كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ءبارى دە سالىستىرمالى
اقيقاتىندا عىلىم سالاسىنىڭ دامۋى قارجىلاي قولداۋعا تىكەلەي تاۋەلدى. مۇنى سوناۋ كەڭەس كەزىندەگى ەلىمىزدە دامىعان جانە ىرگەتاسى مىقتى قالىپتاسقان عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ تاريحىنان كورە الامىز. مىسالى, ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 1990 جىلدارى قازاقستانداعى جالپى سانى 279 عىلىمي مەكەمەدە 50,6 مىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەتپەن اينالىساتىن عالىم بولىپتى. ال 2000 جىلدارى 14,7 مىڭ عىلىمي قىزمەتكەر قالعان. باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ قىسقارۋى بولدى. ال قازىر, ياعني ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا 30 جىلدان اسا ۋاقىت وتكەندە, دالىرەك ايتساق, 2024 جىلعى دەرەكتە عىلىمداعى كادرلار سانى 25,4 مىڭ ادامعا جەتكەن. وسى سانداردان كوز جەتكىزگەنىمىزدەي, رەسپۋبليكامىزدا عالىمدار سانى كوبەيگەنىمەن, ءبارىبىر 90 جىلدارداعى كورسەتكىشتىڭ جارتىسىنا ازەر جەتىپ وتىرمىز. بۇل ءوز كەزەگىندە جان-جاقتى قولداۋدىڭ ءالى دە قاجەت ەكەنىن ايعاقتايدى.
ءيا, سول داۋىردە عالىمداردىڭ دا, عىلىمنىڭ دا داۋىرلەگەن شاعى بولدى, بىراق وداق تاراعان سوڭ سالا دا قۇلدىراي باستادى. ويتكەنى عىلىمعا ءتيىستى مولشەردە قاراجات بولىنبەي قالدى. جوعارىدا بۇل باعىت قارجىلاي قولداۋعا تاۋەلدى دەگەنىمىز وسىدان. بۇل تەوريانىڭ دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما ەكەنىن ەرتەدەن بىلەتىن ەلدەر زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاشاننان كوپ اقشا قاراستىرادى. ايتالىق, اشىق دەرەككوزدەردە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا 2024 جىلى عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى 8,3 پايىزعا ارتىپ, 3,6 ترلن يۋان, ياعني 500 ملرد دوللاردى, كوپ ەلگە ورتاق ۇعىممەن ايتساق, بۇل ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 2,68 پايىزىن قۇرايدى. يۋنەسكو-نىڭ ستاتيستيكا ينستيتۋتى جاريالاعان «2024 جىلعى زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە بولىنگەن شىعىندار» (UNESCO Institute for Statistics: Research and Development Expenditure 2024) اتتى دەرەكتەر تىزبەگىندە قازاقستان 151 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 120-ورىندا تۇر. سەبەبى ەلىمىزدە عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەرگە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,13 پايىزىن عانا بولەدى. بۇل سومانىڭ از ەكەنىن وقىرمان قازاقستاننىڭ جوعارىداعى رەيتينگىندە الدىڭعى قاتارلاردا ەمەس, سوڭىنا جاقىن تۇرعانىنان-اق تۇسىنەر. ال ناقتى سانمەن جەتكىزەر بولساق, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جاريالاعانداي, 2024–2026 جىلدارعا كوزدەلگەن عىلىم بيۋدجەتى – 703,6 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وتكەن جىلى عىلىمدى دامىتۋعا 177,3 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وسىدان قالعانىن ەكى جىلعا ءبولىپ تاستاساق, 263,15 ملرد تەڭگەدەن كەلەدى. ەندى مۇنى قىتايدىڭ بولگەنىمەن سالىستىرۋ ءۇشىن الەمدىك ۆاليۋتاعا اينالدىرساق, 500 ملن دوللار بولادى. قىتاي عىلىمدى قارجىلاندىرۋعا جىلىنا 500 ملرد, قازاقستان 500 ملن دوللار شىعىن شىعارادى, اراسى – جەر مەن كوكتەي. وسىعان سايكەس, كورشى تۇرعانىمەن, ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا – الەۋەتى جاعىنان الشاق. دەسەك تە قىتاي جوعارىداعى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تىزىمىندە كوش باستاپ تۇرعان مەملەكەت ەمەس, 14-ورىنعا جايعاسقان. ءبىرىنشى ورىندا يزرايل (ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5,56 پايىزى), ەكىنشى ورىندا وڭتۇستىك كورەيا ء(ىجو 4,90%), ءۇشىنشى ورىندا امەريكا ء(ىجو 4,90%) تۇر. عىلىمعا قارجىلاي قولداۋدى كوپ كورسەتەتىن ەلدەردىڭ ۇشەۋى دە دامۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق شىعار.
ارمان بولعان 1 پايىز
2024 جىلى قازاقستاندا عىلىمي قىزمەتكەرلەر سانى شامامەن 25,4 مىڭ ادامعا جەتتى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 13%-عا وسكەنىن كورسەتەدى. مينيسترلىك مالىمدەگەندەي, مۇنداي ءوسىم مەملەكەت تاراپىنان عىلىم سالاسىنا بولىنەتىن قارجىنىڭ ۇلعايۋىنا جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى. ۇكىمەت عىلىمعا قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ كولەمى جىل سايىن ارتىپ وتىرعانىن حابارلادى. سوعان قاراماستان, الەمدەگى كورسەتكىشتەردە كوش باستاماسا دا بەل ورتاسىنان ورىن الا الماي وتىر. سەبەبى نەدە؟ 2019–2025 جىلدارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامادا 2019 جىلى 0,13 پايىزدان باستاپ ساتىلاي, 1 پايىزعا دەيىن كوبەيتۋ كوزدەلگەن. بىراق بۇل باعدارلامانىڭ كۇشى جويىلدى. قازىر قولدانىستاعى قۇجاتتا ماسەلەنىڭ شەشىمى مۇلدەم كەيىنگە شەگەرىلىپ كەتكەن.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا اتالعان تۇيتكىلگە قاتىستى: «ەكونوميكالىق دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا عىلىمعا جىلىنا بولىنەتىن قارجى كولەمى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنان كەم بولماۋعا ءتيىس. ەگەمەندىك العالى 30 جىل وتسە دە ءبىز 1 پايىزدىق مەجەگە جەتە المادىق. 1990 جىلى 0,82 پايىز, ياعني ەڭ جوعارى كورسەتكىش وسى بولدى. 2021 جىلى 0,12 پايىزعا, 2022 جىلى 0,13 پايىزعا, بيىل بىردەن 0,26 پايىزعا كوتەردىك. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيا جىلىنا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,3 پايىزىن عىلىمعا, 4,7 پايىزىن جوعارى بىلىمگە بولەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە روبوتتار, كولىكتەر, تەحنيكالار, جالپى ايتقاندا, جاڭا تەحنولوگيالار ەلىنە اينالىپ وتىر. ال وتاندىق عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا قاشان, قالاي جەتكىزەمىز؟ بۇل مەجەگە تەك مەملەكەتتىك بيۋدجەتپەن جەتۋ مۇمكىن ەمەس, بۇنى مويىنداۋ كەرەك. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە جەكە سەكتوردان ينۆەستيتسيانىڭ تارتىلماۋىندا بولىپ تۇر. ماسەلەن, سول وڭتۇستىك كورەيادا عىلىمعا باعىتتالعان قارجىنىڭ 72 پايىزى جەكە سەكتوردان تۇسەدى. امەريكادا بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى, 84 پايىزعا تەڭ. ەلىمىزدە, كەرىسىنشە, 70 پايىزعا جۋىق قارجىنى مەملەكەت بەرەدى. سوندىقتان زاڭنامالىق وزگەرىس بولۋى قاجەت. «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسى ماجىلىسكە ەنگىزىلدى. بيىل تالقىلاۋ باستالادى, بۇيىرسا الداعى ءساۋىر ايىندا قابىلدانادى. سول زاڭ ءساتتى قابىلدانسا, جۇيەلى شارالارىمىز زاڭدى كۇشىنە ەنسە, سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلىپ, جەكە سەكتوردى, ءىرى كومپانيالاردى عىلىمعا قارجى سالۋعا كوپتەپ تارتا الامىز. جوسپارىمىز بويىنشا بۇل مەجەگە 2025 جىلدىڭ سوڭىندا قول جەتكىزەمىز», دەپ پىكىر بىلدىرگەن بولاتىن.
بىراق بيىل وسى ۋادەسىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى سۇراعىمىزعا س.نۇربەك 18-قاڭتاردا شىققان سۇحباتىندا: ء«يا, جاڭا زاڭعا بىلتىر قول قويىلدى. الايدا سول قۇجات قولدانىسقا ەنگىزىلسە دە كەدەرگىلەر بولىپ تۇر. سونىڭ ءبىرى رەتىندە بيۋدجەت كودەكسى مەن سالىق كودەكسىنىڭ بىلتىر قابىلدانىپ ۇلگەرمەگەنىن اتاپ وتەر ەدىم. عىلىمعا تارتىلاتىن قارجى كولەمىن جەكە سەكتورلار مەن ءىرى كومپانيالارعا كورسەتىلەتىن سالىق جەڭىلدىكتەرى ارقىلى ارتتىرۋ تۋرالى تەتىگىمىز ءالى زاڭدى كۇشىنە ەنبەي جاتىر. 300 پايىزدىق جەڭىلدىكتەردەن باستاپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ كەلگەن ءتۇرلى سالىقتىق شەگەرىمدەر سالىق كودەكسىندە جازىلعان. وسى كودەكس بيىل قابىلدانسا, جوعارىداعى ءتيىمدى جۇيە جۇمىس ىستەي باستايدى. نەگىزى ءبىز باسشىلىققا الاتىن, 2023 جىلى بەكىتىلگەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بولىنەتىن قارجى كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا جەتكىزۋ مەجەسى 2029 جىلعا بەلگىلەنگەن», دەپ جاۋاپ بەردى. مىنە, وسى جاۋاپتان جوعارىدا جازعانىمىزدىڭ ءدال ۋاقىتىن, ياعني ماسەلەنى شەشۋدى ەندى قانشا جىلعا شەگەرىلگەنىن ۇعۋعا بولادى. البەتتە, سالىق شەگەرىمدەرىن ەنگىزۋ ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەتسە, ءبىرشاما ارتتىرۋعا بولار, دەسە دە بىردەن 1 پايىزعا بيىل جەتۋ قيىن-اۋ...
تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى
اقيقاتىندا تۇيتكىلدىڭ ارقيلى قىرى بار, ءتۇيىنىن تارقاتۋدىڭ دا ءتۇرلى ءتاسىلىن تابۋعا بولار, ارينە وي جەتسە, ىسكەرلىك قابىلەت كوتەرسە. وتكەندە اكادەميك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى اسقار جۇمادىلداەۆتى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا وزەكتى ماسەلەگە ءوز شەشىمىن: «ەلىمىزگە شەتەلدەن كەلگەن كومپانيالاردىڭ ءبارى شيكىزات الادى. مىسالى, تەمىردى تاس تۇرىندە سىرتقا جىبەرە بەرەمىز, وسىدان ەلىمىز ۇتىلىپ وتىر. تەمىردەن شەگە جاساپ شەتەلگە شىعارسا, اۋەلگى باعاسىنان 10 ەسە وسەدى. بىراق بۇعان شيكىزات ساتىپ وتىرعاندار باسىن اۋىرتقىسى كەلمەيدى, ويتكەنى وڭدەيتىن تەحنولوگيا جاساۋ, مامان تابۋ, زاۋىت اشۋ, وڭدەۋگە شىعىن شىعارۋ قاجەت. وسى پيعىلدى وزگەرتكەن ءجون. شىندىعىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىن بىزدەگى جەر قويناۋىن يگەرۋشى كومپانيالاردىڭ تابىسىنان بولەتىن اقشامەن-اق جاۋىپ تاستاۋعا بولادى. ولار ءوز تابىسىنىڭ ءبىر پايىزىن عىلىمعا قۇيىپ وتىرمىز دەيدى. سوعان باقىلاۋ بولماي تۇر عوي. قانداي عىلىمعا, قاي باعىتقا, قايسى تاقىرىپقا ءبولدى؟ وسىنى ءوزىمىز قاداعالاۋىمىز كەرەك. سودان سوڭ قازىر ۋنيۆەرسيتەت ءبىر بولەك, ءوندىرىس وزىنشە, اكادەميا باسقاشا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سول ۇشتىكتىڭ ءبىر قازاندا قايناعانى قاجەت», دەپ ۇسىنعان بولاتىن.
ەندى وسى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە تاعى ءبىر جاعىنان كەلىپ كورەيىك. از با, كوپ پە, عىلىمعا قارجى كولەمى ۇلعايتىلىپ جاتىر. ال سول ءدال قاجەت جۇمىسقا جۇمسالىپ جاتىر ما؟ بۇل سۇراققا اكادەميك ا.جۇمادىلداەۆ: «كەيىنگى جىلدارى ءىجو-ءنىڭ عىلىمعا بولىنەتىنى 1 پايىزعا جەتكىزبەسە دە بۇرىنعىدان كوبەيدى. ەندى سونى از بولىنسە دە ساز بولاتىنداي جۇمىسقا جۇمساۋ كەرەك. سوندا ناتيجە كورىنەدى. بىزدە ۇساق تاقىرىپتار كوپ, كەيبىرەۋلەر ماڭىزىن جويعان 40 جىل بۇرىنعى جۇمىسىن ءوڭىن اينالدىرىپ بەرە بەرەدى. قازىر عىلىم ءبىر جەردە توقتاپ تۇرعان جوق قوي. كومپيۋتەرلىك ماتەماتيكا دەگەن شىقتى, سودان ەلىمىزدە ءبىر ادام تاپپايسىڭ. كۆانتتىق كومپيۋتەر جاساپ جاتىر باسقا ەلدەر. ودان كىم بار؟ سونداي سۇرانىستاعى تاقىرىپتاردى, ستراتەگيالىق ماڭىزدى عالىمداردى انىقتاپ, سوعان قارجىنى باسقاسى ورتاقتاسپايتىنداي بولەك بەرۋ كەرەك», دەپ جاۋاپ
بەرگەن-ءدى.
دەمەۋ مە, تەجەۋ مە؟
عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كەرەك ەكەنىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. ال ەندى سول قارجى قايدان تۇسەدى؟ جالپى, بۇل جۇمىستى جۇرگىزۋدىڭ, ياعني عىلىمي جۇمىستاردى, زەرتتەۋلەر مەن جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ الەمدە قالىپتاسقان بىرنەشە تەتىگى بار. سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا قولدانىلاتىن تۇرلەرىن تىزە كەتەيىك. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ. مۇنىڭ ءوزى بىرنەشە تۇردە بەرىلەدى. اتاپ ايتقاندا, بازالىق قارجىلاندىرۋ – عىلىمي ۇيىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇراقتى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بولىنەدى (جالاقى, زەرتحانالىق جابدىقتار, ينفراقۇرىلىم); گرانتتىق قارجىلاندىرۋ – جەكە عىلىمي جوبالارعا كونكۋرس ارقىلى بەرىلەدى. قازاقستاندا بۇل قارجىنى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر ارقىلى بولەدى; باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ – ۇلتتىق جانە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار زەرتتەۋلەرگە بولىنەتىن ۇزاقمەرزىمدى قارجى (5 جىلعا دەيىن). ەكىنشىسى – حالىقارالىق گرانتتار مەن باعدارلامالار. قازاقستاندىق عالىمدار شەتەلدىك ۇيىمداردان گرانتتار الا الادى. مىسالى: ەۋروپالىق وداقتىڭ Horizon باعدارلاماسى, يۋنەسكو, ناتو, بۇۇ گرانتتارى, الەمدىك عىلىمي قورلاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا بولادى. ءۇشىنشىسى – جەكە ينۆەستيتسيالار مەن وندىرىستىك سەرىكتەستىك. ءىرى كاسىپورىندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار (مىسالى, «قازمۇنايگاز», «سامۇرىق-قازىنا») عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قارجى ءبولۋى مۇمكىن. كاسىپكەرلەر مەن جەكە قورلار تەحنولوگيالىق ستارتاپتاردى نەمەسە قولدانبالى عىلىمدى قارجىلاندىرادى. ءتورتىنشىسى – ۋنيۆەرسيتەتتىك قارجىلاندىرۋ. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءوز بيۋدجەتتەرىنەن عىلىمعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى الەۋمەتتىك دامۋ قورىنىڭ قولداۋىمەن اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ىزدەنۋشىلەرىنىڭ جوبالارىنا بەرىلەتىن گرانتتارى وسىعان مىسال بولا الادى.
وزدەرىڭىز ءتۇسىنىپ وتىرعانداي, قازاقستاندا عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى – مەملەكەت, بىراق جەكە سەكتور مەن حالىقارالىق گرانتتاردى تارتۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. ەندى وسى نەگىزگى كوزدەن تۇسەتىن قارجىنىڭ ءوزى قالاي كەلەدى, قانداي كەدەرگىلەر بار, ەلىمىزدەگى قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرى عىلىمعا دەمەۋ مە, الدە تەجەۋ مە؟ بۇل سۇراقتار مازالاعاندا, البەتتە, عىلىمنىڭ ءوز ىشىندە جۇرگەندەردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسقان ءجون. ۇلتتىق كەڭەستىڭ جانە اكادەميا جانىنداعى جاس عالىمدار كەڭەسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, «Young researchers alliance» توراعاسى ءاسيا ەرمۇحامبەتوۆا اشىق وتىرىستاردىڭ بىرىندە گرانتتىق قارجىلاندىرۋدىڭ قانشاما جىل بويى شەشىلمەگەن شارۋالارى دەندەگەن دەرتكە اينالعانىن ايتتى.
«قاڭتاردىڭ باسىندا سول جىلعا جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانتقا قۇجات تاپسىرامىز. ءوتىنىم فورمالدى تەكسەرىستە بولادى. ارينە, ءبىز قۇجاتتا گرانتتىق جوبانىڭ قاڭتاردا باستالعانىن كورسەتەمىز, بىراق ساراپتاما وتكىزىلمەدى, وسىنشاما جۇمىس جۇرگىزىلىپ بىتكەنشە جاز بولادى. ءبىزدىڭ اليانسقا مۇشە زەرتتەۋشىلەردىڭ تاجىريبەسىنەن بىلەمىن, كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەردە بىلتىر قازان, ءتىپتى قاراشا ايىندا العاندار بولعان. سوندا بۇل جوبا بىزدە ۇشجىلدىق ەمەس, ەكىجىلدىق قانا بولادى. ويتكەنى گرانتقا جوبانى وتكىزەمىن, تەكسەرتەمىن, بارىنەن ءوتىپ, قارجى الامىن دەگەنشە وسى بولادى. وتكەن جىلى جالپى كونكۋرستا گرانت جەڭىپ العان جوبا جەتەكشىسى, ياعني عالىم ۇشجىلدىق گرانت اياسىندا دوكتورانت دايارلاۋعا مىندەتتى بولاتىنى حابارلاندى. PhD دايارلاۋعا كەمى ۇشجىلدىق وقۋ كەرەك. ال گرانت پەن دوكتورانتتىڭ وقۋ مەرزىمى ءبىر-بىرىمەن سايكەسپەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, 3 جىلعا بەرىلەتىن ءبىر گرانتتىڭ اياسىندا دوكتورانتتى دايارلاۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى سپيكەر.
ءا.ەرمۇحامبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, «عىلىم تۋرالى» زاڭنىڭ رەداكتسياسىنا عىلىمي جوبالاردىڭ ۋاقىتىن 5 جىلعا سوزۋ تۋرالى وزگەرىس ەنگىزىلگەن. بىراق ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەمەيدى. مۇنىڭ سەبەبىن مينيسترلىك قانشا مارتە ءتۇسىندىردى, الايدا قايتكەندە دە ماسەلەنىڭ نۇكتەسىن قويۋ كەرەك. عالىم ءوزىنىڭ جۇمىسىنا, قوسىمشا جەڭىپ العان گرانتتىق جوباسىنا, جىلدار جۇمسالاتىن عىلىمي ماقالانى جازۋ, شىعارۋعا جاۋاپ بەرۋمەن قاتار, ەندى دوكتورانتتىڭ ديسسەرتاتسياسىن جازباق پا؟ تالاپ وسىعان اكەلىپ وتىر, ويتكەنى دوكتورانت ەرتەڭ قورعاماي قالسا, تاعى سول گرانت العان عالىم كىنالى. ءدال وسى ءتيىمسىز جۇيە دوكتورانتتاردىڭ عىلىمي جەتەكشىسىنە قالاعانىن جاساتىپ, ويىنداعى جالاقىسىن قويعىزۋىنا جەتكىزۋى مۇمكىن. سەبەبى دوكتورانت بولماسا, گرانت بولمايتىنىن بىلەدى. وسى تۇيتكىلدى قازىر قولدانىستاعى «عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك. تىم بولماسا جوبانىڭ ۋاقىتىن سوزۋ قاجەت.
