەر مەن شارتتاردى بەكىتۋ, راتيفيكاتسيالاۋ – پارلامەنتتىڭ, سونىڭ ىشىندە سەناتتىڭ دا مىندەتى. سونى­مەن قاتار حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارقىلى پارلامەنت­تىك ديپ­لو­ماتيانى جۇرگىزەدى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە قازاق­ستاننىڭ بەيبىت باستامالارى مەن سىرتقى ساياسي ۇستانىمدارىن حالىقارالىق مىنبەردە ناسيحات­­­تاۋ­عا مۇمكىندىك پايدا بولادى. مىسالى, مەن جەتەكشىلىك ەتكەن سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى, سەناتورلار زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىمەن بىرگە تۇراقتى تۇردە تمد پارلامەنتتىك اسسامب­­لەيا­سى­نىڭ, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسەمبلەياسىنىڭ جانە تاعى باسقا حالىقارالىق پارلامەنتتىك ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ وتىردى. سول ۇيىمداردا ەلدىڭ مۇددەسىن قورعاپ, بەدەلىن, ىقپالىن ارتتىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوستى.

– بۇگىندە ءسىز – تۇركى مەملە­كەت­تە­رى ۇيىمى اقساقال­دار كەڭەسىنىڭ مۇ­شەسىسىز. تۇركى ىنتى­ماقتاستىعىنىڭ دامۋى قا­زاقستان ءۇشىن نەنى بىلدىرەدى دەپ سا­ناي­­سىز؟

– تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى – ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن تاريحي, مادەني, سايا­سي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەرەكشە ماڭىزدى حالىقارالىق ۇيىم. ەلىمىز – وسى ۇيىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە بەل­سەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى. بولاشاقتاعى ۇيىمنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەدى. ويتكەنى قازاقستان حالقى – تۇركى دۇنيەسىنىڭ اجىراماس بولىگى. ورتاق ءتىل, ءدىن, ادەت-عۇرىپ پەن تاريحي تەرەڭ تامىر ۇلتىمىزدى باسقا تۇركى ەلدەرىمەن رۋحاني جانە مادەني تۇرعىدا جاقىنداستىرادى, باۋىرلاس حالىق رەتىندە قاراستىرادى. سول سەبەپتەن دە ەلىمىزدىڭ سىرتقى سايا­ساتىندا تۇركى ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيا­سى ماڭىزدى باعىتتىڭ ءبىرى رەتىندە ا­يقىندالعان. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى بالاما ديپلوماتيالىق پلاتفورما رەتىندە رەسەي, قىتاي مەملەكەتتەرىمەن, باتىس ەلدەرمەن اراداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. بۇگىندە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جالپى نارىعى 160 ميلليون ادامنان استى. بۇل – قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن تۇتىنۋ ايماعى نارىعى, ينۆەستيتسيالىق الەۋەت, جاڭا مۇمكىندىك باعدار. اسىرەسە تۇركى مەملەكەتتەرى اياسىندا ترانسكاسپيلىك حالىقارالىق ورتالىق ءدالىزدىڭ بولاشا­عى زور. بۇل ترانسپورتتىق-ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ ەلىمىزدە دامۋى­­نا ايرىقشا سەرپىن بەرەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

جاسۇلان سەيىلحان,

«Egemen Qazaqstan»