– ادەبيەت كوبىنە ۇلكەن قالالاردا, ادەبي ورتادا جاسالادى دەگەن تۇسىنىك بار. ال ءسىز وبلىستا ءجۇرىپ-اق ادەبيەت سالاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ كەلەسىز. دەمەك وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ تە شىنايى ادەبيەت جاساۋعا بولادى عوي؟
– اقىنداردىڭ كوبى سەزىمنىڭ, ال جازۋشىلار نەگىزىنەن ويدىڭ ادامى عوي. بالكىم, اقىندار دۋلى-شۋلى ورتانى ءجيى ىزدەيتىن, ۇنەمى اڭسايتىن شىعار. ال ويدىڭ ادامى, وي يەكتەگەن ادام وڭاشالىقتى قالايدى, سوعان ءۇيىر كەلەدى. سويتە تۇرا ۇلكەن ادەبي ورتانىڭ شىعارماشىلىققا وڭ ىقپالىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. وعان ءبىر مىسال ايتايىن, ەرەسەكتەرگە ارنالعان العاشقى «شورتان» دەگەن اڭگىمەم «جاس الاش» گازەتىندە وتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا تامان جارىق كوردى. ول كەزدەرى «جاس الاشتىڭ» ايدارىنان جەل ەسىپ, جالاۋى بيىكتەن جەلبىرەپ, جالى كۇدىرەيىپ تۇرعان كەز, اناۋ-مىناۋ اڭگىمەنى باسپايدى. «جاس الاشقا» جارق ەتىپ شىققان الگى اڭگىمەم ۇلكەن ادەبي ورتادا اجەپتاۋىر ماقتالىپ, ءتىپتى «قازاق ادەبيەتىنە قابىلەت-قارىمى زور جازۋشى كەلدى» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلعان ەكەن. مۇنى اراعا قانشاما جىل سالىپ, بۇگىندەرى ەلگە تانىمال قالامگەر, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى نۇرجان قۋانتاي ۇلىنان ەستىدىم. ول اڭگىمەم «جاس الاشقا» شىققاندا جاس قالامگەرمىن عوي, راس, جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, ءوز باسىم «شورتانعا» قاتىستى ماقتاۋ كۇتتىم. ال سول ماقتاۋدى اراعا نەشە جىل سالىپ بارىپ ەستىدىم. مەنىڭ ويىمشا, بۇل ۇلكەن ادەبي ورتادان الىس جۇرگەننىڭ كەسىرى. نەگىزى دەر كەزىندە ورىندى ايتىلعان ماقتاۋ-ماداق شىعارماشىلىق تۇلعانى, اسىرەسە جاس قالامگەردى قاناتتاندىرادى, جاڭا, تىڭ دۇنيەلەر جازۋعا جەتەلەيدى.
2004 جىلدىڭ جازىندا ابىز اقىن قادىر مىرزا ءالى (ول كەزدە قاداقاڭ ورال قالاسىندا تۇراتىن) باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋرۋحاناسىندا ەم-دوم الىپ جاتتى. ءبىر بارعانىمدا «شورتان», «كيە», ء«بىر تۇنگى جالعىزدىق», «ورتاق ەرلىك» سياقتى بىرنەشە اڭگىمەمدى قادىر اعايعا وقىتۋعا الىپ باردىم. «قاداقاڭ جازعان دۇنيەلەرىمە قانداي باعا بەرەر ەكەن؟» دەپ ۋايىمدادىم. كوزى تىرىسىندە كلاسسيك رەتىندە مويىندالعان قاداقاڭ اڭگىمەلەرىمە وتە جوعارى باعا بەردى. ول كىسىنىڭ ءۇشبۋ پىكىرى مەنىڭ بەرتىن كەلە شىققان «بيلەنبەگەن ۆالس» دەگەن كىتابىما العىسسوز رەتىندە ەندى.
– بۇگىندە بالالار ادەبيەتىندە قانداي توسىن دۇنيەلەر بار؟ ادەبي ءۇردىستى باقىلاپ وتىراسىز با؟
– «بالدىرعان», «ۇلان», «اق جەلكەن», «قازاق ادەبيەتى», «جۇلدىز» سەكىلدى ءبىراز گازەت-جۋرنالدى «قازپوشتا» ارقىلى جىل سايىن جازدىرتىپ وقيمىن. ال ادەبي كىتاپتاردى كوبىنە ورال قالاسىنداعى «جاڭگىر حان» كىتاپ دۇكەنىنەن نەمەسە الماتىعا, استاناعا ىسساپارعا بارعان كەزىمدە ساتىپ الامىن. ارينە, ادەبي ۇدەرىستەردى قاداعالاپ وتىرۋعا تىرىسامىن. ازىرشە ەلدى ەلەڭ ەتكىزىپ, جۇرتتى جالت قاراتاتىنداي ەشتەڭە بايقاي قويمادىم. كىم بىلەدى, بالكىم, كوزىمە تۇسپەگەن, نازارىما ىلىكپەگەن تاڭعاجايىپ دۇنيەلەر دە بار شىعار...
– شىعارماشىلىق زەرتحاناڭىزعا ۇڭىلسەك, جازۋدا قانداي قاعيدا, ۇستانىم, عادەتىڭىز بار؟
– بالالارعا دا, ەرەسەكتەرگە دە ارنالعان اڭگىمەلەرىمدى كوبىنە ويشا ەتەك-جەڭىن جيناقتاپ الىپ, سوسىن قاعازعا تۇسىرەمىن. جازۋ بارىسىندا ادەبي وڭدەۋ ىلەسە جۇرەدى, كەيدە تىڭ ويلار, وقىس شەشىمدەر دە كەلەتىنى بار. كوبىنە كۇزدە جازعاندى ۇناتامىن. جازۋ ۇستەلىنە وتىراردا اينالامنىڭ بارىنشا مۇنتازداي تازا, تىنىش بولعانىن قالايمىن. وكىنىشكە قاراي, جازۋ ۇستەلىنە تىم سيرەك وتىرامىن. ءتىپتى شاعىن, ىقشام دۇنيەنىڭ ءوزىن تۇيەنىڭ ەتىن جەپ قويعان اياعى اۋىر كەلىنشەكتەي جىلدار بويى ويشا تىم ۇزاق «تولعاتىپ» ءجۇرىپ الاتىنىم بار.
– بالالارعا ارناپ جازۋدىڭ قانداي العىشارتتارىن ايتار ەدىڭىز؟
– قاي جاستاعى وقىرمانعا جازسام دا, ەڭ باستى ۇستانىمىم – شىنايىلىق پەن عيبرات. ياعني اباي حاكىم ايتقانداي, «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن...» كەرەك دەسەڭىز, ءازىلدىڭ ءوزى ادەمى, قالجىڭنىڭ ءوزى ورىندى, ءتىپتى, مىسقىلدىڭ ءوزى ەرىكسىز مويىندالاتىنداي بولىپ, وقىعان جاندى جاقسىلىققا جەتەلەۋى شارت.
– ءسىز ورالحان بوكەيمەن, قادىر مىرزاليەۆپەن جاقىن ارالاستىڭىز. وسى قوس تۇلعانىڭ ادامي بولمىسىنان, شىعارماشىلىق قۋاتىنان العان تاعىلىمىڭىز جونىندە اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– قازاق ليريكاسىنىڭ قاعانى تۇماعاڭنىڭ, تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ تۋرالى ءبىر ەستەلىگىندە «كەربەزدىگىنىڭ ءوزى كەرەمەت ەدى...» دەپ جازعانى بار. سول ايتقانداي, وراعاڭنىڭ, ورالحاننىڭ اسقاقتىعىنىڭ ءوزى ايشىقتى, سونداي جاراسىمدى ەدى. ول كىسىنىڭ كەربۇعىداي باسىن كەگجيتىپ جۇرەتىنى دە وزىنە كەرىم جاراساتىن. مەنىڭ ويىمشا, وراعاڭنىڭ شىعارمالارى رومانتيكالىق شالقۋعا جومارتتىعىمەن, ياعني رومانتيكالىق اسقاقتىعىمەن ءارى ادامدى ءوزىنىڭ تەرەڭىنە ءۇيىرىپ اكەتەتىن پسيحولوگيالىق يىرىمدەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ورالحان بوكەيدىڭ سوڭعى سۇيەكتى شىعارماسى «اتاۋ-كەرە» پوۆەسى كوركەم فيلم تۇسىرۋگە سۇرانىپ-اق تۇر. الايدا وتاندىق كينەماتوگرافيادا ازىرشە ونى باعامدايتىن ۇلتتىق ورە جەتىسپەي جاتقانداي...
«اتاۋ-كەرەنىڭ» باستى كەيىپكەرى ەرىكتەي ماتەريالدىق بايلىق دەسە, تۋعان اناسىن تارك ەتەتىن دۇنيەقوڭىزدار بۇگىندەرى ارامىزدا ءورىپ ءجۇر. كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزبىر دا وپىرەم شوۆينيستىك ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن بىلگەنىنەن جاڭىلىپ, دەگەنىنە جەتە الماي, ومىرلىك مۇرات-ماقساتىن ەرىكسىز تارك ەتىپ, اراققا سالىنعان تاعاندار دا بار ارامىزدا. ال «اتاۋ-كەرەنىڭ» نەگىزگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى – اينا ءوز ەر-ازاماتىنا, ءوز وتباسىنا قالتقىسىز بەرىلگەن قازىرگى قازاق ايەلىنىڭ كەرەمەت ادەبي وبرازى. سونىمەن قاتار بالاۋسا بويجەتكەن كەزىندە ەرىكتىڭ اكەسى قانداۋىر ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ولەردەي عاشىق بولىپ, اتا-اناسىنىڭ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى ەكەندىگىنە, ءتىپتى شەشەسىنىڭ قارعىسىنا قاراماستان كەرجاق-ورىستاردىڭ قىزى نيۋرانىڭ (نيۋرا فادەەۆانىڭ), ياعني نۇركە كەيۋانانىڭ تاعدىرى دا وقىرماندارعا قوسا, ءھام كينوكورەرمەندى دە بەيجاي قالدىرماسى ايدان انىق. سۇيگەن جىگىتى الىپ قاشىپ, ومىرلەرىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان نيۋرا قازاقتىڭ شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ يسلام ءدىنىن قابىلداپ, ءومىر بويى بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلمايتىن ناعىز ىزگى نيەتتى شىنايى مۇسىلمانعا اينالادى. الايدا اراعا كوپ جىل سالىپ, اتاۋ-كەرەسىن ىشكەننەن كەيىن ابدەن جانى شىعاردا نۇركە كەيۋانا وزىنەن-ءوزى شوقىنا جونەلەدى...
قادىر مىرزا ءالي – ەڭ الدىمەن ويشىل ءارى كوزدەگەن نىساناسىنا ولەڭىنىڭ يدەياسىن ءدال تيگىزەتىن سۇرمەرگەن اقىن. ونىڭ:
قاقىراتىپ شىدامنىڭ قابىرعاسىن,
ءالى تالاي ايتىلار قادىرعا سىن.
يدەياسى نىساناعا ءدوپ ءتيسىن دەپ,
شىرەنە تارتتىم ساداقتىڭ ادىرناسىن, –
دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى جوعارىداعى ويىمىزدى نىقتاي تۇسەدى.
قادىر مىرزا ءالى كوپتەگەن ولەڭ-جىرىمەن قازاق ادەبيەتىندە ينتەللەكتۋالدىق پوەزيانى, از سوزبەن تەرەڭ دە اۋقىمدى ويدى جەتكىزەتىن پوەتيكالىق پراگماتيزمدى بەرىك قالىپتاستىرعان, نىق ورنىقتىرعان تۇلعا. بۇعان قوسا ول وزىنە ءتاڭىر بەرگەن, تاعدىر بۇيىرتقان ۋاقىت دەگەن ولشەمبىرلىك كاتەگورياسىن وتە ءتيىمدى پايدالانعان, سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭىندا ادەبيەتتىڭ ءارتۇرلى جانرى بويىنشا رۋحاني مول مۇرا قالدىرعان شايىر. ال ۋاقىتتى وتە ءتيىمدى پايدالانۋ قالامگەرلەرگە ەڭ قاجەت قادىر-قاسيەتتەردىڭ ءبىرى.
– ءوزىڭىز باس رەداكتورلىق ەتىپ وتىرعان «ورال وڭىرىندە» بالالارعا ارنالعان ارنايى بەت شىعادى ەكەن. بۇل باستامانىڭ ماقساتى نە؟
– ءيا, 2002 جىلدان بەرى باتىس قازاقستان وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە بالالار شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ارنايى بەت شىعارىپ كەلەمىز. باستى ماقسات – بالدىرعانداردى ادەبيەتتىڭ ادەمى الەمىنە جەتەلەۋ ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ ۋىزىنا قاندىرىپ, مەيىرىمدى, اينالاسىنا جاناشىر, ۇلتجاندى ءھام رۋحتى تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋ. اۋەلگىدە اتالعان ارنايى بەتتى قادىر اقىننىڭ بالالارعا ارنالعان ءبىر ولەڭىنىڭ اتاۋىمەن «شىمىر جاڭعاق» دەپ اتادىق. اراعا بىرەر جىل سالىپ بالعىن وقىرماندارىمىزعا باعىشتالعان بەت اتاۋىن «اينالايىن» دەپ وزگەرتىپ, ۇلتتىق ۇعىم-تۇسىنىككە لايىقتادىق. بالالار بەتىندە ولاردىڭ وزدەرى جازعان شاعىن ماقالالار مەن اڭگىمە-ەرتەگىلەر, وتىرىك ولەڭدەر مەن تاقپاقتار, جۇمباق-جاڭىلتپاشتار, ولاردىڭ وزدەرى سالعان سۋرەتتەر جاريالانادى. «ورال ءوڭىرىنىڭ» تورىندەگى ءتۇرلى-ءتۇستى توعىزىنشى بەتكە ايىنا ءبىر-ەكى رەت شىعاتىن «اينالايىندى» بالدىرعاندارعا قوسا, ولاردىڭ اتا-انالارى مەن مۇعالىمدەرى دە اسىعا كۇتەدى. «اينالايىننىڭ» اياسىندا جىل سايىن بالالار شىعارماشىلىعىنا بايقاۋ جاريالايمىز. سوسىن تاۋەلسىزدىك مەيرامىنا ەكى-ءۇش كۇن قالعاندا اتالعان بايقاۋدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, تەڭ قۇربىسىنىڭ الدى بولعان بالعىن اۆتورلارىمىزعا دەمەۋشىلەر ارقىلى اقشالاي-زاتتاي, كىتاپتاي سىي-سياپات جاسالادى. اقشالاي سىيلىق ۇسىناتىن سەبەبىمىز, بالالار قارشادايىنان اق-ادال ەڭبەگىمەن تابىس تابۋعا داعدىلانسىن دەيمىز. بۇگىنگى بالالارعا قيمىل-قوزعالىس جەتىسپەيتىندىكتەن زاتتاي سىي رەتىندە ۆولەيبول, فۋتبول دوپتارىن, بادمينتون قالاقشاسىن ۇسىنامىز. ايتپاقشى, جەتكىنشەكتەردىڭ وي ءورىسىن دامىتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە دويبى-شاحمات سىيلايمىز. ال وتاندىق ءونىمدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ءارى بايقاۋ قورىتىندىسى جاڭا جىلعا ەكى-ءۇش اپتا قالعاندا شىعارىلاتىندىقتان بالالاردىڭ قولىنا الماتىداعى «راحات» كونديتەرلىك فابريكاسىنىڭ ءبىر قورجىن كامپيت-كۇلشەسىن ۇستاتامىز. سوسىن مىندەتتى تۇردە ارقايسىسىنا بالالارعا ارنالعان ءبىر-ءبىر كىتاپتان سىيلايمىز.
– بايقاۋ جەڭىمپازدارى قالاي ىرىكتەلەدى؟
– بايقاۋعا قاتىسۋشى بالدىرعانداردى باس جۇلدەگەر نەمەسە ءبىرىنشى ورىن, ەكىنشى ورىن دەپ بولمەيمىز. ءار بالانىڭ جازعان دۇنيەسىنە قاراي اتالىمدار بەلگىلەيمىز. ماسەلەن, اكەسىنە مال جايلاۋعا, كولىك جۋعا, اتاسىنا باۋ-باقشا باپتاۋعا, اناسىنا تاماق ىستەۋگە, اجەسىنە كورپە-كوپشىكتىڭ تىسىن تىگۋگە كومەكتەسكەندىگى تۋرالى جازعان ۇل-قىزدارعا «قولقانات», «باعبان بالاقاي», «بالاۋسا ىسمەر» دەگەن سياقتى اتالىمدار بەلگىلەيمىز. ال «قىزىل كىتاپقا» ەنگەندىكتەن قىزعالداقتى جۇلماۋدى نەمەسە قۇستاردىڭ ۇياسىن بۇزباۋدى ناسيحاتتاعاندارعا, سونىمەن قاتار قىرىق كۇن شىلدەدە سۋى تارتىلۋعا اينالعان كولشىكتەردەن ەرەسەكتەرمەن بىرگە شاباقتاردى قۇتقارىپ, وزەن-كولگە جىبەرگەن جەتكىنشەكتەرگە «جاناشىر», «مەيىرىم» دەگەن اتالىمدار بويىنشا قۇرمەت-قوشەمەت كورسەتىپ, سىي-سياپات ۇسىنامىز.
«اينالايىنعا» قوسا, ءبىز ايىنا ءبىر رەت «بالالارعا بازارلىق» بەتىن شىعارامىز. بۇل بەتتە بالالارعا ارناپ جازاتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى ناسيحاتتالادى.
– بۇگىنگىنىڭ باستى ماسەلەسى, بالالارعا قالاي كىتاپ وقىتامىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, بالا ەكى-ءۇش جاسقا تولعاننان باستاپ وعان قىسقا تاقپاقتار مەن شاعىن ەرتەگىلەردى وقي باستاۋ كەرەك. ارينە, بالدىرعاندارعا ارنالعان كىتاپشالار مازمۇنىنا لايىق سۋرەتتەرمەن اسەم بەزەندىرىلۋى شارت.
جالپى العاندا, جاس ۇرپاق كىتاپ وقۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن, اتا-انانىڭ ءوزى كوركەم ادەبيەتتەن ىرگەسىن اۋلاق سالماۋعا ءتيىس. كۇنىنە بالا-شاعاڭىزدىڭ كوزىنشە كەمى 30-40 مينۋت گازەت-جۋرنال, 1-2 ساعات كىتاپ وقىساڭىز ءارى وقىعان دۇنيەلەرىڭىزدەن العان اسەرىڭىزدى داستارقان باسىندا, سونداي-اق تابيعات اياسىنا وتباسىلىق ساياحات-سەرۋەنگە شىققاندا اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز, پەرزەنتتەرىڭىزدى وقۋ مادەنيەتىنە باۋرايسىز.
اقش-تىڭ الەۋمەتتانۋشىلارى ءبىراز جىل الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلىپ, مىنانداي ۇيعارىمعا كەلگەن كورىنەدى: ۇل بولسىن, قىز بولسىن ەگەر ول 10 جاسقا دەيىن ادەبي كىتاپ وقۋعا داعدىلانسا, دەمەك, ونىڭ ساناسىندا ءوزىن-ءوزى بىرەۋگە قيانات جاساۋدان, بىرەۋگە زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋدەن, ۇرلىق-قارلىققا بارۋدان, اراق-شاراپقا سالىنۋدان, ەسىرتكىگە ەلىتۋدەن, ياعني ءوزىن بۇكىل جاماندىق اتاۋلىدان ساقتاندىراتىن تۇيسىك قالىپتاسادى ەكەن. مىنە, كىتاپتىڭ ادام ومىرىندەگى ەڭ كەرەمەت پايداسى! ال ءبىزدىڭ كوبىمىز, كەرەك دەسەڭىز ءتىپتى, بارلىعىمىز دەرلىك وسىنداي تاڭعاجايىپ الەمدى جىلى جاۋىپ قويدىق... بۇعان وزىمىزدەن باسقا كىم كىنالى؟
– شىعارماشىلىق ادامىنا اتاق-ابىروي قانشالىقتى كەرەك؟
– «بۇلبۇلدىڭ دا جەمساۋى بار» دەگەندەي, دەر كەزىندە كورسەتىلگەن سىي-سياپات پەن ورنىمەن بەرىلگەن لايىقتى ماداق-ماراپات مەنىڭشە, ارتىقتىق ەتپەيدى. مۇنداي اقىلعا سىيىمدى, كوڭىلگە قونىمدى قۇرمەت-قوشەمەت شىعارماشىلىق تۇلعانى شابىتتاندىرادى, جاڭا جەتىستىكتەرگە جەتەلەيدى.
– نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– «وزگەرە الامىز با؟.. وزگەرۋگە ءتيىسپىز!» دەگەن ءبىر كولەمدى پۋبليتسيستيكالىق سيپاتتاعى ماقالانى ويشا جازىپ ءجۇرمىن. سوسىن «سەزىم سىناعى» دەگەن پوۆەستى باستاپ قويدىم. بۇل حيكاياتتىڭ نەگىزگى جەلىسى ادامدار اراسىنداعى دۇنيەتانىمدىق كوزقاراس قايشىلىعى, پسيحولوگيالىق ايتىس-تارتىس...
– وقۋعا اسىقپىز. اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
