مەن بىردەن ورتالىق ازيا بولىمىنە قاتىستى كىتاپتاردى اقتارا باستادىم. كەنەت قولىما سىرتى ابدەن ەسكىرگەن, پاراقتارى سارعايعان سارى كىتاپ ءتۇستى. مىنە, قىزىق. كەڭەس وداعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنان اقپارات بەرەتىن بۇل ەڭبەكتە مۇستافا شوقايدىڭ سۋرەتى جاريالانىپتى.
الەم تاريحىنداعى ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى – رەسەي يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋى مەن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرىلۋى. بۇل ۇدەرىستى امەريكالىق تاريحشى ريچارد پايپس جان-جاقتى زەرتتەپتى. ول گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇزاق جىل ءدارىس وقىپ, ايگىلى رەسەي زەرتتەۋ ورتالىعىن باسقاردى.
ونىڭ «كەڭەس وداعىنىڭ قۇرىلۋى: كوممۋنيزم جانە ۇلتشىلدىق, 1917–1923» اتتى كىتابى رەسەي يمپەرياسىنىڭ كۇيرەۋى مەن بولشەۆيكتەردىڭ كوپۇلتتى كەڭەستىك مەملەكەتتى قانداي جولمەن قۇرعانىن باياندايدى. اۆتور ۋكراينا, كاۆكاز, ورتالىق ازيا جانە ەدىل–ورال حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق ۇمتىلىستارىن كوممۋنيستەر قالاي ءوز مۇددەسىنە پايدالانىپ كەتكەنىن ناقتى كورسەتەدى.
بۇل زەرتتەۋ حح عاسىر سوڭىندا – كەڭەس وداعى قۇلاپ, قازاقستان مەن وزگە دە تۇركى ەلدەرى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن شاقتا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. ويتكەنى پايپس كەڭەس وداعى ءۇشىن «احيللەستىڭ وكشەسى» مۇسىلمان حالىقتارى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى.
ريچارد پايپس
اۆتور وسى كىتابىنىڭ العىسوزىندە بىلاي دەپ جازادى: «بۇل كىتاپ العاش رەت 1948–1953 جىلدارى جازىلعان, ول ۋاقىت ءستاليننىڭ جەكە باسقا تابىنۋى شەگىنە جەتكەن كەز ەدى جانە كەڭەس وداعىن قالىپتاستىرۋداعى ءستاليننىڭ ءرولى جونىندە سەنىمدى اقپارات تابۋ قيىن بولاتىن. سوندىقتان مەن 1921–1923 جىلدارى – وداقتىڭ قاعيداتتارى جاسالىپ, ىسكە اسىرىلعان جىلداردى – كوبىنە ۇزىك-ۇزىك ءارى سەنىمسىز دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ بايانداۋعا ءماجبۇر بولدىم. كىتاپ جارىق كورگەننەن ەكى جىل وتكەن سوڭ كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ حح سەزى ءوتىپ, وندا «جەكە باسقا تابىنۋشىلىق» ايىپتالدى. كوپ ۇزاماي رەسەيدىڭ وزىندە جانە وداقتاس رەسپۋبليكالاردا توڭكەرىس, ازامات سوعىسى جانە وداقتىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن مونوگرافيالار مەن قۇجاتتار جيناقتارى جاريالانا باستادى».
زەرتتەۋ بارىسىندا ول ورتا ازياداعى ۇلتتىق قوزعالىستارعا, سونىڭ ىشىندە قازاق دالاسىنداعى وقيعالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, رەسەيدىڭ ەكسپانسياسىن تەك ەۋروپاعا عانا ەمەس, مۇسىلمان ايماقتارىنا دا باعىتتالعان ۇدەرىس رەتىندە قاراستىردى. اۆتور ورتالىق ازياداعى حالىقتاردىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, ساياسي قوزعالىستارىن ارنايى زەرتتەگەن. 50-جىلداردىڭ سوڭىندا الماتىعا ساپارىندا قازاقتاردىڭ 1 مامىر مەرەكەسىندە ءۇنسىز, ءستاليننىڭ سۋرەتىن كوتەرىپ جۇرگەنىن كورگەن پايپس ورىس سەرىگىنە: «ال ەگەر قازاقتار سىزدەرگە, الجيرلىكتەر فرانتسۋزدارعا ايتقانداي, «راحمەت, ەندى كەتە بەرىڭىزدەر دەسە نە بولادى؟» دەگەن ساۋال قويعان ەدى. سەرىگىنىڭ «پۋست پوپروبۋيۋت» («كورسىن, شاماسى كەلسە») دەگەن مەنمەن جاۋابى تاريحتىڭ شىندىعىن بۇركەي المادى. اقىرى 1991 جىلى قازاق ەلى مەن ورتالىق ازيا حالىقتارى ءوز تاۋەلسىزدىگىنە جەتتى.
وسى ەڭبەكتە اۆتور ۇلتىمىزدىڭ سوناۋ ءبىر قاسىرەتتى كەزەڭى, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى دا جازادى. «وتارلاۋ سالدارىنان تۋعان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعى مەن اشۋ-ىزاسى كوتەرىلىستىڭ اسا قاتال ءارى اۋىر سيپات الۋىنا سەبەپشى بولدى. قازاق-قىرعىزدار پاتشا وكىمەتى تۇسىندا ادەتتە اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلاتىن. الايدا سوعىس كەزىندە رەسەي ۇكىمەتى قوسىمشا جۇمىس كۇشى قاجەت دەپ شەشىپ, 1916 جىلعى شىلدەدە قازاق-قىرعىزداردى مايداننىڭ تىل جۇمىستارىنا شاقىرۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. جەرگىلىكتى حالىق بۇل بۇيرىقتى دالا كوشپەلىلەرىنە قاتىستى جاڭا ساياساتتىڭ باستالۋى دەپ ءتۇسىنىپ, قولىنا قارۋ الدى», دەپ جازادى. بۇل دەرەك بىزگە تۇسىنىكتى بولعانىمەن, قازاقتى بىلگىسى كەلگەن شەت جۇرت ءۇشىن اقپارات كوزى بولماق. عالىم وسىنى ايتا كەلە ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى تۇلعالاردىڭ ەسىمىن اتاپ, ەڭبەگىن باتىس جۇرتىنا تانىستىرادى.
سول كەزەڭدەگى ۇلتتىق قايراتكەرلەردىڭ ورىنبوردا جالپىقازاق قۇرىلتايىن شاقىرۋعا باستاماشى بولۋى, قۇرىلتايدىڭ قارارلارىندا بۇرىنعى رەجيم تارتىپ العان جەرلەردى جەرگىلىكتى حالىققا قايتارۋ جانە 1905 جىلدان كەيىن قونىستانعان جاڭا كەلىمسەكتەردى قازاق-قىرعىز ايماقتارىنان شىعارۋدى تالاپ ەتۋى حاقىندا جازادى.
«1917 جىلعى تۇركىستانداعى جەرگىلىكتى ساياسي قوزعالىس ەكى بولىكتەن تۇرادى: ءدىني-كونسەرۆاتيۆتىك – «ۋلەما ءجامياتي» (Ulema Cemiyeti; ءدىندارلار قاۋىمى), جەتەكشىسى – سەرالى لاپين. ولار مونارحيالىق كوزقاراستا بولدى, باستى نازارىن مۇسىلمان سوتتارىن ەنگىزۋگە جانە تۇركىستاندا شاريعات زاڭدارىن ورناتۋعا اۋداردى. زايىرلى-ليبەرالدىق – ءجاديدشىل قوزعالىس وكىلدەرى: ءمۇناۋار قاري مەن مۇستافا شوقاي. ولار تۇركىستانداعى مۇسىلمان ءومىرىن باتىس ۇلگىسىندە جاڭعىرتۋدى جانە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەنە قاتىسۋىن قالادى. العاشىندا بۇل ەكى توپ ءبىر-بىرىنە قارسى بولدى, بىراق جىل سوڭىنا قاراي ورىستاردىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ساياسي مۇددەلەرىنە قارسى تۇرۋى كۇشەيگەن كەزدە ولار بىرىكتى».
پايپستىڭ ايتۋىنشا, 1917 جىلى تۇركىستانداعى مۇسىلمان قوزعالىسىنا ليبەرال مۇسىلماندار جەتەكشىلىك ەتىپ, ولار ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا تۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ سەزىن شاقىرۋعا باستاماشى بولدى. سەزد قاۋلىسىندا رەسەيدە فەدەراتيۆتىك جۇيە ەنگىزۋ جانە جەرگىلىكتى حالىقتان تارتىپ الىنعان بارلىق جەرلەردى قايتارۋ تالاپ ەتىلگەن. سونداي-اق تۇركىستان مۇسىلمان ورتالىق كەڭەسى – شۋرا-ي يسلاميا قۇرىلدى, ونىڭ توراعاسى مۇستافا شوقاي بولعان. بۇل كەڭەس از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تۇركىستاننىڭ ءار ايماعىندا وبلىستىق ۇيىمدار قۇرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ساياسي ءىس-ارەكەتتەرىن ورتالىقتاندىرۋعا ۇمتىلدى. بۇل ۇيىم مامىردا وتكەن بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزىنە قاتىسىپ, الاشوردامەن بايلانىس ورناتتى. بىراق تۇركىستانداعى مۇسىلمان ۇيىمدارى مەن دالا ايماقتارىنداعى ۇيىمدار توڭكەرىس پەن ازامات سوعىسى كەزەڭىندە ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز دامىعان. وسى جەردە اۆتور ماڭىز بەرىپ, مىنا ءبىر دەرەكتى ءوز وقىرمانىنا ۇسىنادى. «تۇركسوۆناركوم مۇسىلماندار مەن كەڭەستەر اراسىنداعى كۇننەن-كۇنگە ۇلعايىپ كەلە جاتقان الشاقتىقتى جويۋدىڭ سوڭعى امالى رەتىندە مۇستافا شوقايعا تۇركىستان كەڭەستىك ۇكىمەتىنىڭ توراعالىعىن ۇسىنعانى ايتىلادى. الايدا شوقاي مۇنىڭ ءوزى ونى قىزىلداردىڭ قول استىنا بەرۋمەن بىردەي دەپ ەسەپتەپ, باس تارتتى».
پايپستىڭ اتالعان ەڭبەگىندە مۇستافا شوقاي ەسىمى دە ەرەكشە ورىن الادى. ونىڭ تۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ ساياسي ۇيىمدارىن بىرىكتىرىپ, الاش قوزعالىسىمەن بايلانىس ورناتقانى, قوقان اۆتونومياسىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولعانى انىق ايتىلادى.
مىنە, وسى تاريحي ەڭبەكتە مۇستافا شوقايدىڭ اقش-تا ساقتالعان بەيمالىم سۋرەتى دە بەرىلگەن. ونىڭ قاسىندا ازەربايجان حالقىنىڭ ازاماتتىق قوزعالىس جەتەكشىسى مەحمەد ەمين رەسۋل-زادە, قىرىم تاتارلارىنىڭ حح عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى كوشباسشىلارى دجافەر سەيداحمەت پەن چەليبيدجان چەليبيەۆ جانە باشقۇرت حالقىنىڭ ءىرى ساياسي قايراتكەرى زاكي ءۋاليديدىڭ سۋرەتتەرى قوسا بەرىلگەن.
بۇل سۋرەت – ۇلت-ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن قايراتكەردىڭ مۇراسىن جاڭا قىرىنان تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇستافا شوقايدىڭ ەسىمى – تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن اسقاق رۋح پەن ازاتتىقتىڭ ءرامىزى. ونىڭ تۇلعاسىن ريچارد پايپس سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەگىنەن كورۋ – ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش.
