اقتوبەلىك ەكسپەديتسيا XVIII–XIX عاسىرلارداعى جالپى قازاق ەلىنىڭ جانە اقتوبە ولكەسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ەداۋىر دەرەكتى انىقتادى. ماڭىزدى قۇجاتتار ىرىكتەلىپ, كوشىرمەلەرى الىندى. سۇرىپتالعان قۇجاتتار باسپاحانادان شىعارىلىپ, تىگىلىپ, ىستەر جاساقتالىپ, №1248 ارنايى قور قۇرىلدى. ساراپتامادان وتكەن دەرەكتەر عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى.
اقتوبە وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ قورلارىنا ساقتاۋعا الىنعان قۇجاتتار اراسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سەكىلدى الاش ارىستارىنا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەر كەزدەسەدى. اتاپ ايتقاندا, ورىنبور گۋبەرناتورىنا ورىنبور گۋبەرنيالىق جاندارم باسقارماسى باستىعىنىڭ 1916 جىلى 12 تامىزدا جازعان №8680 قۇپيا حاتىندا مىناداي جولدار بار: «ورال وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ جەدەلحاتىندا باياندالعان گازەت رەداكتورى بايتۇرسىنوۆ پەن قىزمەتكەرلەر بوكەيحانوۆ پەن دۋلاتوۆتىڭ ۇكىمەتكە قارسى ارەكەتتەرى تۋرالى مالىمەتتەردى تالقىلاۋ بارىسىندا انىقتالعانى:
بايتۇرسىنوۆ احمەت بايتۇرسىن ۇلى, 42 جاستا, بۇرىنعى مۇعالىم, تورعاي وبلىسى توسىن بولىسى №5 اۋلىنىڭ قازاعى, «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى. بايتۇرسىنوۆ 1909 جىلى سەمەي وبلىسى قارقارالى قالاسىندا تۇتقىندالعان جانە قازاقتار اراسىندا ۇكىمەتكە قارسى ناسيحاتتارى ءۇشىن ەسەپكە الىنعان. ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ نۇسقاۋىنا سايكەس 1910 جىلعى 10 ناۋرىزدان باستاپ 2 جىل مەرزىمگە دالالىق ولكەدە, جەتىسۋ جانە تورعاي وبلىستارىندا تۇرۋعا تىيىم سالىنعان. بۇل نۇسقاۋ تەرگەۋمەن انىقتالعانداي, 1905 جىلدان باستاپ ءارتۇرلى ۋاقىتتا ۇكىمەتكە قارسى ارەكەتتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالدى...
دۋلاتوۆ مىرجاقىپ, تورعاي ۋەزى سارىقوپا بولىسىنىڭ قازاعى, 31 جاستا, «قازاق» گازەتىنىڭ تۇراقتى قىزمەتكەرى جانە حاتشىسى, بايتۇرسىنوۆ ءبىر جاققا شىققان ۋاقىتىندا اتالعان گازەتتىڭ ۋاقىتشا رەداكتورى بولعان. دۋلاتوۆتىڭ وتكەن ارەكەتتەرى تۋرالى كەلەسىدەي دەرەكتەر بار: پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ القاپتىق سوتى №2 ۋچاسكەسىنىڭ حات جازۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ «ويان, قازاق!» بروشيۋراسىن تاراتۋعا كەلگەندە, 1911 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا سەمەي قالاسىندا تۇتقىندالعان.
بوكەيحانوۆ ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى, ءى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى, عالىم-ورمانشى, «قازاق» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى جانە سامارا قالاسىندا تۇرادى. قولدا بار دەرەكتەرگە سايكەس بوكەيحانوۆ كادەت پارتياسى سامارا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى; 1912–1913 جىلداردا سامارا سوتسياليست-رەۆوليۋتسيونەرلەر پارتياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن بايلانىس ورناتقانى بەلگىلى بولدى» دەپ حابارلانعان (اقتوبە وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى, 1248-قور. 1-تىزىمدەمە. 112-ءىس. بەت 5-8 پاراق).
ورىنبور گۋبەرنياسى باس باسشىسىنىڭ 1915 جىلى 13 ناۋرىزداعى №1481 قاۋلىسىندا: «ورىنبور قالاسىندا قازاق تىلىندە شىعاتىن «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى №91 سانىندا «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن تاقىرىپپەن مىنا مازمۇنداعى ماقالا جاريالانعان. وسى ماقالادا: «وتىرىك, دالەلدەنبەگەن قاۋەسەتتەردى تاراتۋ ارقىلى قازاقتار اراسىندا ۇكىمەتكە وشپەندىلىك تۋدىرۋعا دەگەن ايقىن نيەتتى كورسەتەدى» جانە «جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن, باس باسشى, «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى بايتۇرسىنوۆتى جوعارىداعى زاڭ بۇزۋشىلىعى ءۇشىن ەكى اپتاعا قاماۋعا الۋ نەمەسە 50 سوم ايىپپۇل سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم», دەلىنگەن.
الايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلى بۇل قاۋلىمەن كەلىسپەي, ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ باس باسشىسىنا 1915 جىلى 10 ساۋىردە: «جوعارى مارتەبەلى, سىزدەن اعىمداعى جىلدىڭ 13 ناۋرىزىنداعى №1481 قاۋلىسىنىڭ كوشىرمەسىن بەرۋدەن باس تارتپاۋىڭىزدى وتىنەمىن. 1915 جىلعى 10 ءساۋىر, ورىنبور قالاسى. ءوتىنىش مەملەكەتتىك باج سالىعىمەن تولەندى. «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى (قولى) ا.بايتۇرسىنوۆ», دەپ ءوز قولىمەن ءوتىنىش جازىپ تۇسىرگەن.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى ءوتىنىشى قايتا قارالىپ, ونىڭ قورىتىندىسىمەن 1917 جىلى 16 قاڭتاردا باسقارۋشى سەناتتان ورىنبور گۋبەرناتورىنا «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى №91 سانىندا جاريالانعان «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن ماقالانىڭ مازمۇنىندا دا, ۇسىنۋىندا دا جوعارىدا اتالعان مىندەتتى قاۋلىنى بۇزۋدىڭ بەلگىلەرى جوق. قاۋلىنىڭ كۇشى جويىلسىن, ول تۋرالى ورىنداۋ ءۇشىن ءوتىنىش بەرۋشىگە حابارلاندىرۋ جانە ورىنبور گۋبەرناتورىنا 1915 جىلعى 16 مامىرداعى №2908 بايانداۋىنا جاۋاپ رەتىندە جارلىق جىبەرىلسىن» دەگەن جارلىق جىبەرىلگەن (اوما. 1248-قور. 1-تىزىمدەمە. 113-ءىس. 10–14
پاراق).
تابىلعان ارحيۆ قۇجاتتارى تاريحتىڭ تالاي سىرىن اشادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
جاسۇلان سۇلەيمەنوۆ,
اقتوبە وبلىسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
