قازاق تۋرالى تاجىك قالامگەرلەرى نە جازدى؟

1956 جىلدىڭ 10 ماۋسىم كۇنى «توچيكيستوني سوۆەتي» (تاجىكستان كە­ڭەسى) گازەتىندە «اباي تۋرالى رومان» اتتى ماتەريال جارىق كورىپتى. اتاحون سايفۋللاەۆ ماقالاسىن: «بەلگىلى قازاق جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ – «اباي» اتتى اتاقتى روماننىڭ اۆتورى. بۇل شىعارما قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆقا ارنالعان. جازۋشىنىڭ اتالعان شىعارماسى تاجىكستاندا دا بەلگىلى, بىرنەشە جىلدان بەرى رومان تۋرالى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلەدى», دەپ باستاپ, «اباي جولى» رومانىن قازاق ادەبيەتىنىڭ ەڭ ۇلى شىعارماسى رەتىندە باعالايدى. اۆتور مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋىندىنى جازۋ جولىنداعى ۇزاق جىلعى ەڭبەگىن ايتا كەلىپ, بۇل رومان-ەپوپەيا قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ءومىر جولىنا, رۋحاني قالىپتاسۋىنا, اعارتۋشىلىق جانە ازاماتتىق كۇرەسىنە ارنالعان تاريحي-كوركەم شىعارما ەكەنىنە توقتالادى. سايفۋللاەۆ اۋەزوۆ بۇل تۋىندىنى جازۋعا 1937 جىلدان كىرىسكەنى تۋرالى ويدى دا العا تارتقان.

ءبىزدىڭ بىلۋىمىزدە مۇحتار اۋەزوۆ 1936 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە اباي تۋ­رالى ەكى تومدىق رومان جازۋ جوسپارى­ بار ەكەنىن مالىمدەپ, ونىڭ العاشقى كىتا­بى «تەلعارا» دەپ اتالاتىنىن ايتقان بولاتىن. قالامگەر ەكى انانىڭ ورتاسىندا تەل وسكەن ابايدى «تەلعارا» دەپ الىپ, ونىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ ادەبيەتى ءھام ما­دەنيەتىنەن تەڭ دارەجەدە سۋسىنداعا­نىن كور­سەتۋدى ماقسات تۇتتى. دەسە دە, كەيىن رومان­داردىڭ العاشقى ەكى تومى «اباي», ءۇشىن­شىسى «اباي اعا» دەپ اتالىپ, ەڭ سو­ڭىن­­­دا ءتورت تومدىق ەپوپەيا ءبىرتۇتاس «اباي جو­لى» دەگەن اتاۋىمەن جارىق كورەدى.

سايفوللاەۆتىڭ پىكىرىنشە, ابايدىڭ تۇلعاسىن تەك ادەبي وبراز رەتىندە عانا قاراۋعا بولمايدى. اباي – تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ وكىلى, قوعامدىق سانانىڭ ويانۋىنا ىقپال ەتكەن قايراتكەر. سونداي-اق اۆتور بۇل رومان تاجىك جۇرتشىلىعىنا كەڭ تانىلعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, اۋەزوۆتى بوريس گودۋنوۆتىڭ ادەبي بەينەسىن جا­ساعان پۋشكينمەن شەندەستىرىپ, ابايدىڭ بەينەسىن جاساۋدا حالىق ومىرىمەن بىتە قايناسىپ جاتقان تۇلعانى جازعانىن, وسىلاي تاريحي ساحناعا ۇلتتىڭ تاعدىرىمەن تىعىز بايلانىستى ۇلى تۇلعانى الىپ شىققانىن جەرىنە جەتكىزە جازعان.

قالاي دەگەنمەن, بۇل ماقالا قازاق حالقى ءۇشىن وسىدان 69 جىل بۇرىن تاجىك باسىلىمىندا جارىق كورۋىمەن قۇندى. بىرىنشىدەن, كەڭەستىك داۋىردەگى كورشىلەس ەلدەردىڭ ۇلتتىق ادەبيەتى ءوزارا ناسيحاتتالىپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى مادەني-رۋحاني بايلانىستىڭ كەڭ ءورىس العانىن كورسەتەدى. تاجىك وقىرماندارى ءۇشىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى تۋرالى تانىمدىق ماقالا جاريالانۋى قازاق ادەبيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن تاجىك ۇلتىنا تانىستىرۋمەن قاتار, حالىقتار دوستىعى يدەياسىن دا بەكەمدەۋگە ىقپال ەتكەنى راس.

ال ەندى «ماوريف ۆا مادانيات» ء(«بىلىم جانە مادەنيەت») گازەتىنىڭ 1963 جىلدىڭ 6 قازانىنداعى سانىندا جارىق كورگەن «قازوقيستون دار ادابيەتي توچيك» («تاجىك ادەبيەتى قازاقستان تۋرا­لى») اتتى ماقالاعا قاراي ويىسساق.

اتاحون سايفۋللاەۆ «قازوقيستون دار ادابيەتي توچيك» اتتى ماقالاسىن قازاق پەن تاجىك حالىقتارىنىڭ دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ تامىرى كونە تاريحتان باستاۋ الاتىنىنان باستاپتى. «تاجىك پەن قازاق حالىقتارىنىڭ دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز, ورتالىق ازيانىڭ وزگە دە ۇلتتارى سياقتى, عاسىرلار بويى باسقىنشىلارعا قارسى ەرلىكپەن كۇرەس جۇرگىزىپ, ورتاق تاعدىردى باستان كەشتى. وسىنداي تاريحي وقيعالار دوستىق پەن ۇلتتىق داستۇر­لەر­دىڭ تەل دامۋىنا نەگىز سالىپ, ەكى حا­لىقتىڭ مادەني بايلانىستارى مەن ادەبي قارىم-قاتىناستارى قالىپتاستى. تاجىك پەن قازاق حالىقتارىنىڭ مادەني بايلانىستارىنىڭ العاشقى كەزەڭى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن پايدا بولسا, كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ەكىنشى كەزەڭ­نىڭ تىنىسى اشىلىپ, حالىقتاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىل­دى. بۇل كەزەڭ الدەقايدا رۋحاني باي­لانىستاردى كۇشەيتىپ, ناتيجەلى ءارى ناق­تى قادامدار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى», دەيدى.

اتاحون سايفۋللاەۆ ماقالاسىن وسىلاي ورە كەلىپ قازاق حالقىنا جىر ارناعان تاجىك اقىندارى سادريددين ايني, ابدۋسالوم دەحوتي, مۇحيددين امينزودالاردىڭ ەسىمدەرىن اتايدى. سوسىن, اقىن حابيب ءيۋسۋفيدىڭ ولەڭىن تۇتاستاي جاريالايدى. حابيب يۋسۋفي قازاق دالاسىن شولدەن تىلىمدەنگەن دالا رەتىندە سيپاتتاي كەلىپ (ەركىن اۋدارما):

ءۇن كەلدى,

كوڭىلدى اۋەزگە كومىلگەن,

جەل ەمەس,  ءان سالعان تەگىندە.

بۇل قازاق دالاسى شىرقاعان,

عاجاپ پەن عايىپتان توگىلگەن.

شوپاننىڭ مارقاسى تاباقتا بالبىراپ,

باكىلەر,  پىشاقتار سۇقتانا ەمىنگەن.

جامبىل دا ءبىر ءاندى باستادى زور ۇنمەن.

«سىر سۋىن قۇرساۋلاپ تەمىرمەن,

كەزدەسسە جاڭا ءبىر ومىرمەن.

ءاي, ارال! ءحالىڭ نە بولادى؟

سۋىڭدى بۇرامىز وزىڭنەن.

عالامات باق جاساپ شولىڭنەن,

تىكەن مەن سەكسەۋىل شىقسا ەگەر جەرىڭنەن,

ءبىز ونى ءجۇزىم مەن ماقتانىڭ,

باقشاسى جاسايمىز بەلىڭنەن.

ءاي, ارال! ال, سەنىڭ تاعدىرىڭ,

جەگىدەي جەيدى عوي مەنى دە!», دەيدى.

بۇل جەردە اقىننىڭ «سىرداريانى تەمىر قۇرساۋعا الىپ, سۋىمەن دالانى گۇلدەندىرەمىز» دەي وتىرىپ, ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداعانى ءبىزدى ويعا قالدىردى. حابيب ءيۋسۋفيدىڭ 1945 جىلى ۆارشاۆا ماڭىندا دۇنيە سالعانىن ەسكەرسەڭىز, بۇل ولەڭ سوعىس جىلدارىنا دەيىن جازىلعانىن بايقايسىز. سول كەزدىڭ وزىندە اقىن ارالدىڭ سۋى ازا­يىپ, تولقىندارى جاعانى سوققان الىپ تەڭىز جانسىز شولگە اينالاتىنىن ءدال بولجايدى. بىزدە بۇعان دەيىن ارالدىڭ ادامزاتتىق پروبلەماعا اينالعانىن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا عانا ايتىلا باستادى دەپ ويلاپ كەلدىك. سويتسەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن حابيب يۋسۋفي ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ەگىنشىلىك ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا اسەر ەتەتىنىن, ءشولدى گۇلدەتەمىز دەپ, كولدىڭ تۇبىنە جەتەرىمىزدى ءدال بولجاپ جىرلاپ كەتىپتى. 

حابيب يۋسۋفي ليريكالىق جانرداعى اقىن بولدى. ول ولەڭدەرىن كوبىنە عازال جانە رۋبايات فورماسىندا جازدى. 1936 جىلدان باستاپ العاشقى شىعارمالارى جاريالانىپ, 1939 جىلى «وتان اندەرى» اتتى ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. شىعارمالارىندا نەگىزىنەن وتان, حالىقتار دوستىعى, ماحاببات پەن ادالدىق تاقىرىپتارىن وزەك ەتكەن. اقىن­نىڭ ولەڭدەرى تاجىك تىلىندە شىعاتىن رەس­پۋبليكالىق «حاقيقاتي Ӯزبەكيستون», «توچيكيستوني سۋرح» گازەتتەرىندە جانە «باروي ادابيەتي سوتسياليستي» جۋرنالىندا جاريالانعان. حابيب يۋسۋفي ءوز شىعارماشىلىعىندا شىعىستىڭ كونە پوەتيكالىق فورمالارىن جاڭا مازمۇندا جەتكىزۋ ءۇشىن شەبەر قولدانا ءبىلدى. ول ۇنەمى جاڭا ولەڭ فورمالارى مەن كوركەمدىك تاسىلدەردى ىزدەستىرۋمەن اينالىستى. تاجىك ولەڭىنىڭ مەتريكاسىن جاڭارتىپ, تاجىك كەڭەس پوەزياسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. امال نە, تالانتتى اقىن سوعىس دالاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپتى.

سونداي-اق اتاحون سايفۋللاەۆ «قازوقيستون دار ادابيەتي توچيك» اتتى ماقا­لاسىندا بوقى راحيمزودا, مىرزا تۇر­سىنزادا, ابىلقاسىم لاحۋتي­لار­دىڭ قازاقتار تۋرالى جازعان تۋىندىلارىنا توقتالىپ: «قازاق جەرىنىڭ كورىنىستەرى مەن ونىڭ وكىلدەرى تاجىك اقىندارىنىڭ شىعارمالارىندا دا بەينەلەنگەن. ماسەلەن, م.تۇرسىنزادا مەن ا.دەحوتيدىڭ «وتان ءۇشىن» پوەماسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا قازاق حالقىنىڭ فاشيزمگە قارسى كۇرەسكە كوتەرىلگەن ءساتى سيپاتتالسا, م.ميرشاكاردىڭ ء«بىز پاميردەن كەلدىك» جانە م.ءراحيميدىڭ «ماسكەۋ ساپارىنىڭ داستانى» شىعارمالارىندا قازاقستاننىڭ كەيبىر قالا مەن اڭعارلارىنىڭ سۇلۋ تابيعاتى بەينەلەنگەن. ال ا.لاحۋتيدىڭ «باقىت پەرىسى» داستانىندا وقيعا كەڭىرەك ءورىلىپ, تاريحي سيپات الادى. ۇستاز لاحۋتي قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىن سۋرەتتەپ, جاس قازاق جىگىتى ءسابيت پەن ونىڭ سۇيىكتىسىنىڭ بەينەسىن جاسايدى. اقىن ءسابيت پەن شوعادونىڭ دوستىعىن مىسالعا الا وتىرىپ, قازاق پەن تاجىك حالىقتارىنىڭ رەۆوليۋتسيا وتىندا شىڭدالعان دوستىعى مەن ىنتىماعىن بەينەلەيدى» دەي كەلىپ, پروزاعا ويىسادى. تاجىكتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى س.اينيدىڭ «دوحۋندا» جانە «قۇلدار» روماندارىنداعى قازاق كەيىپ­كەرلەرى تۋرالى ايتا كەلىپ, فوتەح ءنيازيدىڭ ء«ىنىسىنىڭ كەگى» اتتى اڭگىمەدە تاجىك بالاسى ابدۋراحمون مەن قازاق بالاسى مۇقسان اتتى كەيىپكەرلەردىڭ دوستىعى تۋرالى تالداۋ جاسايدى. ابدۋراحمون مەن مۇقسان اراسىنداعى دوستىق وت پەن وقتىڭ, قان مەن تەردىڭ ىشىندە ءجۇرىپ نىعايىپ, سىننان وتەدى. ەكى جاس جاۋىنگەر دە ءوز حالقىنىڭ باتىرلىق رۋحىنىڭ ءرامىزى بولىپ سۋرەتتەلگەنىن ايتادى.

اتاحون سايفۋللاەۆ ماقالاسىن: «دەسەك تە تاجىك ادەبيەتىندە ازىرگە ەكى رەسپۋبليكانىڭ باۋىرمال دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىن تولىق قامتىپ كورسەتەتىن اسا ءىرى شىعارمالار از. وسىنداي تۋىندىلاردىڭ دۇنيەگە كەلۋى ءۇشىن تاجىكستان جازۋشىلار وداعى يگى باستاما كوتەرىپ, جاس قالامگەرلەردى قازاقستاننىڭ تىڭ جەرلەرىنە جىبەرىپ كەلەدى. سولاردىڭ ءبىرى قۇتبي قيرام قازاقتىڭ تىڭ يگەرۋ ايماقتارىنا ساپار شەگىپ قايتتى. تاجىك جازۋشىلارىنىڭ قازاقستانعا ساپارلارى جانە قازاق قالام­گەرلەرىنىڭ تاجىكستانعا ءجيى كەلۋى حال­قىمىزدىڭ ءومىرى مەن كۇرەسىن تەرەڭ قام­تيتىن جاڭا, مازمۇندى شىعارمالاردىڭ تۋىنا سەبەپ بولماق. سوندىقتان دا, وسىنداي بايلانىستاردىڭ كوبەيەرىنە ءۇمىت ەتەمىز», دەپ تۇيىندەيدى.

قوش. وزدەرىڭىز بايقاعانداي «توچي­كيستوني سوۆەتي» گازەتىندە جاريالانعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماسى تۋرالى «اباي تۋرالى رومان» جانە «ماوريف ۆا مادانيات» گازەتىندە جارىق كورگەن «تاجىك ادەبيەتى قازاقستان تۋرالى» اتتى ماقالالاردان مول دەرەككە قانىق­تىق. وسىدان 60–70 جىل بۇرىنعى قازاق پەن تاجىك ادەبيەتىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن بايانداعان, ءارى ءبىزدى تۋىندىلارىنا كەيىپكەر ەتىپ, ءبىز تۋرالى يگى ءسوز ايتقان تاجىك حالقىنىڭ قالامگەرلەرىنىڭ دوستىق كوڭىلىنە ريزا بولماسقا شارا جوق.