مەكتەپكە بارۋ قانشا تۇرادى؟

جاعدايدىڭ جاي-جاپسارى

قوستانايلىق ءتورت بالانىڭ اكەسى باقىتبەك سۇراعان وتباسىمەن ەكى كۇننەن بەرى بازار جاعالاپ ءجۇر. ويتكەنى ءتورت بىردەي وقۋشىنى مەكتەپكە دايىنداۋ كەرەك. ۇلكەنى 9-سىنىپقا بارادى, وعان باسىن باستاپ الىپ قويىپتى.

– ۇلكەن قىزىمىز 8-سىنىپقا ءوتتى. مەكتەپكە ءبىراز دايىنداپ قويدىق دەسەك بولادى. العان زاتتارىمىزدى تىزبەكتەسەك, 2 دانا اق جەيدە 6 مىڭ تەڭگەدەن 12 مىڭ تەڭگە بولدى. 2 دانا شالبار 8 مىڭ تەڭگەدەن 16 مىڭ تەڭگەگە شىقتى. سپورتتىق كوستيۋم 10 مىڭ تەڭگە, سپورتتىق اياق كيىمى ازىرگە بار. ءتۋفليىن 8 مىڭ تەڭگەگە تاپتىق. سومكەسىن 9 مىڭ تەڭگەگە الدىق. ال وقۋ قۇرالدارىنا كەلسەك, قالىڭ داپتەر 400 تەڭگەدەن 20 دانا 8 مىڭ تەڭگە, قالامساپ 3 دانا 300 تەڭگە, ءتۇرلى ءتۇستى قارىنداش 1 دانا 600 تەڭگە, 2 دانا اتلاس 2 مىڭ تەڭگە, ءتۇرلى ءتۇستى قالامساپ 700 تەڭگە, كىتاپ قاپ 400 تەڭگەدەن 10 دانا 4 مىڭ تەڭگەگە جوبالادى. وسى العاندارىمىزعا ۇنەمدەپ جۇمساعاننىڭ وزىندە 77 مىڭ تەڭگە كەتىپ قالىپتى. 6-سىنىپقا وتكەن 1, باستاۋىش­تا وقيتىن 2 بالام بار, ولارعا ءالى الىپ باستاعان جوقپىز. بازارعا بارۋعا ۇلكەن قىزىمىزدى دايىن­­دا­عاننان كەيىن باعالاردان كىشكەنە جۇرەكسىنىپ قالعان جايىمىز بار. سەبەبى بالانىڭ تاڭداۋىن, ودان ساپالىسىن العىڭ كەلسە, ءبىر بالانى مەكتەپكە دايىنداۋعا 100 مىڭ تەڭگە جاي كەتىپ قالادى ەكەن, – دەيدى كەيىپكەرىمىز ب.سۇراعان.

قوستانايلىق اتا-انانىڭ باعاعا قاتىستى بۇل پىكىرىن استاناداعى زامانداسى, كوپ بالالى اكە بەردىبەك حاباي دا راستاپ وتىر. ول ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە وسى تاقىرىپقا وراي جۇرگىزگەن جۋرناليستىك ساۋال­نا­مامىزعا:

ء«تورت بالانى مەكتەپكە دايىندايمىز دەپ 400 مىڭ تەڭگە جۇمسادىق. سۇم­دىق. وتكەن جىلى 250 مىڭ تەڭگەمەن شەكتەلگەن ەدىك. ءالى تولىق ەمەس بولىپ تۇر. داپتەر-قالامدارىنا دا 50 مىڭ تەڭگە كەتىپ قالاتىن بولار. بۇل – قارا بازاردىڭ باعاسى. ال وزگە جەردى بىلمە­دىم. مىسالى, 9-سىنىپقا باراتىن ۇلى­مىز­عا كوستيۋم الدىق, 30 مىڭ تەڭگە بولدى. جەيدە 7 مىڭ تەڭگە, اياقكيىمى 15 مىڭ تەڭگە, سپورتتىق اياقكيىمى 15 مىڭ تەڭگەگە شىقتى. تاۋىرلەۋ سپورتتىق كيىم الام دەپ ءوتىندى. سۇراساق, باعاسى 50 مىڭ تەڭ­گەدەن تۇسپەي تۇر. قالتانىڭ قامىن ويلاپ, 20 مىڭ تەڭگەنىكىن الدىق. ۇل­دىڭ كوڭىلى تۇسىڭكىرەپ قالدى, بىراق كوندى. قاي­تەمىز ەندى. سونىمەن, ءار بالا­عا 100 مىڭ تەڭگەدەن اينالىپ تۇر», دەپ جازدى.

مۇنىڭ بارلىعى – ەڭ قاجەتتىلەرىن الۋعا جۇمسالعان باستاپقى باعا. جۋر­نا­ليستىك ساۋالنامامىزعا ءبىر بالانى مەكتەپكە دايىنداۋعا 200–300 مىڭ تەڭگە جاراتقانىن جازعاندار دا بولدى. تارقاتىپ جاۋاپ بەرۋىن سۇراعانىمىزدا 3 بالا ءوسىرىپ وتىرعان اتا-انا: «تازا بىلعارى اياقكيىمىنىڭ ءوزى 43 مىڭ تەڭ­گەگە شىقتى. ودان ءارىسىن ەسەپتەي بەرىڭىز», دەپ قىسقا قايىرسا, ەندى ءبىرى: «2 بالام بار. ءوزىم وتاندىق ونىمدەردى قولدايتىن اداممىن. ال وتاندىق كيىم ۇلگىلەرى قىتاي مەن قىرعىزستاننىڭ, كەيدە ءتىپتى تۇركيانىڭ تاۋارىنان قىم­باتتاۋ جۇرەدى. مىسالى, قىزىما اۋا وتكىزەتىن ساپالى ماتادان سارافان تىكتىردىم, 45 مىڭ تەڭگە بولدى, ءالى قالعانىن العان جوقپىز, شامامەن ءبىر وزىنە 300 مىڭ تەڭگە دايىنداپ وتىرمىز», دەپ جاۋاپ بەرگەن. سوندىقتان ءبىر بالانى مەكتەپكە دايىنداۋ 100 مىڭ تەڭگەدەن باس­تالادى, ءار ادامنىڭ قالتاسىنا قاراي شارىقتاي بەرەدى دەپ تۇيگەنىمىز دۇرىس بولار.

كومەككە مۇقتاجداردى قولداۋ

ەلىمىزدە بالالاردى مەكتەپكە دايىن­­داۋعا ۇكىمەت تە قاتىسادى, ارالاسادى. جاقىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى «جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرۋ» قورىنان اتا-انالاردىڭ جانە زاڭدى وكىلدەردىڭ ەسەپشوتتارىنا مەكتەپ فورماسىن, اياقكيىم مەن وقۋ-قۇرالدارىن ساتىپ الۋ ءۇشىن شامامەن 20 ملرد تەڭگە اۋدارىلعانىن حابارلادى. قولداۋ 430 مىڭنان استام بالانى قامتىدى, بۇل جالپى كومەك الۋشىلار سانىنىڭ 87%-ىنا جۋىقتايدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ناسىمجان وسپانوۆا بۇل تۋرالى:

– بيىل كومەك 500 مىڭنان استام بالاعا كورسەتىلەدى. ونىڭ ىشىندە – جەتىم بالالار, اتا-اناسىنىڭ قامقور­لى­عىنسىز قالعاندار, از قامتىلعان جانە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋشى وتباسىلاردىڭ بالالارى, سونداي-اق ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وقۋشىلار بار. بۇگىندە استانا مەن شىمكەنت قالالارىندا قاراجات تولىق كولەمدە اۋدارىلىپ, 100% وتبا­­سى كومەك الدى. وڭىرلەر اتا-انا­لار­دىڭ ەسەپشوتتارىنا قاراجاتتى بەلسەندى تۇردە اۋدارىپ جاتىر. كومەك العاندار ساتىپ الىنعان تاۋارلاردى راستايتىن قۇجاتتاردى ۇسىنۋعا ءتيىس. تولەمدى الۋ ءۇشىن ءوتىنىش جازۋ جەتكىلىكتى, – دەپ پىكىر ءبىلدىردى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»

مينيسترلىك مالىمدەمەسىندە كور­سەتىل­گەندەي, 2025 جىلى «جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرۋ» قورى بويىنشا قارجىلاندىرۋ كولەمى 23,1 ملرد تەڭ­گەنى قۇرايدى. تولەم مولشەرى وڭىرلىك بيۋد­جەتكە سايكەس, ءماسليحات شەشىمى نەگىزىندە بەلگىلەنەدى جانە ءبىر بالاعا كەمىندە 46 228 تەڭگەدەن تومەن بولماۋعا ءتيىس.

استانالىق ازات كۇنتۋعان – ءتورت بالانىڭ اناسى. مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيدى. كۇيەۋى – جۇمىسسىز. سوعان قاراماستان, تابىسى بەلگىلەنگەن مولشەردەن اسىپ, بيىل ءار بالاعا «جال­پىعا بىردەي مىندەتتى وقىتۋ» قورى­نان بەرىلەتىن كومەكتەن قاعىلىپ وتىر.

– قايبىر جىلى ءار بالاما قىر­كۇيەك­تىڭ قارساڭىندا 42 مىڭ تەڭ­گە­دەن العانمىن. جاقسى كومەك بولىپ, بالالارىمدى تولىق دايىنداپ ەدىم. وسى جولى جالعىز ءوزىم تابىس تاۋىپ وتىرسام دا بۇيىرماي تۇر, ويتكەنى قولعا الاتىن 370 مىڭ تەڭگە جالاقىما كوپبالالى انا رەتىندە الاتىن 63 مىڭ تەڭگە جاردەماقىمدى دا تابىس كوزى قىلىپ ەسەپتەيدى ەكەن. ەندى وسى 433 مىڭ تەڭگە تابىستى وتباسىنداعى 6 ادامعا بولگەندە 72 مىڭ تەڭگە بولىپ تۇر عوي, ياعني ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن (42 228 تەڭگە) اسىپ كەتىپتى, سوندىقتان ىلىنبەي قالدىق. ەندى تورتەۋىن بىردەي مەكتەپكە دايىنداۋ وڭايعا سوقپايدى, – دەدى اتا-انا.

قارجىلاي كومەككە قوسا 2008 جىلدان بەرى جىل سايىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە وتكىزىلەتىن رەسپۋبليكالىق قايى­رىمدىلىق «مەكتەپكە جول» اكتسيا­سى بار. ءىس-شارا بيىل 1 تامىزدان 30 قىركۇيەككە دەيىن وتەدى. بۇل باستامانىڭ ماقساتى – از قامتىل­عان جانە كوپبالالى وتباسىلاردان شىققان وقۋشىلارعا, جەتىم بالالارعا, سونداي-اق اتا-اناسىنىڭ قامقور­لى­عىن­سىز قالعان بالالارعا وقۋ جى­لىنىڭ باستالۋى­­نا دايىندىق كەزىندە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتۋ جانە الەۋمەتتىك سەبەپتەرگە بايلانىس­تى وقۋشىلاردىڭ مەكتەپكە كەلمەۋىن بولدىرماۋ. اكتسيا كاسىپ­­كەرلەردى, مەتسەناتتاردى, مەملە­كەتتىك ورگانداردى اكتسياعا بەلسەنە قاتىسۋعا جانە ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتباسىلار مەن بالالارعا كومەك كورسەتۋگە شاقىرادى. وسى اكتسيا بويىنشا كومەككە مۇقتاج وقۋشىلارعا ءار ءوڭىر وزىنشە جاردەمدەسەدى. مىسالى, ءبىر وبلىستا مۇقتاجدارعا اكىمشىلىكتەن وقۋ قۇرالدارى, ءبىلىم باسقارماسىنان وقۋ قۇرال­دارى مەن سومكە بەرىلگەنى تۋرالى حابارلانسا, ەندى ءبىر وڭىردە تۇرمىسى از قام­تىلعان جانە كوپبالالى وتباسىلاردان شىق­قان ءار وقۋشىعا 30000 تەڭگەلىك سەرتي­فيكات سىيلانعانى جونىندە جازىل­عان.

ءبىرتۇتاس تاربيەنىڭ باستاۋى

بەس  بالانىڭ اناسى, قىزىلوردالىق ايگەرىم كەمەلوۆا ءدال وسى مەكتەپ كيىمى وقۋشىلار اراسىندا جاسىرىن باسەكە تۋدىراتىنىن ايتادى. بۇل كەي بالالاردىڭ تۇيىقتالىپ قالۋىنا, ءوزىن كەم ساناۋىنا اسەر ەتەدى.

– قازىر مەكتەپتەردە تاربيەگە ءمان بەرىلىپ جاتىر عوي. جاڭالىقتاردا ەستىگەنىمىزدەي, ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسىن بارلىق ءبىلىم ۇياسىندا ءبىرىزدى تاربيە جۇيەسى بولۋ ءۇشىن ەندى مەملەكەتتىك مەكتەپتەرگە عانا ەمەس, جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارىنا دا ەنگىزەدى ەكەن. وتە ورىندى. بىلىمدەگى تاربيە بارىنە بىردەي, ورتاق, بىركەلكى بولۋى كەرەك. ءاۋ باستا مەكتەپ فورماسى, فورماعا قويىلاتىن تالاپ تا سول بىركەلكىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن, ءبىرىزدى تاربيە بەرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن ەدى. بىراق ءدال وسى جۇيە باستاپقى ماقساتىنان اينىپ بارا جاتىر. مۇنى قولعا الماسا, كەيىن كەش بولادى. قازىر قاراڭىزشى, ءبىر قالانىڭ ءبىر شاعىن اۋدانىنداعى كورشى تۇرعان مەملەكەتتىك ەكى مەكتەپتە فورما – ەكى ءتۇرلى. بۇل نە؟ ءبىز مەكتەپ وقىعاندا ءبىر شاعىن اۋدان ەمەس, بۇكىل ەل, ءتىپتى تۇتاس وداق وقۋشىلارعا ءبىر فورما كيگىزدى عوي, سودان جامان بولدىق پا؟ مەن ەسكىنى اڭساپ وتىرعان جوقپىن, ءتيىمدى بولسا, ونىڭ نەسىن اۋىستىرا بەرەمىز؟ مىسالى, ۇلكەن بالامدى قوسىمشا روبوتتەحنيكا ساباعى بولعانى ءۇشىن باسقا مەكتەپكە اۋىس­تىردىم. بۇرىنعىسى دا, قازىرگىسى دە – مەملەكەتتىك وقۋ وشاقتارى. الايدا ەكى مەكتەپ ەكى ءتۇرلى فورما كيەدى, ەندى بىلتىرعىسى سۋ جاڭا تۇرسا دا, قايتادان باسقا كيىم الۋىمىز كەرەك. بارلىق مەكتەپتە ءبىرىزدى فورما بولسا, مەكتەپ اۋىستىرسا دا كيىم اۋىس­تىر­ماي, اعاسىنان قالعانىن ءىنىسى كيىپ جۇرە بەرەر ەدى, «ەرتەڭ ءىنىم كيەدى» دەپ كۇتىپ كيىپ, باۋىرمالدىعى ارتا تۇسەر ەدى. باستىسى – ەلىمىزدىڭ بارلىق مەكتەبىندەگى ءبىر ءتۇس, ءبىر ساپالى ماتا, ءبىر ۇلگىدەگى كيىم بالالاردى جاسىرىن باسەكەدەن ساقتار ەدى. وسى رەتتە وتاندىق تىگىن تسەحتارىنا بىرنەشە نۇسقاداعى, بىراق ءبىرتۇستى ماتانى ۇكىمەت ارنايى ستاندارتپەن بەكىتىپ بەرسە, وڭدى شەشىلەر ەدى ءارى وتاندىق جەڭىلونەركاسىپ داميتىن ەدى, – دەيدى ا.كەمەلوۆا.

تەحاس شتاتىنداعى «Royal Public Schools» نەگىزىن قالاۋشى, PhD سونەر تاريم «تەك بىركەلكى كيىم ەمەس» اتتى ماقالاسىندا مەكتەپ فورماسىنىڭ وقۋشىلارعا پسيحولوگيالىق اسەرى جونىندە جازعان. ونىڭ ويىنشا, بىرىڭعاي كيىمدەر ءبىلىم الۋشىلارعا تەڭدەي كورىنۋ جانە سەزىنۋ ارقىلى تەڭ ويىن الاڭىن قالىپتاستىرادى. پسيحولوگيالىق ماعىنادا بۇل – كۇشتى قۇرال. باسىمدىق جەكە كورىنىستەن اكادەميالىق جانە جەكە جەتىستىكتەرگە اۋىسقاندا, بىركەلكىلىك ولاردى سانگە نەگىز­دەلگەن يەرارحيالارعا الاڭ­دات­پاي, جوعارى دەڭگەيگە جەتۋگە تالپىندىرادى. «مەكتەپ فورماسىنىڭ اكادەميالىق ارتىقشىلىقتارى كەي­بىرەۋ­لەردى تاڭعالدىرۋى مۇمكىن. زەرت­تەۋلەر, سونىڭ ىشىندە حيۋستون ۋنيۆەرسيتەتى, فورما مەن ساباققا قاتىسۋ دەڭگەيى, سونداي-اق وقۋ ۇلگەرىمى اراسىنداعى ۇندەستىكتى انىقتادى. كيىمگە قاتىس­تى الاڭداۋشىلىقتى جويۋ ارقىلى وقۋشىلار ءوز نازارىن وقۋعا باعىتتاي الادى. سانگە نەگىزدەلگەن باسەكەلەس­تىك­تىڭ بولماۋى قاتىسۋدىڭ, ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ جانە جالپى قولايلى وقۋ ورتاسىنىڭ بولۋىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن», دەپ تۇسىندىرەدى س.تاريم.

امەريكالىق زامانداسىمەن رە­سەي­­­لىك پسيحولوگ ەكاتەرينا كولتسوۆا دا پىكىر­لەس. 2025 جىلدىڭ 1 شىل­دە­سىنەن باستاپ رەسەيدە مەكتەپ فور­ماسىنىڭ تالاپتارىنا بايلانىس­تى جاڭا ستاندارت كۇشىنە ەنبەك. وسىعان وراي «Gazeta.ru»-عا بەرگەن سۇحباتىندا ە.كولتسوۆا: «مەكتەپ فورماسىن ەنگىزۋ ءبىلىم ساپاسىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ, وقۋشىلاردىڭ ساباققا جاقسى زەيىن قويۋىنا ىقپال ەتەدى. مۇنداي شارا وتباسىلاردىڭ ءارتۇرلى ماتەريالدىق جاعدايىنا بايلانىستى تۋىندايتىن كەلەڭسىزدىكتەردى ازايتادى. وقۋشىلاردىڭ ءارتۇرلى كيىم كيۋى بالالاردى ساباقتان الشاقتاتاتىن جانە زەيىنىن تومەندەتەتىن قوسىمشا كەدەرگى تۋدىرادى. جالپى, ستاندارت, مىسالى, قارا, كوك نەمەسە قوڭىر وقۋدان جانە مۇعالىمنەن ەشتەڭە الشاقتاتپاۋعا كومەكتەسەدى», دەپ پىكىر بىلدىرگەن.