ەسكە سالا كەتسەك, مكك-ءنىڭ «Digital Silk Road Company» جشس-عا (DSRC) تىركەلگەن باعالار بويىنشا كەدەن بروكەرى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسى «اتامەكەن» ۇكپ مەن وسى سالاداعى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ سىنىنا ۇشىراعان بولاتىن. بيزنەس-قاۋىمداستىق بۇل باستامانى مونوپولياعا جول اشۋ, جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنىڭ ارتۋى جانە ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتقا تىكەلەي قايشى دەپ ەسەپتەيدى. فيسكالدارعا باعىنىشتى مەملەكەتتىك كەدەن بروكەرىن نارىققا شىعارۋ ارەكەتى كوپتەگەن سۇراقتار تۋىنداتادى.
وسىعان دەيىن «اتامەكەن» ۇكپ قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەدەندىك بروكەرلەردىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋ شەشىمىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. ۇلتتىق پالاتا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جاركەنوۆ مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى قولدايدى. «مينيسترلىك تۇسىندىرگەندەي, ۇسىنىس بيزنەس وكىلدەرىنىڭ كوپتەگەن وتىنىشتەرىمەن بايلانىستى, ولار جۇمىس ىستەپ تۇرعان بروكەرلەر قىزمەتىنىڭ جوعارى قۇنىن كورسەتەدى. الايدا, بۇل ۇسىنىس تەك سۇراقتار تۋىنداتادى, سەبەبى قالىپتاسقان نارىقتا جۇمىس ىستەيتىن جاڭا وپەراتور ەنگىزىلەدى» دەيدى ت. جاركەنوۆ.
ۇكپ وكىلى مەملەكەتتىك كەدەندىك بروكەردىڭ جەكە ويىنشىلارعا قاراعاندا اناعۇرلىم كەڭ مۇمكىندىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ت. جاركەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەڭسىزدىككە جانە مۇددەلەر قاقتىعىسىنا اكەلۋى مۇمكىن. «ياعني, مەملەكەت, ءبىر جاعىنان, كەدەندىك زاڭنامانىڭ بارلىق تالاپتارىن ساقتاۋى, ەكىنشى جاعىنان - بروكەرلىك قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدا بۇل سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە الىپ كەلەدى دەپ ويلايمىز» دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق پالاتا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ازىرگە ماسەلە تالقىلانۋدا. ۇكپ بيزنەس-قوعامداستىقتى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە شاقىرادى.
بۇل جولى قارجى ۆيتسە-مينيسترى ەرجان ءبىرجانوۆ بۇل باستاما مونوپوليا قۇرۋعا ەمەس, كەدەن قىزمەتتەرى نارىعىنداعى ءتارتىپتى ورناتۋعا باعىتتالعانىن ايتتى. «DSRC نارىققا بارلىعىمەن تەڭ جاعدايدا كىرەدى, وعان ەشقانداي ەرەكشە قۇقىق بەرىلمەيدى. وعان دا جەكەمەنشىك كومپانيالار سياقتى تالاپتار قويىلادى ءارى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلەدى», – دەدى ول.
ء«بىز بارلىعىن تارتىپ الىپ, ءبارىن ءوزى ىستەيتىن «قۇبىجىقتى» جاساپ شىعارايىن دەپ وتىرعان جوقپىز», – دەپ سەندىردى ۆيتسە-مينيستر.
ول پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرىپ, وندا دا كەدەندىك قىزمەت كورسەتۋ نارىعى اشىق ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, رەفورمالاردىڭ قاجەتتىلىگىن راستايتىن مكك-ءنىڭ ماتەريالدارىمەن تانىسۋعا شاقىردى. وندا قىتاي كاسىپكەرلەرى, ەلشىلەرى مەن كونسۋلدارىنىڭ شاعىمدارى قامتىلعان.
بيزنەس نەدەن قاۋىپتەنەدى؟
ءوز كەزەگىندە بيزنەس وكىلدەرى مكك-ءنىڭ ۋاجدەرىمەن كەلىسپەي وتىر جانە بۇل باستاما نارىقتى مونوپوليالاۋعا, جەمقورلىقتىڭ ارتۋىنا جانە زاڭبۇزۋشىلىقتارعا الىپ كەلەدى دەگەن پىكىردە.
«اتامەكەن» ۇكپ كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دينا ماماشەۆا قازاقستاندا كەدەندىك قىزمەتتەر نارىعى دامىعان جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىن ايتىپ, بروكەرلەردىڭ باعالارىنا قاتىستى شاعىمداردى العاش رەت ەستىپ تۇرعانىن جەتكىزدى.
«مكك DSRC ارقىلى ءبارىن ءبىر قولعا جيناپ وتىر: بۇل – ەكونوميكالىق وپەراتور دا, قويما يەسى دە, تسيفرلىق شەشىمدەردىڭ ازىرلەۋشىسى دە, ەندى وعان كەدەن وكىلى فۋنكتسياسى دا قوسىلماق. بۇل – وتە ەرەكشە ءارى قاۋىپتى فۋنكتسيالار جيىنتىعى», – دەپ اتاپ وتتى ماماشەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيانىڭ تىركەلگەن باعالاردى ەنگىزۋى جەكە كومپانيالاردى نارىقتان ىعىستىرۋعا اكەلەدى. سونىمەن قاتار, ول مكك رەتتەۋشى جانە نارىق ويىنشىسى رەتىندە مۇددەلەر قاقتىعىسىن تۋدىراتىنىن, ال بۇل باقىلاۋدىڭ اشىق بولماۋىنا ىقپال ەتىپ, جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ارتتىراتىنىن ايتتى.
ۇكپ وكىلى بۇرىن بولعان كەلەڭسىز مىسالداردى دا ەسكە سالدى: بۇعان دەيىن مەملەكەت مۇددەسىن قورعاۋعا ءتيىس بولعان ەكونوميكالىق وپەراتورلار زاڭسىز تاۋار جەتكىزۋ ارنالارىنا اينالعان. سونداي-اق, ول قازىردىڭ وزىندە DSRC باسقارۋىنداعى ۋاقىتشا ساقتاۋ قويمالارى بويىنشا كليەنتتەردى ماجبۇرلەۋ دەرەكتەرى بار ەكەنىن ايتىپ, اكىمشىلىك رەسۋرستاردى تەرىس ماقساتتا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن العا تارتتى.
قازاقستاندىق كەدەندىك بروكەرلەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى گەننادي شەستاكوۆ «اتامەكەن» ۇستانىمىن قولداپ, باستامانى نەگىزسىز جانە باسەكەلەستىك نارىققا تىكەلەي قاۋىپ دەپ اتادى.
ول DSRC تىركەلگەن باعالارى ءىس جۇزىندە سالىق تولەۋشىلەر ەسەبىنەن سۋبسيديالاناتىن مەملەكەتتىك قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارقاسىندا نارىقتاعىدان ەداۋىر تومەن بولاتىنىن ءتۇسىندىردى.
«بۇل DSRC-گە وزىندىك قۇنىنىڭ 15-25% -دىق ادىلەتسىز ارتىقشىلىق بەرەدى, بۇل جەكە بروكەرلەردى بىردەن نارىقتان ىعىستىرادى. بروكەرلەردىڭ جوعارى باعالارىنا شاعىمدار تۋرالى مالىمدەمەلەر ويدان شىعارىلعان, ال نەگىزگى پروبلەما وتكىزۋ پۋنكتتەرىنەن ءوتۋدىڭ اشىق تەحنولوگياسىنىڭ جوقتىعىندا, بۇل دەكلارانتتاردى «تاراتۋشىلار» قىزمەتىنە جۇگىنۋگە جانە بەلگىلەنگەن باعادان ەداۋىر ارتىق تولەۋگە ماجبۇرلەيدى», دەيدى شەستاكوۆ.
قاۋىمداستىق توراعاسى «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭنىڭ 164-بابىن جانە كەدەن كودەكسىنىڭ 493-بابىن تىكەلەي بۇزعاندىعىن اتاپ ءوتتى, سەبەبى مەملەكەت باسەكەلەستى تىكەلەي قۇرادى, بۇل مەملەكەتتىك قۇرىلىم ىشىندە باعا كەلىسىمى بولىپ تابىلادى.
ول مكك وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە اشىق تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى قۇرۋعا, جاسىل ءدالىزدى ەنگىزۋگە جانە ونىڭ پىكىرىنشە, «باقىلاناتىن سىبايلاس جەمقورلىققا» جانە كاسىبي نارىقتى بۇزۋعا اكەلەتىن مەملەكەتتىك بروكەردى قۇرۋعا ەمەس, نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنا تەڭ جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دە مكك باستاماسىن قولدامادى, بۇل ماسەلەنى ازرك-مەن پىسىقتاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دە بۇل باستامانى قولدامادى, سەبەبى بۇل ماسەلە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىمەن (بقدا) بىرلەسە وتىرىپ پىسىقتاۋدى تالاپ ەتەدى.
«سەقمەو» زتب توراعاسى قۇرمان الدابەرگەنوۆ مكك ۇسىنىستارى كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ 192-بابىنا, قر «تابيعي مونوپوليالار تۋرالى» زاڭىنا قايشى كەلەتىنىن, سونداي-اق بۇل – مۇددەلەر قاقتىعىسى مەن جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تۋدىراتىن فاكتور ەكەنىن مالىمدەدى.
ەڭ باستىسى, مكك ۇسىنىپ وتىرعان DSRC كومپانياسى ءوز قىزمەتىنىڭ تەحنولوگياسىن, نارىقتاعى جۇمىس تەتىكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن تانىستىرماعان.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس اراسىنداعى پىكىرتالاس ۇستانىمداردىڭ تەرەڭ الشاقتىعىن كورسەتتى. قارجى مينيسترلىگى DSRC قىزمەتتەر قۇنىن تومەندەتىپ, نارىقتى «سۇر ايماقتان» شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, كاسىپكەرلەر بۇل باستاما باسەكەلەستىك ورتانىڭ بۇزىلۋىنا, زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جانە اكىمشىلىك رەسۋرستىڭ پايدالانىلۋىنا اكەلەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ساراپشىلار جاعداي مونوپولياعا قارسى ساياسات پەن ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ قاعيداتتارىنا قاتىستى بولعاندىقتان, سالالىق پىكىرتالاس شەڭبەرىنەن شىعىپ كەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ازىرگە تاراپتار ىمىراعا كەلە الماي وتىر. قورىتىندى شەشىمدەر ۇكىمەت پەن قرقا ۇستانىمىنا بايلانىستى بولادى. باستى سۇراق - نارىقتىق باسەكەلەستىككە نۇقسان كەلتىرمەي, مەملەكەت مىندەتتەرى مەن بيزنەس مۇددەلەرى اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى تابۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى ناقتىلانعان جوق.
